Muräkkäp bu šmürdä addiyliqni sšyimän

0
282 ret oqıldı

Gülnaz SÄYDULLAEVA

Addiyliqni sšyimän
Danğa tolğan başaqlar egilidu tšvängä,
Razi bolup dehandin, tazim qilğandäk yärgä.
Dansiz başaq ğadiyip, sezär šzin päläktä,
Täŋ kelälmäs heçnärsä, aŋa kškräk kärgändä.

Kšzläp şähsiy paydisin,
mänpiyitin oylaydu.
Mänmänliktä yol bärmäs,
šzin mahtap toymaydu.
Addiyliqni äzäldin osalliq däp sanaydu,
Ot-işqida äl-jutniŋ samançilik yanmaydu.

Buğday tolğan başaqniŋ qimmiti zor äslidä,
Addiyliği taҗ bolup, yarişidu väsligä.
Mänsäp tägsä insanmu, säҗdä qilmay şähsigä,
Hizmät ätsä baş egip, buğday šŋlük hälqigä.

Muräkkäp bu šmürdä addiyliqni sšyimän.
Addiyliğim dilimda saqlinidu dayimän.
Yüksäk turup abroyi kämtarliqni küyligän,
Qedimiy bir millätniŋ addiyğinä qizimän.

Ana jut seğinişi
Seğinişniŋ sezimlirin qaçilap,
Tizgini yoq hiyallarni qamçilap.
Käldim bügün ana jutum qoyniğa,
Qenivalay mehrigä män yahşilap.

Ana jutum, käldim seni bäk kinäp,
Jüräyçu däp quçiğiŋda ärkiläp.
Һaduq alsun jumran dilim çarçiğan,
Anam bolup, uhlat meni päpiläp.

Jürigimgä yoruq berip taŋliriŋ,
İradämni polat qilsun tağliriŋ.
Uluq süyüŋ juysun yala-tšhmätni,
Dilğa mälhäm äta qilsun bağliriŋ.

Sap havariŋ quvät berip tenimğa,
Çeçilğinim untay çüşüp qinimğa.
Uçuqlap qoy, yättä türlük çšp bilän,
Şipa tiläp, çarçap kälgän qiziŋğa.

Äskä salmay bügün şähär qaynimin,
Sirdaş bolup bulbul tinmay sayriğin.
Çät ällärgä çiqmay qalsam mäylila,
Äla bir rät ana jutqa barğinim.

Ana jutum bağridin izdäŋ
Uçur yollap, seğinişni etipsiz bayan,
Visalğa zar jürigiŋiz, bälki bearam.
Qalaymiqan şähärlärdin izdimäŋ meni,
Bir tepilsam, tepilimän jutumdin aman.

Şuŋa izdäŋ meni jutniŋ sap havasidin,
Çaçlirimğa siŋgän änbär taŋ säbasidin.
Tapalaysiz duniya siğar dilimni äsli,
Upuq bilän qol tutuşqan kšk samasidin.

Kšzlirimni izdäŋ süzük bulaqliridin,
Tün gümbizin yaltiratqan çiraqliridin.
Tepivalğan äslidä män bu җüp gšhärni,
Şäbnäm qonğan jutniŋ giya-yapraqliridin.

Qişta izdäŋ qar pürkängän käŋ dalasidin,
Avazimni aŋlaŋ yaŋraq äkis sadasidin.
Sezim qädrin bilär jüräk maŋa hädiyä,
Jut gülimän, kškläp jürgän jut duasidin.

Seğinsiŋiz ana jutum bağridin izdäŋ,
Quçaq açar jut tomuri qedimiy šstäŋ.
İntizarliq sezimlirin yoşursun sedä,
Moşu jutta siz seğinğan ältäk qiz šskän.

Aççiqlaşqanda
hoş demä yarğa
Aççiqlaşqanda hoş demä yarğa,
Puşayman andin šrtäydu dilni.
Sšygü kšzini bağliğan äsäb,
Ağritip kšŋül, sançiydu tiğni.

Aççiqlaşqanda hoş demä yarğa,
Sšygü beğidin ürküydu bähit.
Topan süyidäk taşqanda ğäzäp,
Keçiş bäk asan, boluşup räqip.

Aççiqlaşqanda hoş demä yarğa,
Muhäbbitiŋgä üz-hatirä qil.
Til yarisiniŋ davasi yoqtur,
Sšygü gülini avaylaşni bil!

