Hurşidäm İZİMOVA: «Bähitlik ailidä bähitlik bala tärbiyilinidu»

0
127 ret oqıldı
dav

Sir ämäski, hazir ailisini asraş ğemi bilän jürüp, balisiniŋ tärbiyisigä vaqit bšlmäydiğan ata-anilarmu bar. Ändi yaş ävlatniŋ šzi haliğiniçä hayat käçürüşi bäzidä kütülmigän kšŋülsiz ähvallarğa elip kelişi mümkin. Uniŋ asasiy sävävi – nazarätniŋ yoqluğidin ekänligini heçkim inkar qilmisa keräk. Umumän, bügünki alämşumullaşturuş dävridä ata-anilar nemigä alahidä etivar berişi keräk? Moşu hildiki soallar bilän biz Almuta şähiridiki 16-şipahaniniŋ psihologi Hurşidäm İZİMOVAğa muraҗiät qilduq.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

– Һazir mäktäp partisidiki härbir oquğuçida degidäk yanfon bar. Uni ata-anilar “baliliri bilän turaqliq munasivät bağlap turuş üçün” däp çüşändüridekän. Baliniŋ behätärligini täminläşniŋ başqa amali yoqmu?
— Bügünki kündä yanfonsiz hayatimizni täsävvur qiliş mümkin ämäs. Telefon – hayatimizniŋ bir bšlügi bolup qaldi. Bolupmu, yanfon balilarniŋ qolidin çüşmäydiğan «oyunçuqqa» aylandi. Älvättä, bu eçinişliq ähval. Çünki yanfonni durus paydilanmasliq, salamätlikkä ziyan yätküzidu. Meditsiniliq tätqiqatlarğa asaslansaq, yanfondin berilidiğan elektromagnitliq dolqunlar adämniŋ äsäb sistemisiğa, içki äzaliriğa, fiziologiyalik šsüşigä, kšzgä, oylaş, ästä saqlaş qabiliyitigä sälbiy täsir qilidu. Psihologiyalik җähättin terikkäk, his-tuyğu turaqsizliği, qorqunuç, stress, härhil fobiyalärgä duçar bolidu.
Bügünki kündä ata-anilar baliliriniŋ behätärligi üçün yanfon paydilinidu. Qäyärdä, kim bilän jürginini yanfon arqiliq bilivalidu. Ailidä qançä bala bolsa, hämmisiniŋ qolida şunçä yanfon. Gayi bir ata-anilar «balilirim kšpçiliktin qalmisun», däp ahçisi yoq bolsimu, qimmät bahaliq yanfonlarni nesiyigä elip beridu. Balini yanfon bilän täminläş oŋay, biraq bu keräkmu? Keräk. Biraq yanfonni vaqtida, mšlçärläp, päqät yardämçi qural süpitidä paydilanğan durus.
Һärbir ata-aniniŋ asasiy väzipisi baliniŋ behätärligini täminläş bolup hesaplinidu. Balilar bilän kündä sšhbätlişip, koçida, yolda, җämiyätlik transportlarda jürüş qaidilirini ügitiş lazim. Şundaqla ätrap muhit vä adämlär bilän šzara härikät, munasivät qilişqa, his-tuyğusini bildürüşkä, šz-šzigä işäşlik boluşqa tärbiyiläş keräk.
— Ötkünçi dävirdiki oquğuçilarniŋ aŋ-säviyäsi häqqidä psiholog süpitidä nemä eytqan bolar ediŋiz?
— Һärqandaq dävirniŋ šz alahidiligi, iҗabiy vä sälbiy täräpliri bar. Ötkünçi dävirniŋ äŋ yahşi, äŋ tilğa alarliq bir yeri – meniŋ oyumçä, tärbiyä җäriyani. Bizniŋ dävrimizdiki muällimlär: «İnsandiki aŋ-säviyäni päqät tärbiyiniŋ küçi bilän äqilgä kältürüşkä bolidu. Şuniŋ üçün tärbiyä härqaçan birinçi — yetäkçi orunda boluşi keräk», degän şiar bilän oquğuçilarni tärbiyiligän däp oylaymän. Şundaqla oquğuçilarniŋ bilimgä huştarliği, җavapkärligi, intilişi, äynä şu berilgän tärbiyiniŋ nätiҗisidä juquri edi.
— Toğra däysiz. Ata-anisiniŋ gepini tiŋşimaydiğan baliniŋ muällimini hšrmätlişi natayin. Muällimni hšrmätlimäydiğan balilarniŋ kšpiyişiniŋ bir sävävi moşudu, bälkim. Bu mäsiliniŋ aldini eliş üçün nemä qiliş keräk?
