«Ruh» hälqimizniŋ rohini kšrsitidu

0
654 ret oqıldı

Mana biraz vaqittin keyin moskvaliq rejisser Mihail Plisko Uyğur nahiyäsidä yeŋi fil'mni çüşirişni başlimaqçi. Ötkän häptidä biz äynä şu rejisser bilän uçrişip sšhbätläşkän eduq. Tšvändä şu sšhbätni diqqitiŋlarğa täğdim qilivatimiz.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

— Mihail, birinçidin, huş käpsiz. İkkinçidin, uyğurlar häqqidä qäyärdin ähbarat aldiŋiz?
— Rähmät. Män hazir Moskvada yaşaymän. Säyahät qilişni nahayiti yahşi kšrimän. Moşu küngä qädär duniyaniŋ 44 dšlitini ziyarät qildim. Qazaqstanda, şuniŋ içidä Almutida boluşni yaqturimän. Här kälginimdä daŋliq Çarin çatqalliğiğa barimän. Hatalaşmisam, moşuniŋdin tšrt jil ilgiri almutiliq tonuşlirim meni Uyğur nahiyäsidiki issiq sularğa, yäni Arişaŋlarğa täklip qilişti. U yärgä barğinimda, nahiyäniŋ täbiiti meni birdin šzigä mäptun qilivaldi, hätta bir kšrüpla aşiq bolup qaldim desämmu bolidu. Oŋ täripiŋdä egiz tağlar, sol täräptä bepayan dala. Rejisser üçün nahayiti qolayliq. Çünki bir-ikki saat meŋipla, härhil täbiät mänzirisini tapisän. Däm eliş җäriyanida uyğurlar bilän tonuştum.
Arişaŋdin qaytip kelivatqinimizda, yolda balilarniŋ oyunçuq maşinisi turğan җayni uçritip qalduq. Tohtap qarisaq, maşinini qara rähtkä orap, huddi hatirä taş süpitidä tizip qoyuptu. Tähminimçä, moşu yärdä yol apiti yüz berip, naresidä vapat bolğan ohşaydu. Äynä şu kšrünüşni kšrgändä nahayiti tävrinip kättim. Beşimğa moşu vaqiä toğriliq fil'm stsenariyisini yeziş kirivaldi.
Birinçidin, meni nahiyäniŋ täbiiti mähliya qilivaldi. Şuŋlaşqa Moskvağa kälginimdä, äynä şundaq gšzäl bir җayda kimlär turidu, ular kimlär, nemä bilän şuğullinidu degängä ohşaş soallar päyda boluşqa başlidi. Özämdä ilgiri uyğurlar häqqidä umumiy mälumatlar bar edi. Ändi uyğurlarni çoŋqur üginişkä kiriştim. İkkinçidin, meni tävrändürgän äynä şu vaqiämu türtkä boldi. Fil'm bevasitä äynä şu paҗiä häqqidä ämäs. Amma asasiy ideyasi – җudaliq. Yäni ata-ana balisini yoqitip qoydi yaki bala ata-anisiz qaldi degän syujet ätrapida. Şuniŋdin keyin bu yärgä birnäççä qetim käldim. Moskva ohşaş çoŋ şähär qalaymiqinidin keyin bu yärgä kälsäm rahätlinimän. Hayat häqqidä, mähsätlirim häqqidä, iҗadiy işlirim häqqidä kšp oylinimän.
Uyğurlar häqqidä mälumatlar toplaş җäriyanida ularniŋ qedimiy tarihi bar, mädäniyätlik, sän°äthumar, işlämçan häliq ekänligini çüşändim. Amma uyğurlar härhil tarihiy җäriyanlar, hainliqlar aqivitidin vätänsiz qalğan ekän. Äŋ muhimi, häliq beşidin štküzgän qiyinçiliqlarğa, azap-oqubätlärgä qarimay urpi-aditini, tilini, mädäniyitini, birpütün milliyligini saqlap kelivetiptu. Moşuniŋ hämmisi meni ilhamlandurdi.