Baliliqni kinäş
Kälgän çağda ana jutum qoyniğa,
Baliliqniŋ hidi kelär burnumğa.
Ğämsiz štkän şu künlärni seğinip,
Baldäk dävir çüşti şuan oyumğa…

Sähärligi momilarni ägişip,
Siyirlarni haydişattuq say yaqqa.
Jiqilattuq, tüp-tüz yolda putlişip,
«Şipildaqni» sepivelip ayaqqa.

Җarahätkä çaplap qoyup yopurmaq,
Taştin-taşqa säkräp yänä oynattuq.
Oq taş terip etäklärni tolturup,
Momilarniŋ arqisidin yanattuq.

Ätkänçayğa soqqan nanni bosurup,
Һarvu sšräp andin suğa barattuq.
Tonur yasap, su tegidin lay elip,
Çüş bolğanda aran šygä maŋattuq.

Öyçäk oynap tepivalğan bisatlar:
Tšşük çšgün, qaça-qomuç suniği…
Baliliqta kšp ediğu, äytävir,
Һayatliqniŋ mäptun qilar qiziği.

Җenästigä bir toyattuq, çšmülgäç,
Silkivetip, olaşsimu çümülä.
Seriq çeçäk piyizini kolap, yäp,
Talişattuq, kšrüp qalsaq gšşünä.

Qişta šstäŋ toŋlişini kütüşüp,
Kaşkol muzin mämpäzidäk şümättuq.

Ağrip qalsaq, bäzi çağda soğ tegip,
Qaq süyidin yahşi bolup ketättuq.

Һosma siqip, düm šrülgän çinigä,
Pahta orap, çiğdin pälküç yasattuq.
Aççiq alma qoşup soqqan hinigä,
Qolni teŋip, taŋ atqiçä yatattuq.

Çeçimizni uşşaq šrüp momilar,
«Çugulmisun» däp bağlatti jip bilän.
Üzimizgä – kündin çüşkän säpkigä,
Ham qaymaqni yeqişatti äp bilän.

Poŋzäk qoğlap, atlanğuçta säkrişip,
Säzmäptimiz baliliqniŋ štkinin.
Animizğa helikämdä ärkiläp,
Ğämsiz dävir hoş eytişip kätkinin.

Uzaq turdum suğa qarap kšrüktä,
Qerip qaptu yava alma-šrüklär.
Oyum bšldi suğa kälgän bir qizçaq,
Turup qaldim qimirlalmay, tüvrüktäk.

Tonuş çiray, tonuş kšzlär, tonuş ün…
(Vaqit artqa yandimekin, yä bügün?!)
«Kimniŋ qizi?» — däp soridim hoduqup
İmin tapti, җavap elip bu kšŋül.

Biz çimältäk bağlaşturup dost bolğan…
Anisiğa qizçaq bäkmu ohşaptu.
Bizgä quyruq tutquzmiğan baliliq,
Pärzäntlärgä «qol yağliğin taşlaptu».

Aldiraŋğu ekän vaqit, häqiqät,
Һär däqiqä insan üçün ğenimät.
Tšrt päsildäk novätläşkän šmürdä
Baliliqmu – vaqitliq bir amanät.

Bahar bolup
Etigimni aq çeçäkkä tolturup,
Bahar bolup, barsam idir-qiriŋğa
Därvazaŋni açalmidim, män urup,
Omuldurup, kirgüzmidi beğiŋğa.

Şamal bolup, ärkin üzäy tüzüŋdä,
Maysilardäk ünäy dala, teğiŋda.
Qamqaq bolup, jüräy mäyli, çšlüŋdä,
Maŋa orun tägmisimu beğiŋda.

Lalägüllük kimhap kiyip, yasinip,
Bahar bolup maŋdim, kütkin, yeniŋğa.
Bahar – tevip, bemar diliŋ saqaysun,
Därman kirip haduq yätkän җeniŋğa.

Räşqlärgä tolğan dilim šrtinär,
Öçlügüm bar yeniŋdiki yatlarğa.
Yamğur bolup topriğiŋğa bärsäm näp,
Qanarmidi, täşna diliŋ baharğa?!

Bir jüräk
Berilgändäk insanlarğa bir jüräk,
Çin muhäbbät berilidu birla rät.
Sšyimän däp eytqan bilän tillarda,
Birigila täälluqtur qälb päqät.