— Һazirqi vaqitta kšpligän ata-anilar tirikçilik, җan beqiş koyida bala tärbiyisigä ançä kšŋül bšlmäyvatidu. Balilirini bağçilarğa, mäktäpkä tapşuruvetip, ätidin-käç kirgiçä işta jüridu. «Tärtipkä beqinğan qul bolmaydu» demäkçi, hayatiniŋ mänasi bolğan balisiğa vaqtini bšlüp, insaniy hislätlärni boyiğa siŋdürüp, tärbiyä berişi lazim. Çünki bala tärbiyisi – aniniŋ aq sütidin başlinip, šmürboyi qeliplişidiğan muräkkäp җäriyan. Diliğa märipät uruğini çaçqan muällimlirini hšrmätläş keräkligini dayim eytip turuşi keräk. Çünki bala yoruq duniyağa kšz açqandin başlap, šzini-šzi täräqqiy ätküzüşkä, yäkkä şähs süpitidä qeliplişişqa qabiliyätlik. Uniŋ içki duniyasida alahidä küç bar, ata-aniniŋ väzipisi şu küçni oyğitişqa imkaniyät yaritiştur.
Keyinki vaqitlarda «muällimniŋ däriҗisi tšvänläp kätti», «yaşlarniŋ keläçäktä muällim bolğusi kälmäydu» degängä ohşaş pikirlär päyda boldi. Biraq dšlitimiz buniŋ aldini eliş çarilirini qaraşturuvatidu. Alla buyrisa, bu mäsilimu šz qiniğa çüşidu, däp oylaymän.
— Balilarni iҗtimaiy torlardin çäkläş mümkinmu?
— Bu hazir җämiyättä äŋ aktual boluvatqan soallarniŋ biri. Һazirqi zamanda adämlär iҗtimaiy torlarğa jipsiz bağlinip qaldi. Bolupmu, qoliğa yanfon tutqan yaş ğunçilirimiz iҗtimaiy torlarğa kiridiğanliği sšzsiz. «İnstragram», «Feysbuk», «Vkontakte», «Vatsap» ohşaş torlar balilar arisida «trendqa, modiğa» aylandi. Şähsiy täҗribämdä bu soal bilän ata-anilar maŋa kündä degidäk muraҗiät qilidu. Män birdin «yaq, u mümkin ämäs!», däp җavap berimän. XXİ äsir yeŋi tehnologiyalär dävri bolup hesaplinidu. Bizniŋ yaş ävlat zamanğa muvapiq, härtäräplimä täräqqiy ätkän şähs bolup yetilişi keräk. Çünki bu zaman tälivi. Ägär ata-ana balini iҗtimaiy torlardin män°iy qilsa, balini yalğan eytişqa, yoşurun nam bilän iҗtimaiy torlarğa tirkilişkä yol açidu.
Alahidä täkitläymänki, ata-anilar baliliriniŋ qandaq torlarğa kirip, kim bilän arilişivatqanliğini nazarät qilip oltirişi keräk. Şundaqla moşu mavzuda baliliri bilän kšpiräk sšhbätläşsä, nur üstigä nur. Bolupmu «ziyan» iҗtimaiy torlarniŋ kasapitidin balilar šzigä-šzi qol selişi, ziyanliq adätlärgä, pedofillarğa, mäkkarlarğa duçar boluşi mümkin. Misal süpitidä bir vaqiäni eytip beräy. 12 yaşliq bir bala «Vkontakte» iҗtimaiy tori arqiliq, bir qiz bilän tonuşup, kündä degidäk bir-birigä uçur yollaydu. İkki-üç kündin keyin qiz jigitni šzi turuvatqan şähärgä mehmanğa çaqiridu. Bala ata-anisiğa eytip, şähärgä barmaqçi bolidu. Biraq ata-anisi balisiniŋ kamalät yeşiğa tolmiğanliğini vä tonumaydiğan adämlär bilän munasivät bağlaşni, ularğa işänmäsligini çüşändüridu vä šzlirimu u qizniŋ kim ekänligini bilmäkçi bolup, izdäştürüp kšrsä, u qizniŋ isim-näsibisi, yalğan sürät bilän oltarğan är kişi bolup çiqidu. Yäni u iҗtimaiy tor arqiliq balilarni aldap, terroristlar toplirini qurmaqçi bolğan җälligür-mäkkar ekän.
Şundaqla «Kšk kit», «Momo» ohşaş iҗtimaiy tor oyunliri җämiyätni helä tävrändürdi. Nami çirayliq bu oyunlar kiçik balilarni, šsmürlärni šzigä-šzi qol selişqa dävät qilidu. Juqurida atalğan iҗtimaiy tor oyunliriniŋ qurvini bolup, keçä-kündüz çšçüp, uhlalmay, qorqqaq basqan balilar bilän psihotüzitiş (psihokorrektsiya) işlirini jürgüzüp kelivatimiz.