— Şundaq qilip, fil'm nemä häqqidä?
— Fil'm «Ruh» däp atilidu. Buni çüşändürüp štäy. «Ruh» degän sšz bilän äräp mifologiyasidä yoğan quş täsvirlinidu. Qur°anda bu sšz küç, asas degänlikni bildüridekän. Şundaqla fil'mdiki baş qährimani uyğur balisiniŋ ismi Faruh, uni ätrapidikilär qisqartip «Ruh» däp atişidu. Fil'mniŋ metaforisida uyğur hälqiniŋ küçlük rohi, sunmas iradisi yatidu. Yäni, juqurida eytqinimdäk, uyğurlar barliq җapalarğa qarimay, moşu kämgiçä rohini çüşärmäy kelivatqan häliq. Äynä şu rohni, sunmas iradini uyğur jigitiniŋ obrizi arqiliq kšrsitişni mähsät qilivatimiz. Syujet boyiçä, maddiy mänpiyätni kšp oylaydiğan Erğalım šziniŋ tuğmas ayali Juldız bilän aҗraşmaqçi bolidu. Erğalım yolda ketip berip fil'mniŋ baş qährimani Faruhni (Ruh) uçritip qalidu. U yalğuz bovisiniŋ vapat bolğanliğini aŋlap, balilar šyidin qeçip çiqidu. Şähsiy mänpiyitini hämmidin üstün qoyidiğan Erğalımniŋ hayatqa bolğan kšzqarişi Faruhni uçratqandin keyin käskin šzgiridu. Uyğurlarda qerindaşliq munasivätlär yahşi saqlanğan. Amma, Faruh ayrim säväplärgä bola, balilar šyidä turuşqa mäҗbur bolidu. Ändi Erğalımniŋ balisi bolmiğaçqa, ayalidin aҗrişişni halaydu. Bir-birigä qarşi ikki täğdir. Biridä bala yoq, ikkinçisidä bolsa, ata-ana yoq. Jitim bala bolsa, muhäbbätkä muhtaҗ. Säpär vaqtida baş qähriman talay qiyinçiliqlarni baştin štküzidu. Amma, şularğa qarimay, šziniŋ rohini saqlap qalidu, iradisi sunmaydu, mähsitigä yetidu. Äynä şu rämzlik çüşänçilär arqiliq uyğur hälqiniŋ täğdirini kšrsitişni halavatimiz. Fil'mda Faruhni bšrä himayä qilip turidu. Ahirida baş qährimanniŋ hayati iҗabiy häl qilinğanda u ketidu. Bu rämzlik obraz. Mälumki, bšrä qedimiy uyğurlarniŋ totemi bolğan. Şundaqla Qazaqstanniŋ rämzi bolğan bürkütmu päyda bolup turidu.
Fil'mda biz şundaqla zamaniviy җämiyätniŋ ayrim muhim mäsililirini kšrsitişni mähsät qilduq. Ular — adämlärniŋ bir-birigä bolğan bepärvaliği, maddiy mänpiyätniŋ üstünlügi, ailä qädriyätliriniŋ çüşüp ketişi vä hakazilar. İnsanniŋ tirik vaqtida qädri yoq, päqät duniyadin štkändin keyinla uni çüşinimiz.
Fil'mdiki yänä bir baş qährimanida zamaniviy җämiyätniŋ barliq kamçiliqliri muҗässämlängän. Biraq uniŋ qälbi oçuq, jürigidä qandaqtu- bir mehrivanliq bar. Faruhniŋ paҗiälik täğdiri uni šzgärtidu. Hayatqa başqiçä kšzqaraş bilän qaraşqa mäҗburlaydu. Qisqiçä eytqanda, fil'mniŋ asasiy ideyasi vä syujeti mana moşundaq.
