«Yahşiliq üçün yaralğanlar»

0
138 ret oqıldı

Yeqinda «Intizar» näşriyatidin peşqädäm jurnalist Nurdšlät MURADİLOVniŋ «Yahşiliq üçün yaralğanlar» kitavi näşirdin çiqti.
Tšvändä äynä şu kitapqa kirgüzülgän bir türküm hekayilärni gezithanlar diqqitigä havalä qilivatimiz.

Qandaq qilay, tilim qisqa
Tovva! Başliq bolidiğinim, uhlisam çüşümgä kirmätti. Män nädin başliq bolay? İkki adämni başquruş bu yaqta tursun, ikki sšzniŋ beşini qoşup yazalmaymän. Bilimim… Bilimimni sorimayaq qoyuŋ. Һeliqi šmçükniŋ toridäk häritä degän nemisidin «Angliyani kšrsät desä», Amerikini kšrsitip, balilarniŋ aldida şärmändä bolğinimni tehi untumidim. Ya Alla! Şu künümni oylisam, moşu yoğan üstäldä oltiriştin äyminimän…
Mäylila. Ötkän iş, pütkän iş. Yaş vaqtida kim nemä bolmaydu. U degän yaşliqqu. Yaşliq – nadanliq. Yaşliqta birini başlap, birini taşlap degändäk… U täräplirini äsläp nemä qilimiz. Män qandaq başliq boldum? Şunila soraŋ.
Häqlärmiğu qiziq. «Һayat muräkkäp, hayatta adämniŋ šz ornini tepişi täs», däp pälsäpä oquveridu. Näniŋki! Adämgä amät kälsä, tšrt ayaqlap kelidekän. «Qandaq?», demäkçisizğu? Aldirimaŋ, aldi bilän yahşiraq tonuşayli. Siz meniŋ kimligimni bilämsiz? Dedimğu, bilmäysiz. Män Hudavädi Tiläpbärgänoğliniŋ küyoğli bolimän. «U kimkän?», dämsiza? Kim bolatti, ilgiri, män uniŋ qizi Taşhanni alğanda, u hoşna sovhozda baş buhgalter edi. Fermida padiçi bolğinim bilän, mänmu undaq-mundaqlarniŋ qizini tallimaymändä! Şu qeyinatamğa ğayiptin amät kelip, bir jil štmäy, äşu šzi işlävatqan sovhozğa mudir boldi däŋ. Adämniŋ bähti eçilimän desä, birdämdila ekän. İsminimu «Hudavädi!», däp bekar qoymiğandä. “Huda bärdi” degän moşu ämäsmu. Sovhoz mudiri bolğandin keyin hškümi üstün, tonuş-bilişlirimu kšp bolamdu nemä? Az kün štmäy tonuşliri toşup kätti.
İlgiri birliri «qol içigä egilidu» desä, «içigä egilmäy nägä egilätti… Sirtiğa egilsä, sunup kätmämdu. Şunimu bilmäydiğanlar barkänä», däp külättim. U çağda män ham kalla, uniŋ häqiqiy mänasiğa çüşänmäptimän. Mana ändi çüşändim. Çüşängändä, qeyinatam mudir üstiligä oltira-oltarmayla, šp-çšrisigä uruq-tuqqan, tonuş-bilişlirini toplaşqa başliğandin keyinla, birdin çüşändim. Aldi bilän u šz orniğa baҗisiniŋ balisi Basit pakani baş buhgalter qilip qoydi. Andin ozuq-tülük ambiriğa Setivaldi kiçik dadimizniŋ inisi Sidiq seriqni, kšktat brigadirliğiğa yeqin tuqqini Tudahun noçini bälgülidi. Novät maŋa kälgändä qeyinatam, nemişkidu, oylinip qaldi. Çünki sovhozda maŋa layiq tüzügiräk mänsäpmu yoq edi. Lekin hämmini šlçäp-piçidiğan qeyinatam buniŋ amalini tapmamdiğan. Tapti! «Säväp qilsa, sevättä su tohtaydu» degän ämäsmu! «Özäŋ kiçigiŋdin malğa arilişip šstüŋğu, epi-җepini bilisän, bilmäy ketip barsaŋ, kšrärmiz» dedidä, meni šz sovhozidiki baqqandäk bir fermiğa başliq qilip bälgülidi.