Ata-anilarniŋ quliğiğa altun sirğa! Balilar šsmürlük dävirgä ayaq basqanda, ularğa juquri җavapkärlik bilän qariğan durus. Bu dävirdä balilar hissiyatçan, hiyalçan, müҗäz-hulqida psihikiliq šzgirişlär juquri bolidu. Mundaq šzgirişlärgä duçar bolğan bala šzgilärniŋ oyunçuğiğa aylinip qelişi mümkin. Ägär ata-ana balida juqurida atalğan šzgirişlärni bayqisa, birdin psiholog mäslihitini alğan ävzäl. Balilar iҗtimaiy torlarniŋ päqät iҗabiy täräplirini, yäni qoşumçä mälumatlar elişqa paydilinişi keräk.
— Suitsidniŋ kšpiyip ketişini mäktäptiki psiholog mutähässislärniŋ kšŋüldikidäk işlimigänligidin kšridiğanlar bar. Kelişämsiz?
— Suitsidniŋ kšpiyip ketişigä mäktäp psihologlirini pütünläy gunakar deyişkä bolmaydu, äksiçä, ularniŋ bilimini yetildürüş keräk. Mäktäp psihologliri oquğuçilarniŋ müҗäz-hulqiniŋ šzgirişini, stress, depressiyagä duçar bolğan balilarni psihologiyalik testlar arqiliq eniqlavalidu. Biraq ular bilän psihotüzitiş işlirini jürgüzüştä qiynilidu. Buniŋğa äŋ asasiy säväp, suitsid boyiçä mähsus, käspiy bilimniŋ yetişmäsligidin. Mäktäp mämuriyiti psihologlarniŋ suitsid häqqidä bilimini yetildürüş çarilirini ämälgä aşursa yahşi bolatti. Şähsän šzäm, suitsid boyiçä, җumhuriyätlik psihiatriya, psihoterapiya vä narkologiya ilmiy-ämäliy märkizidin «Suitsidliq müҗäz-huluqniŋ aldini eliş» mavzusida 54 saatliq kurstin štüp, täҗribämdä paydilinip kelivatimän. Ägär mäktäp psihologliriğa suitsid boyiçä yardäm keräk bolsa, qol uçumni sozuşqa täyyarmän.
— Bala tärbiyilävatqan yalğuz anilar nemini inavätkä elişi keräk?
— Psihoanalitiklar: «Qosaqta yatqan baliniŋ duniyağa kšzqarişi anisi arqiliq qeliplişidu» däydu. Çünki baliniŋ insan bolup yetilişidä, aniniŋ roli çoŋ. Һärbir ana baliniŋ psihikiliq täräqqiy etişigä şarait yaritiş keräk. Bolupmu, yalğuz bala tärbiyilävatqan anilar, birinçi novättä, šzlirini härtäräplimä tärbiyiläş lazim. Burunqi vaqitta anilirimiz bir qoli bilän šyniŋ tügimäs-pütmäs işlirini qilip, yänä bir qoli bilän bšşük tävitip, «älläy nahşisini» eytip, bala tärbiyiligän. Äpsuski, hazirqi vaqitta anilirimizniŋ qoli yanfonğa bağlinip qaldi.
Balini yalğuz tärbiyiläş, oŋay iş ämäs. Bu çoŋ җavapkärlikni täläp qilidu. Bala bilän härdayim illiq muamilidä bolup, uniŋ içki duniyasini çüşinişkä tirişiş keräk. Һärdayim uniŋğa kšŋül bšlüp, «sän qil» demäy, «biz billä qilayli» degän toğra. Bala tärbiyiläş җäriyanida tšvändikilärni inavätkä eliş keräk.
«Sän adäm bolmaysän» degänniŋ orniğa: «Meniŋ kšzüm yetidu, keläçäktä sän küçlük adäm bolisän», «Qoluŋdin heçnärsä kälmäydu» deyişniŋ orniğa «Birdin hämmä närsä bolmaydu, asta-asta üginisän», «Yahşi oqumisaŋ, qara işçi bolisän» demästin, «Ägär yahşi oqusaŋ, keläçäktä yahşi mutähässis bolisän. Һämmisi seniŋ käyniŋdin jügräydiğan bolidu» deyiş keräk. Bizniŋ härbir eytqan sšzümiz baliniŋ meyisigä quyuluvatqan şiarlar. Çünki bala degän şamçiraq. Päqät uni yeqişni biliş keräk. Mälumki , bähitlik ailidä, bähitlik bala tärbiyilinidu.

P.S: biz bügün tärbiyäviy ähmiyätkä egä muhim bir mäsiliniŋ päqät tamçidäk bir qisminila qaraşturduq. Danalar eytqandäk, «Oğul tärbiyiligäç, häliqni tärbiyiläymiz. Qiz tärbiyiligäç, millätniŋ keläçigini tärbiyiläymiz».

Bälüşüş

Javap qalduruŋ