Qoşumçä qilsam, fil'm stsenariyi moşuniŋdin tšrt jil ilgiri yezilğan. İkki jil burun Tuvada štkän qisqa metrajliq fil'mlar stsenariyliri festivalida birinçi orunni egilidi. Qiziq yeri, Tuvada uyğurlarniŋ Por Bajın qäl°äsi orunlaşqan ekän. Tuvaliqlar šzliri uyğurlarni bizniŋ äҗdatlirimiz däp hesaplaydekän. Bumu rämzlik bolsa keräk. Stsenariyni Almutida «Qazaqfil'mda» muhakimä qilduq. Şu yärdä uyğurlar toğriliq fil'm qaçan çüşirilgänligini soriğan edim. Häyran qaldurğini, uyğurlar häqqidä fil'm štkän äsirdä, on toqquzinçi äsirdä yüz bärgän tarihiy vaqiä häqqidä çüşirilgän ekän. Demäk, ottuz jildin oşuq vaqit uyğurlar häqqidä käspiy rejisserlar täripidin fil'm çüşirilmäptu.
Fil'm qisqa metrajliq, yäni hronometraji ottuz minuttin aşmaydu. Şundaqla kommertsiyalik ämäs, muälliplik fil'm. Däsläpki vaqitlarda päqät festival'larda namayiş qilinidu. Uyğur vä qazaq tilida çüşirilidu, rus vä ingliz tilida subtitrlar bilän kšrsitilidu.
— Fil'mniŋ kommertsiyalik bolmasliği ammiviy tamaşibinğa kšrsitilmäydu degänlikni bildürämdu?
— Şähsän šzäm rejisser vä stsenarist süpitidä muälliplik fil'mlarni çüşirişkä tirişimän. Mundaq fil'mlar asasän häliqara festival'larda kšrsitilidu. Bu fil'mmu däsläp päqät festival'larda namayiş qilinidu. İkki-üç jil ammiviy tamaşibinğa kšrsitilmäydu. Biraq biz moşu stsenariy asasida toluq metrajliq fil'm çüşirişni mähsät qilivatimiz. Meniŋ oyumçä, fil'mniŋ häliqara festival'larda istiqbali zor bolidu. Uniŋdin taşqiri, moşu fil'mni häliqara festival'larda kšrsitiş arqiliq uyğurlarniŋ paҗiälik täğdirini, bolupmu hazirqi qismätlirini eytip štüş imkaniyiti päyda bolidu. Çünki häliqara festival'larda interv'yularni berimiz, fil'mni, baş qährimanlarni tonuşturimiz. Äynä şu vaqitta uyğurlar häqqidä häqiqätni eytimiz däp oylaymän. Şähsän šzämniŋ oyiçä, «Ruh» uyğurlarniŋ rohini kšrsitidu
Mäzkür fil'mniŋ stsenariyi tšrt jil davamida yezildi. Almutiğa kälgän päytlirimdä Uyğur teatriniŋ çoŋ artistliridin mäslihätlär aldim.
— Fil'mğa akterlarni qandaq tallavaldiŋlar?
