Turizmniŋ istiqbali zor

0
109 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Biyil avgustta pütkül duniya ammiviy ähbarat vasitiliridä AQŞ prezidenti Donal'd Trampniŋ oğli vä nävrisi Moŋğoliyadä däm alğanliği toğriliq ähbarat tarqalğan edi. Älvättä, bu duniya җamaätçiligi üçün sensatsiya bolğanliği sšzsiz. Çünki duniyadiki äŋ qudrätlik dšlätni başquruvatqan adämniŋ ailisiniŋ äzaliri ändi täräqqiy etivatqan mämlikättä däm elişi, birqarimaqqa, äqilgä siğmişi ehtimal. Keyin mälum bolğinidäk, D.Trampniŋ oğli vä nävrisi toqquz kün davamida Moŋğoliyaniŋ Bayan-Ölgey šlkisidä däm alğan ekän. Buni hazir Moŋğoliyadä yaşavatqan etnikiliq qazaq Jandos Qoŋtarbay uyuşturğan. Uniŋ eytişiçä, hazir täräqqiy ätkän dšlätlärdä yaşavatqan baylar kündilik şähär hayatidin «herip» kätkän. Keyinki jillarda jiliğa bir qetim bolsimu hämmini taşlap, yäni İnternet, yanfonlarni šçirip, addiyla şaraitlar yaritilğan җaylarda däm elişni halaydiğanlar sani kšpiyivetiptu. Ular bepayan dalada, egiz tağlarda jürüp, kšçmän häliqlärniŋ addiy turmuşini üginişni, biraz bolsimu şu şaraitta yaşaşni halaydiğan tiҗarätçi vä säyasätçilär ekän.
Jandos Qoŋtarbayniŋ moşu tiҗarät bilän şuğullinivatqanliğiğa tšrt jil bolğan . Moşu jillar davamida nurğunliğan çätälliklärniŋ moşundaq däm elişini uyuşturuptu. Tramp ailisiniŋ däm elişini uyuşturuş üçün ikki jil davamida härikät qilğan. Ahiri armini ämälgä eşip, duniyağa tonuldi. İkkinçidin, tiҗariti üçün käŋ imkaniyätlärni yaritivaldi. Tiҗarätçi üçün mundaq pursät hayatida birla qetim berilsä keräk. Uniŋdin taşqiri, u šz eliniŋ duniyadiki imidjini yänä bir pälligä kštärdi. Biz bu misalni kältürüşimizniŋ sävävi, turizmniŋ iqtidarini namayiş qiliş. Qoşumçä qilsaq, Qazaqstanniŋ sahaliq ministrligi yaş tiҗarätçi Jandos Qoŋtarbayni elimizgä täklip qilip, täҗribisini ügändi häm moşu yärdä tiҗarät eçiş täklivini bärdi.
Täkitläş lazimki, turizm duniya ihtisadida çoŋ rol' atquridiğan sahalarniŋ biridur. Duniyaviy turizm täşkilatiniŋ mälumatliriğa asaslansaq, bu saha umummilliy mähsulatniŋ ondin bir qismini, häliqara investitsiyalärniŋ 11 payizini җälip qilidekän. Alämdiki iş orunliriniŋ här toqquzinçisini turizm täminläydekän. Ändi tapaviti җähättin bolsa, neft' vä avtomobil' sodisidin keyin üçinçi orunda turidekän.
Tähminlär boyiçä HHİ äsirdä turizm industriyasi tehimu täräqqiy etidu däp kütülmäktä. Qiziq yeri, turizm duniyaviy bohranlarğa «boysunup» kätmäydiğan sahalarniŋ biri bolup hesaplinidu. İhtisatçilarniŋ hesapliri boyiçä, bir çätällik turist qaldurğan ahçini tepiş üçün dšlät 9 tonna kšmür, yaki 15 tonna neft' yaki 2 tonna aliy sortluq buğdayni eksport qilişi keräk ekän. Bilimizki, hamäşiyalarni eksport qiliş mämlikätniŋ energiya mänbälirini, täbiiy resurslirini azaytidu. Ändi turizm sahasi bolsa, tügimäydiğan resurslar bilän işläydu. Uniŋdin taşqiri, dšlätkä çät äl valyutisiniŋ kelişini täminläydu. Yärlik häliqni iş orunliri bilän täminläşkä, hizmät kšrsitiş infraqurulumni täräqqiy ätküzüşkä täsir qilidu.