Mäyli, aldap, šz šzäŋni җemilä,
Minginiŋ şu – tüvi tšşük kemigä.
Jüräktiki pinhan sšygü, pak sezim,
Täälluqtur, äsli yalğuz birigä.

Soqsimu gär näççä jüräk kškräktä,
Açmas edim bir šzäŋdin bšläkkä.
Berilgänkän insanlarğa bir jüräk,
Şu jüräktä nopusi bar – Sän yäkkä!

Bšlünmisäk, bšlmisäk
Pütün turup bšlünmisäk, bšlmisäk,
Düşmänlärniŋ heylisigä kšnmisäk.
Örilärkän ustam tizğan puhta tam,
Otturidin elivätsä bir kesäk,
Munaridäk qäddimiz tik, pükmisäk!

Tügülgän muş tegär eğir bazğandäk,
Yalğuz barmaq türtsä, paşa çaqqandäk.
Çekitçilik çümülilär birliktä,
Һuҗum qilar yavğa goya palvandäk,
Üzülmisä säplirimiz karvandäk.

Kamçiliqni çätkä çiqip tškmisäk,
Bir eriqtin suğirilip, kšklisäk.
Özämniŋla mänpiyitin kšzlisäm,
Şu däqiqä tohtap qalsun bu jüräk,
Hahişim bir – bšlünmisäk, bšlmisäk.

Yättisuniŋ güli
Aq üzigä täbässümi yaraşqan,
Mäŋizliri qizil alma, Gülümjan.

Dala güli, tağniŋ güli, bağ güli,
Esil dostum, änbär çeçip, eçilğan.

İlliq mehriŋ jiraqlardin sezilär,
Adimiylik hislitiŋgä qayilmän,
Davamlişip ikki millät dostluği,
Alaqimiz üzülmäydu dayimän.

Qälbi däriya, mehri atäş, pak Gülüm,
Sinap kelär ikkimizni bu šmür.
Seniŋ huşhoy avaziŋni aŋlisam,
Yayrap qalar, tetiklişip quv kšŋül.

Şükür däymän soğisiğa yaşliqniŋ,
Uçraşturğan Yättisuniŋ güligä,
Tolturayli elimizniŋ dalasin,
«Äҗäm» bilän «Älqissäniŋ» küyigä.

İҗatkar ayal qälbi
Gül teriydu qäläm bilän tartqan çšnäklirigä,
Yaŋza-yaŋza gülliridin tutar hälqigä dästä.
Şäräplik iş jükliniptu nazuk biläklirigä,
Gülçi šzi, šzimu gül – baqqin aŋa hävästä.

Bahar kütär intizarliq içrä näpis aq çeçäk,
Ana yärniŋ dalasida gülläş aliy istigi.
Zämzäm bolup uniŋ üçün jutidiki lay kšlçäk,
Nazuk bärgin tavlar haman ana-Vätän issiği.

Çoğ jürigin älgä sunğan atäş dilliq u – lalä,
Bu duniyaniŋ latapiti gül bärgidä muҗässäm.
Tänha җenin tümän yaqqa etip här çağ avarä,
İҗat beğin bezäş üçün içkän dildin çin qäsäm.

Qizilgüldur, güllärara huşboy, gšzäl şahinä,
İlham bolup çeçilidu väslidin
şäbnäm sähär.
Quyaş tapar šz äksini säbdägülniŋ bärgidä,
Mähmälgüllär tävrinidu tuğulsa yeŋi äsär.

İҗattiki ayal qälbi qoş gezäktur güllärgä,
İpar, räna, simap, säbdä, hinigüllärgä qiyas.
Lazim biraq bağvän kšzi gšzälligin kšrärgä,
İҗatkarniŋ qälbi gülzar,
solmaydiğan qişu-yaz.

Qäläm tutqan ayal nazuk, avaylaŋlar, ayaŋlar,
Päyli yaman qara qollar gül bärgini üzmisun.
Ävlat üçün hayat güli iҗattiki ayallar,
İҗat beği bäk çirayliq,
nazuk җanlar bar üçün.

Yopurmaq
Küz ämrini jürgüzgän bağda,
Qizil-seriq boyalğan ätrap.
Dirildäydu yaliŋaç şahta,
Üzülgili turğan yopurmaq.