Şu sšz bolup, ätisila hotunum bolmiğurniŋ gepigä kirip, qeyinatamniŋ sovhoziğa quyruqni hada qilduq. Şundaq qilip, başliqqu boldum. Biraq…
«Һä, sšzniŋ ahirini aç qalğan kalidäk yalmavättiŋğu, oçuğini eytsaŋçu», demäkçisizğu. Ändi eytmasqa nemä çarä? Mänğu fermiğa başliq boldum. Biraq hotunum maŋa başliq bolup, äläm qildi. «Äläm qilğini nemisi?», dämsiz? Çüşänmäyvatisizä. Baya eyttimğu, “meni başliq qilğan qeyinatam” däp. Täğdirim şuniŋ qoliğa štkändin keyin, hotunum aldida tilim qisqa bolup qaldi, qarimamsiz. Äşu kündin başlap hotunum Taşhan meniŋdin bäş pälämpäy kštirilip kätti.
– Dadam sizgä şunçä yahşiliq qildi. Ändi meniŋ sšzümni tiŋşimay kšrüŋ, – dedi u tehimu gedäräp.
– Seni tiŋşimiğan qulaqlirim teşilip kätsun, šrgiläy. Qeni, nemä buyruysän, bäҗanidil beҗirimän, – dedim šy küçügidäk ärkiläp.
Qeni, ändi uniŋ eytqanlirini orunlimay kšrüŋ. «Kimniŋ harvusiğa çüşsäŋ, şuniŋ nahşisini eyt», degän ämäsmu. Qeni eytmay baq!
On jil šmri bir tal kšk halatta štkän hotunumniŋ şu kündin başlap «modnıy» bolup kätkinini demämsiz tehi. Nädiki bir moda jurnallirini tepip kelidu. Yaqisi yoq, etiginiŋ ikki yeqi jiriq kšynäklärni tikip kiyidu. Äytävir, qoysiŋizçu. Özigä yaraşsa, kimniŋ därdi? «Moşundaq kiyimlär ayallarniŋ figurisini yahşi kšrsitidu», – däydu šziçä. Öziniŋ figurisi figura siyaqida bolsiğu kaşki…
“Başliq degän baş bolup, galstuk taqapla jürämdekin” däp oylattim. Näniŋki. Kündä hesavat, kündä komissiya. Kalilarmu karamät hayvankän. Bir künliri yelinidiki süt şuqurapla ketidu, bir künliri heçnemä yoq. Yä bu tilsiz hayvanlarniŋ tilini uqsaqçu. Äytävir, uniŋğimu җan atimän, ahiri burnum yär tiräp, šlgidäk herip šygä kelimän.
«Һarğanniŋ üstigä hapaş boptu» desä, bu nemä deginikin dättim. Baya buni maŋa ohşaş җeniğa patqanlar dättekändä. Qarimamsiz, iştin şundaq herip kälsäm, yoğan taş äynäkniŋ aldida yeŋi kšynäkni «merit» qilip Taşhan turuptu.
– Vay, hoyma käldiŋiz, bayatin šzäm yalğuz merit qilip, bilälmäy turattim, qandaq, yarişiptimu? – däp u aldimğa eyiqtäk alçaŋlap käldi.
– Saŋa yaraşmiğan kšynäk kimgä yarişidu, çirayliğim. Figuraŋğa quyup qoyğandäk käptu, – dedim hoşamätçiligimdä. Sät adämni «çirayliq», desäŋ, bir qismila turidekän. Lekin başqa nemä däymän, tilim qis.
Şu künniŋ ätisila «qävätla esilkän» däp, yağaq teridäk yaltiriğan bir kiyimlik räht tepip käptu. İşiktin kirä-kirmäyla:
– Mundaq rähtni hämmisi kiyip boldi. Mänla qaldim. «Ferma başliğiniŋ ayali kiymäptäk» desimu, adämgä uyatkän, – dedi domsiyip.
– Nemişkä sän qalisänkän. Elip kiy, – dedim amalsiz. Başqa nemä däy, tilim qisqa tursa.
Arida altä kün šttimu, štmidimu, bilmäymän, yoğan bolaqta yänä bir nemä kštirip kirip käldi. «Bu yänä nemisidu?» dedim içimdä. Amma bu sšzlärni sirtimğa çiqirip eytalmidim.
– Nemä elip käldim, bilämsiz? Qeni tepiŋa, – dedi u jumuq kšzlirini tehimu jumuvelip. Bu uniŋ nazlinip ärkiligini edi.