— Baş qähriman Faruhniŋ roliğa akter talliğanda qiynalmiduq. Umu qiziq vaqiä. Män däsläpki qetim Uyğur nahiyäsigä kälgändä, juqurida eytqinimdäk, täbiiti häyran qaldurdi. İҗadiy adäm bolğaçqa, däm eliş davamida kiçik syujetlarni çüşirişkä kirişip kättim. Ätrapimizda jürgän yärlik häliq bizni kino çüşirivatidu däp oylap qalğan ohşaydu. Bir küni qeşimizğa säkkiz-toqquz yaşlar çamisidiki bala käldi. Bizniŋ işimizğa yeqin arilişip kätti. Talantimu bar ekän. Yärlik alahidiliklärni yahşi bilgäçkä, u yaki bu närsilärni eytip çüşändüridiğan boldi. İsmi — Daniyar Hezimahunov. Alahidä täkitlişim keräkki, män fil'mniŋ stsenariyini yezişqa başliğanda baş qährimanniŋ rolini näq şu Daniyarniŋ oynaydiğiniğa işänçim kamil boldi. Hätta, obraz näq Daniyarğa maslaşturuldi. U šzimu bova-momisiniŋ qolida çoŋ bolğan ekän. Demäk, obrazda ayrim ohşaşliqlarmu bar ekän. U toqquzinçi sinipni tamamlap, T.Jürgenov namidiki sän°ät akademiyasiniŋ kolledjiğa oquşqa çüşüptu. Hazir oquş bilän billä Ävezov namidiki akademiyalik teatrdimu işlävetiptu. Talantliq bala, uyğur, rus, qazaq tillirini yahşi bilidu. Baş rol'larniŋ birini Uyğur teatriniŋ artistkisi Rehangül Mähpirova orunlaydu. Erğalım roliğa, Daniyarniŋ täklivi bilän, šzi oquvatqan kolledjniŋ oqutquçisi Marat Abaydildani bäkittuq. Juldızniŋ rolini talantliq aktrisa Saniya Erzat iҗra qilidu. Epizodluq rol'larda Uyğur vä Ävezov teatriniŋ akterliri oynaydu. Uniŋdin taşqiri, yärlik ahali väkillirinimu җälip qilimiz degän oyumiz bar.
— Fil'mni qaçan çüşirişkä başlaysilär?
— 25-noyabr'. Planimiz boyiçä ikki häptä çüşirimiz. Operatorini Sankt-Peterburgtin täklip qilmaqçimiz. Qazaqstan täräptin rejisser Marat İbraev bolidu. Fil'mni çüşiriştin aval biz birnäççä qetim Uyğur nahiyäsidä bolduq. Ayrim syujetlar Çoŋ vä Kiçik Aqsu, Kätmän, Aqtam yezilirida çüşirilidu. Montajni Rossiyadä qilimiz. Umumän, fil'm kelär jili ätiyazda täyyar bolidu degän planimiz bar.
— Silärgä yardäm berivatqanlar barmu?
— Älvättä, undaqlar kšp. Däsläp bizni Uyğur nahiyäsiniŋ hakimi qobul qilip, härqandaq işlarda yardäm beridiğinini izhar qildi. Fil'mni çüşiriş hiraҗitini šz zimmisigä alğan birnäççä şähslär bar. Amma ular hazirçä isimliriniŋ namälum bolup turuşini iltimas qilişti. Ularniŋ isim-familiyaliri fil'mniŋ titrliriğa yezilidu, älvättä. Bizniŋ hazir bu yärdiki barliq işimizni uyğunlaşturuvatqan – Nadira Ömärova. Hoşal vä häyran qilğini, yärlik ahali boldi. Qäyärgila barmayli, addiy häliq bizni nahayiti sämimiy kütüvalidu. Keräk bolğan barliq närsilärni tepip berivatidu.Haҗät rekvizitlarni, maşina, at-ulaq, šylärnimu häliq täklip qilivatidu. Qaysi šygä kirmäyli, dästihan yeyip qarşi alidu. Uyğurlarniŋ milliy taamliriniŋ tämi alaytänliğu, bolupmu läŋmängä ubdanla üginip qaldim. Ätkänçaynimu içimän. Moşularni kšrgändä hazirqidäk pragmatizm dävridä helimu mehrivanliq, kšyümçanliq, kämtarliq, sämimiylik çüşänçiliriniŋ yoqimiğanliğiğa qayil bolisän. Bu bolupmu biz, yäni, Moskva ohşaş çoŋ şähärdin kälgänlär, üçün nahayiti muhim. Pursättin paydilinip, bizgä yardäm qolini sunuvatqan barliq insanlarğa çoŋ minnätdarliğimni izhar qilmaqçimän. Biz silärniŋ işänçäŋlarni aqlaşqa tirişimiz.
— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