Bir çağ şamal julup däräqtin,
Ayimastin, taşlidi päskä.
Yär beğirlap qaldi u ğämkin,
Şat künlirin alğançä äskä:

Ärkin edi uniŋ ussuli,
Şoh şamalğa bolatti täŋkäş.
Mähkäm bolğaç däräqniŋ ğoli,
Yaşnitatti dilini işänç.

Dalda edi yaqqanda yamğur,
Yaltiritip juyatti tamçä.
Aptaplarğa çidap u mäğrur,
Ayimatti salqinin şunçä.

Amal qançä, sarğiyip bügün,
Boy bärmäktä boran päyligä.
Qädri tügäp, boldi u sürgün,
Süpürginiŋ kšnüp mäyligä.

Küz bekiti, adaqqi mänzil,
Özgä çarä yoqtur yapraqta.
Täkrarlaydu şundimu izçil,
Näp berişni oylap, topraqqa.

Mäyüslänmä, yenip baharda,
Tuğulidu yeŋi yopurmaq.
Ärkin soylap mäyin şamalda,
Kšktä turup çalar u çavak.

Kamil moma-bovilar
Yatsa, tursa dua oqup piçirlap,
Äl-jutiğa amançiliq tiligän.
Çamisiniŋ kelişiçä midirlap,
Eğirçiliq salmay jürgän kelingä.
Qeni äşu tinim tapmas momilar?!

Poşkal salğan qazan esip, oçaqqa
Nävrilärgä novät bilän tarqatqan.
Qoy juŋidin yotqan tikip bovaqqa,
Qaçilarni zak külidä aqartqan.
Qayan kätti mehri däriya momilar?!
Kämpüt saqlap, nävrilärni seğinip,
Kšrgän çağda sšyüp, purap toymiğan.
Paypaq toqup, urçuqta jip egirip,
Vayimi jiq, šzin oylap qoymiğan.
Kümüç çaçliq qeni änsiz momilar?!

Qondaqtiki ğoraz tehi qiçqarmay,
Yoruq çüşmäy oyğinatti uyqidin.
Uni kšrüp, hiҗil bolup hilal ay
Zoqlinatti ämgäksšygüç hulqidin.
Qayan kätti çarçimiğan bovilar?!

Kätmän çepip, pişip kätkän qolliri
Etivarsiz – qaparsimu yerilip,
«Şiqirisa» tšvän tartip ğolliri
Känҗä nävrä çäyläp qoyğan, berilip,
Etizlar boş, qayda qavul bovilar?!

Ayimastin tiz püktürgän düşmänni
Küräşlärdä ğalibiyät qazanğan.
Addiyliği sšyündürgän җahanni,
Mštivärlär arimizda yoq haman.
Tügäp boptu kamil moma-bovilar.

Qädir tutqin insanni
Qaytilanmas yeganä bu hayatni,
Yaşaymizkän täkrarlinip kelärdäk.
Qädirlimäy här däqiqä-saatni,
Keläçäkni goya bizla bilärdäk.

Çüşkän ğämlär šzgilärniŋ beşiğa,
Yaşaymizkän, bizni ägip štärdäk.
Därtlirini çiqarsimu teşiğa,
Jürimizkän, šz därdimiz yetär däp.

Tapsaq bayliq, çiqivalduq çoqqiğa,
Dostlar bilän baş liŋşitip kšrüştuq.
Yoqlimiduq, çidap jürduq yoqiğa,
Yeqinlardin üzimizni šrüştuq.

Başqilarniŋ kamçiliği aşkarä,
Özimizdin štmäs qilçä sävänlik.
Qädirlişip, bolğimiz yoq säkparä,
İzdäşmäymiz, kinäşmäymiz — säväp җiq.

Tšzüm yoqtur därtmänlärni tiŋşaşqa,
«Därdi yoqlar barmu?» däymiz alämdä!
İntilimiz biz hatirҗäm yaşaşqa,
Qädirsizdur häҗäp adäm – adämgä.

Һäqiqitin šzimizniŋ dälilläp,
Qädrimizni bilmäy štüp barimiz.
Ahirätkä maŋğandila «Bağrim» däp,
Qädirdan bop mürimizgä salimiz.

Mehman turup, aldamçi bu duniyağa,
Qädrimizni bilmäy štüp kätmisäk.
İzgü-niyät tolup-teşip dillarğa,
Sehi bolup, burda nanni täŋ yesäk.