Tätqiqatlar yäkünliri şuni kšrsättiki, ägär 100 miŋ turist şähärdä ikki saat jürsä, kam degändä 350 miŋ dollar ahça häşläydekän. Bir turist šzi säyahätkä kälgän dšlätkä ottura hesap bilän 1000 AQŞ dolliri kšlämidä mäbläğ qaldurup ketidekän. Muhimi, dšlätni, millätniŋ mädäniyitini, urpi-adätlirini duniyağa tonutidu, reklama qilidu, häliqlär arisidiki munasivätlärni käŋäytip, integratsiyani küçäytidu.
Mälumki, duniyada ayrim dšlätlärdä turizm mämlikät byudjetiniŋ asasiy mänbäsi bolup hesaplinidu. Yäni häliq asasiy tapavitini äynä şu dšlätkä kelidiğan turistlardin tapidu. Statistikiliq mälumatlar boyiçä, duniyada Frantsiya turistlar äŋ kšp kelidiğan dšlät hesaplinidu. AQŞ bolsa, turizmdin äŋ kšp payda tapidiğan mämlikät. Hitay dšliti bolsa, turizmni täräqqiy ätküzüş üçün äŋ kšp mäbläğ salğan äl.
Duniyada här jili 1,5 milliard adäm turistliq säyahätkä atlinidekän häm bu räqäm jildin-jilğa šsüvatidu.
Turizm asasän ikki türgä bšlünidu. Birinçisi, içki turizm. İkkinçisi bolsa, çätällik turizm.
Birinçisi boyiçä yärlik säyahätçilär šz dšlitidiki täbiät mänzirisi gšzäl däm alidiğan regionlarni, hasiyätlik җaylarni, tarihiy orunlarni ziyarät qilidu. İkkinçisidä, älniŋ duniyağa tonulğan orunlirini çätällik mehmanlar kšrüş üçün kelidu.
Täkitläş lazimki, turizmniŋ türliri nahayiti kšp. Mäsilän, etnoturizm, meditsiniliq, iş babidiki, mädäniy, qişliq, yazliq vä hakazilar. Keyinki jillarda täräqqiy ätkän dšlätlär säyahätçiliri arisida etnoturizmğa bolğan qiziqiş aşmaqta. Yäni ularni šz äksidä saqlinip qalğan täbiät mänziriliri, yärlik häliqlärniŋ mädäniyiti, turmuş adätliri, milliy taamliri, hayat tärizi qiziqturidu. Buniŋğa biz juqurida kältürgän vaqiä misal bolalaydu. Älvättä, turistlarni җälip qiliş üçün muvapiq infraqurulum, aliy däriҗidä hizmät kšrsitiş salahiyiti muhim rol' oynaydu.
Älvättä, hazirqi riqabät şaraitida «Qazaqstanda turizmni täräqqiy ätküzüşniŋ qandaq istiqbali bar?» degän soalniŋ päyda boluşi eniq. Şuni tählil qilip kšräyli.
Etirap qiliş keräkki, bügünki taŋda elimizdä turizmniŋ täräqqiyati, başqa ällär bilän selişturğanda, tšvän däriҗidä. Amma bu sahani täräqqiy ätküzüş iqtidari juquri. Birinçidin, geografiyalik orunlişişi qolayliq. Ğärip bilän Şäriqniŋ däl otturisida orunlaşqan elimiz arqiliq hazir çoŋ kommertsiyalik yollar štüvatidu. Bu, šz novitidä, transport mäsilisini šzlügidin häl qilmaqta. Bolupmu bu kündin-küngä täräqqiy etivatqan Hitay elidin kelivatqan turistlar üçün qolayliq.
İkkinçidin, elimizdiki içki säyasiy turaqliqmu, ihtisadiy täräqqiyatmu muhim rol' oynaydu.
Üçinçidin, mämlikitimizniŋ täbiitiniŋ alahidilikliri, tarihiy җaylarniŋ kšpligi turistlarni җälip qilidu.
Tšrtinçidin, musulman, hristian vä başqimu dinlarniŋ yadikarliqliriniŋ kšpligi.
Bäşinçidin, turizm işini bilidiğan mutähässislär bar. Uniŋdin taşqiri, hškümät elimizdä turizmni täräqqiy ätküzüş mähsitidä 2001-jili «Qazaqstan Җumhuriyitidiki turistliq paaliyät toğriliq» Qanunni qobul qildi. Şu qanunğa muvapiq turizmni täräqqiy ätküzüş, turistlarni kšpläp җälip qiliş, infraqurulumni şäkilländürüş üçün barliq şaraitlar yaritilişi lazim.