Yenip šçär altä künlük jahanda,
Azar berip qiynimayli bu җanni.
Vaqit yetip, qalmas üçün armanda,
Äy, insanlar, qädirläyli insanni…

Ötär ekän, ketär ekän
bu šmür…
Qirğaqlarda çaŋqap, suğa yetälmäy,
Çişiŋ štmäy şaptuliğa bolğan mäy.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Mahiyitin hayatliqniŋ çüşänmäy.

Bala çağda çoŋ boluşqa aldirap,
Yaşliq dävir sudäk aqti şaqirap.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Ärkilitip gahi bizni, gah çimdap.

Ğorudäktin çiqirimiz çoŋ ğoğa,
Oylimastin, jut eşiğa sep oğa.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Basqan qädäm yä natoğra, yä toğra.

Yoqlimisa, hal sorimay häptiläp,
Küyä käbi tez kšpiyär uşşaq gäp.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Qattiq tayaq tegip birdä, birdä – näp.

Qerindaştin bäzän asan keçişip,
Riştimizni bağlap turğaç çirik jip,
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Һayat çağda petişalmay, çişlişip.

Pärzäntlärni qondurğiçä orniğa,
Ata-ana bolup qalar tevilğa.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Uçqur vaqit qildurmastin heç ilğa.

Yahşilarniŋ risqisi här çağ çolta,
Äҗäl çalğa salidu yerim yolda.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Muŋimizğa täbässümimiz çilta.

Bir äsiri däqiqidäk tuyulup,
Käçür demäy, käçürüştin uyulup.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Açquçi yoq, dillarda qara qulup.

Oti yaman bir yamanni untalmay,
Sšyginimiz šzgä җanğa hämra ay.
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Ömür namliq tepişmaqni tapalmay.

Mäyli tatliq, aççiq bolsun bu šmür,
Qiynalsimu, undin käçmäs, ah, kšŋül,
Ötär ekän, ketär ekän bu šmür,
Yaşaş üçün äsli ümüt bäk zšrür!

Hir hoşnam
Äҗdadimdin qanğa siŋgän yahşi bir hislät,
Hoşna bilän inaqlişip, qädirdan boluş.
Qoruğimiz çegarisin qorşimidim häm,
Pak niyitim – qorunmastin, barni täŋ bšlüş.

Şaltiğimniŋ baş burnini hoşnamğa sundum,
Uniŋ rizqi bar däp bildim dämlik ğizada.
Hiҗaliti çüşsä dayim kšksümdä qolum,
Jutqa qoştum, mäşräplärdä jürdi azadä.

Bara-bara hoşnam amma hirlişip qaldi,
Yahşiliqni osalliqqa җoridi şu käm.
Bar mülkümgä sorimayla çaŋgilin saldi,
Käkämnimu elivaldi, jütti häm bäkäm.

Egä qilmas beğimdiki mevä-çevigä,
Eŋizdiki aşliğimni tügätti toşup.
Yalmap toymas, näpsi yaman җohut devidäk,
Läŋmän, manta, juta yedi legängä qoşup.

Özäm kšmäç çilap yedim puçuq çinigä,
Qoradiki mallirimni qildi u kavap.
Ohşap qaldim šz šyümdä bir beçarigä,
Bayliğimni elivaldi, tiyinlap sanap.

Äziz atam dopisida iştqa aş bärdi,
Aniҗanim romaliğa sürtti u ayaq.
Ğoҗayin u – mäydisini ğorazdäk kärdi,
Ruhsitisiz iŋälimäs šyümdä bovaq.

Hoşnam qizin dorap qizim çeçini kästi,
Ägäştürüp ügätkini oğlumğa qimar.
Ata-bova nesihitin çiqirip ästin,
Aççiq suğa, tamakiğa ändi u humar.

Çaşqan ämäs mšşüklirim meni maridi,
Öz šyümgä kirgüzmästin qavidi Aqtšş,
Bar närsämni qädir tutqan hoşnam yalmidi,
Qudritimni haŋsir etip, qildi «yalaŋtšş».

Käŋqosaqliq, oçuq kšŋlüm šzämgä düşmän,
Sülük hoşnam şoravaldi küç-quvitimni.
Mähbus käbi šz šyümdä put-qolda kişän,
Tirik jürsäm, täyyarlaptu u tavutimni.

İsit… İsit… amanitim hoşniğa hardur,
Hir hoşnidin qutuluşniŋ amali barmu?
Därvazimni uluq eçip saptimän baldur,
Öz šyümdä šgäyliniş mäŋgügä yarmu?

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