Täkitläş lazimki, elimizdä bu sahani täräqqiy ätküzüşniŋ muhimliği häqqidä Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaev vä Prezident Qasım-Jomart Toqaev birnäççä qetim alahidä qäyt qildi.
Һazir elimizdä bu yšniliştä nurğun işlar ämälgä aşurulmaqta. Çät ällärdin kelivatqan turistlar sanimu šsüvatidu. Mäsilän, rossiyalik turistlar arisida Almutidiki Çimbulaq çaŋğu kurorti, Medev muz mäydani nahayiti ammibap ekän. Burabay kšli ätrapidiki sağlamlaşturuş-däm eliş orunliridimu Rossiyadin kelidiğanlar kšp. Yazda Alakšl kšliniŋ şipaliq süyigä çšmülüşini halaydiğanlarmu nurğun. Ötkän yazda bolsa, iҗtimaiy torlarda Narinqoldiki “Kšlsay” kšli ätrapida däm elivatqan äräplärniŋ videoliri tarqidi. Şundaqla mana yeqinda Säüdiyä Äräpstanidin şeyhlar o olaşqa kelip, däm elip kätti. Ular Kenderli-Kayasan, Arıs, Qaratav, Jusandala, Җänubiy Qazaqstan qoruqlirida doğdaqlarni olidi. Şärtnamä boyiçä şeyhlar härbir šltürülgän quş üçün 656,5 miŋ täŋgä tšligän.
Qazaqstanniŋ härbir regionida hasiyätlik vä tarihiy җaylar nurğun ekänligi mälum. Bu җaylarğa yärlik ahali kšp baridu. Türkstan şähiri, Beket ata mäqbäriliri şular җümlisidindur.
Älvättä, Almuta vilayitidimu turistlarni җälip qilidiğan җaylar kšp. Şularniŋ biri – Çarin çatqalliği.
– Çarin milliy täbiiy parki җumhuriyätlik däriҗidiki mähkimä – däydu mäzkür parkniŋ turizm vä ekologiyalik aqartiş bšlüminiŋ başliği Qutluqҗan Yunusov. – Parkniŋ dairisidä tšrt turistliq marşrut bar. Ular – Çarin çatqalliği, eränlik say, Temerlik kiçik çatqalliği, beyitlar vä qorğanlar kompleksi. Һazir turistlar asasän Çarin çatqalliğiğa kelidu. Çünki Çarin çatqalliği duniyada täŋdişi yoq, täbiiti šz äyniçä saqlinip qalğan äҗayip orun. Biyil moşu küngä qädär bu yärgä 20 294 turist käldi. Ularniŋ içidä duniyaniŋ 60 dšlitidin 8 390 turist bar. Ottura hesap bilän bir turist bizgä kälgändä künigä 4552 täŋgä häşläydu. Buniŋ içigä tamaq, maşina turiği, çatqalliqqa çüşüp-çiqiş hizmiti kiridu. Mäbläğniŋ hämmisi җumhuriyätlik byudjetqa çüşidu. Һazir biz Çarin çatqalliğida etnoturizmnimu täräqqiy ätküzüvatimiz. Yurtilar tikildi, milliy taamlar tävsiyä qilinidu. Yänä bir marşrutimiz u – eränlik say. Bu yärgimu turistlar nurğun kelidu. Ändi beyitlar vä qoğanlar kompleksiğa, asasän, šzimizniŋ turistliri kelidu. Tarihqa qiziqidiğanlar ziyarät qilidu. Umumän, parkta turizmni täräqqiy ätküzüşniŋ istiqbali juquri. Muhimi, çät ällärdin kelivatqanlarniŋ sani jildin-jilğa šsüvatidu.
Ändi umumän Uyğur nahiyäsigä kelidiğan bolsaq, keyinki jillarda issiq su arişaŋliri häliq içidä nahayiti ammibapliqqa aylandi. Millitimiz väkilliri bolsa, Kätmän tağliridiki Nazugum šŋkürini ziyarät qilişni adätkä aylandurğan.
Mälumki, Panfilov nahiyäsidä Hitay dšliti bilän soda-setiq işliri başlanğandin buyan turistlar sani käskin šsti.
– Bolupmu “Qorğas” çegara yenidiki häliqara hämkarliq märkizi eçilğandin keyin turistlar sani kün sanap šsüvatidu – däydu gezitimizniŋ Panfilov nahiyäsi boyiçä muhbiri Gšhärbüvi İsmayilҗanova. – Ular iş babidiki turistlar. Һämmigä mälumki, Yarkänt şähiridä ataqliq Velivay meçiti bar. Mäzkür meçit 1982-jildin başlap memarçiliq vä tarihiy yadikarliq süpitidä dšlät himayisigä kirgüzülgän. Şähärdiki turistlar üçün ammibap җaylarniŋ biri. Uni hazir çät ällärdin turistlar kelip kšrüvatidu. Mana štkändila Җänubiy Koreyadin, Vengriyadin kälgän turistlar ziyarät qildi. Yänä «Äulieağaş» namliq hasiyätlik җay bar. Bu yärgä adämlär asasän şipa izdäp kelidu. Ayrimliri ärvalar rohliriğa siğinidiğan җay süpitidä ziyarät qilidu. Yarkänt täväsidä şundaqla «Jarkent-Arasan» sanatoriyasigä kelidiğanlar kšp. Bu yärdä davalinip, tağ bağrida däm elip ketiş üçün barliq şaraitlar yaritilğan.
Һämmigä mälumki, Ämgäkçiqazaq nahiyäsi İşiktä şähiriniŋ ätrapidiki qorğanlarda duniyağa mälum «Altun adäm» tepilğan. Şuŋlaşqa bu nahiyädimu turistlar üçün qiziq җaylar nurğun. Nahiyä boyiçä gezitimizniŋ muhbiri Raşidäm Rahmanova mäzkür šlkiniŋ turistliq iqtidari häqqidä tšvändiki mälumatlarni tävsiyä qildi.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi Almuta vilayitidä territoriyasi җähättin nahayiti çoŋ nahiyä hesaplinidu. Täbiiti gšzäl, mänzirilik vä tarihiy җayliri nurğun. Nahiyäniŋ 79 yezisiniŋ hämmisidä degidäk hasiyätlik orunlar bar. Şuŋlaşqa elimizniŋ başqa regionliri turğunliriniŋ vä çätälliklärniŋ bu җaylarğa qiziqişi üstün. Һazir nahiyädä turizm sahasiğa alahidä kšŋül bšlünüvatidu. Nahiyädä umumän 12 turistliq marşrut moҗut. Jil beşidin başlap 75 729 turist kälgän ekän. Ularğa 106,3 million täŋgilik häqliq hizmät kšrsitilgän. Demäk, nahiyä byudjeti üçün tilğa alarliq kirim kirgän. Һazir nahiyädä turistlar üçün qolayliq infraqurulumlarni bärpa qiliş, tarihiy җaylarni reklama qiliş җiddiy qolğa elinmaqta.
Şähsän šzäm moşuniŋdin ikki jil ilgiri Özbäkstanniŋ Sämärqänt şähirini ziyarät qiliş imkaniyitigä egä bolğan edim. Mälumki, Sämärqänt Märkiziy Aziyadiki qedimiy şähärlärniŋ biridur. Şuŋlaşqa tarihiy benalar, kona meçitlar, mirasgahlar nahayiti kšp. Bu yärgä duniyaniŋ nurğun dšlätliridin turistlar kelidu. Şähär hälqiniŋ tapavitimu äynä şu turistlardin kiridu. Sämärqäntliklär buni yahşi çüşinidu häm härbir turistniŋ kšŋlini elişqa tirişidu. Turistliq infraqurulumi yahşi, hälqiniŋ turistlarğa bolğan muamilisi nahayiti sämimiy.
Säpär davamida meni häyran qaldurğan vaqiälärgimu duç bolduq. Sämärqänttiki Registan mäydani çoŋ tarihiy orun hesaplinidu. Äynä şu mäydan ätrapida yaşaydiğanlar boş vaqti bolsa yollarni süpürüp, güllärni suğiridekän, ularni pärviş qilidekän. Bu işi üçün ular häq täläp qilmaydu. Mäydan ätrapini ziyarät qilivatqinimizda bolsa, bäldiŋlärdä oltarğan moysüpät bovaylar ornidin turup biz bilän illiq salamlaşti. Biz däsläp hiҗalät bolupmu qalduq, amma ulardiki sämimiylikni bayqiğanda sämärqäntliklärniŋ mehmanlarğa bolğan hšrmitini çüşänduq. Älvättä, biz u säpärdin nahayiti illiq his-tuyğular ilkidä qayttuq. İmkaniyät bolsa, yänä bir qetim berişni mähsät qilduq.
Demäk, turist üçün qolayliq şaraitlarla ämäs, şundaqla addiy insaniy munasivätlärmu muhim. Biz moşuni yahşi çüşänsäk häm ämäliyatta qollansaq, elimizgä kšpläp turistlarni җälip qilalaymiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