– Män palçi bolmisam, qäğäz içidikini nädin biläy?
– Moşu siz män elip kälgän närsini zadila bilmäysiz. Yä ep bärgiŋiz kälmämdu? – däp hotunum aççiq qilişqa başlidi.
Keyinki künlärdä äşundaq sirkisi su kštirälmäy, çapsanla dodilinidiğan boluvaldi, qaraŋ.
– Nemişkä elip bärmäymänkän. Kiyim-keçäk degän seniŋdin artuqmedi? Alğin, – dedim märtligim tutup. Taşhan birdin eçilip kätti.
– Mana, dukanğa mundaq şuba käptekän. Özimu bir tallekän. Dukançilar başqilarğa bärmäy, maŋa bärdi, – dedi u alman-talman bolaqni eçip.
– Ahçisini soridiŋmu, näççekän?
– Ançila qimmät ämäs, miŋ ikki yüz. Zato bu çistıy importnıy.
Bu sšzni aŋlap demim içimgä çüşüp kätti. «Miŋ ikki yüz. Nädin taparmän?», «Yotqanğa qarap put sunsaŋçu, henim» degüm käldi. Lekin dälälmidim, qandaq qilay, tilim qisqa. Aŋğiçä u şubini kiyipmu ülgärdi.
– Qandaq, yaraştimu? – dedi notuqlap.
– Yarişişiğu yaraşti. Lekin… Sšzümniŋ ahirini eytalmay kalpugumni çişläp turup qaldim.
– Yänä nemä «lekin». Bir ferminiŋ başliği turup elip bärmisiŋiz, šziŋiz biliŋ. Başliq namiŋizdin sadiğa kätsun!
U aççiq bilän uçisidiki җugini yeşip, divan üstigä peqiritip taşlididä, neriqi bšlmigä kirip kätti. Käynidin çiqip, unimu dedim, bunimu dedim. Һätta yalvurupmu kšrdüm. Amma aççiğidin yanmidi. Ornidin däs turdidä, anisiniŋ šyigä yamanlap kätti.
Beşimğa ğäm çüşti. Çataq boldiğu, çataq. Unçilik pulum bolsa, kimniŋ därdi. Taŋ atqiçä pul tepişniŋ yolini izdidim. İzdisäk, hämmä işniŋ epini tapisänkän. «Fermiğa šküni elip kälgän kšk buqini… Keyin bir gäp bolup qalar», degän oy käldi hiyalimğa. Andin ayalim yamanlap kälginini dadisiğa eytip qoymisun däp, taŋ atmay yetip bardim. Umu malades. Täliyimgä yarişa heçkimgä eytmaptu. Lekin soyma qapiği tünügünki petiçä türülüp turidu.
– Çaqçaq qilğannimu çüşänmäysän. Şubini alivär. Pulini ätä tšläysän, – dedim qandaqtu-bir mäğrurluq bilän.
– Vay, җenim, rastla çaqçaq qilivediŋizmu? – dedi u ärkiliginiçä boynumğa esilip.
– Saŋa çaqçaq qilmisam, kimgä qilimän, çirayliğim, – dedim mänmu boş kälmäy.
Şubini elip berip, helä kün quliğim aram elip qalğandäk boldi. Näniŋki, ayniŋ ahiri bolğanda yänä şu kona sänäm başlandi. Setiqçi degänlärmu qiziqkän, başqa vaqit tepilmiğandäk yahşi tovarlarni ayniŋ ahirida satqini nemisekin? Maҗraniŋ çoŋi äşu ayniŋ ahirida başlandi qaraŋ.
– Dukanğa yahşi tovarlar käptäk. Ahça beriŋ, kšŋlümgä yaqqidäk närsä bolsa elivalay, – däp qarşi aldi hotunum käçqurun iştin işttäk herip kälsäm. «Kšŋlüŋgä yaqmaydiğan närsä barmekin seniŋ», degüm käldi. Amma dälälmidim. Häp, däymän, häp! Amal qançä, tilim qisqa.
Gäp qilmayla ikki yançuğumni tätür šrüp kšrsättim. Meniŋ qiliğim hotunğa yaqmidi bildim, ağzi eçilip, kšzi jumuldi. Mänmu boş kälmäy, şu gäp qilmiğan petim neriqi šygä kirip, qulaqni yopurup, җimla yetivaldim.
Ätigändä tursam hotun bolmiğur yänä yamanlap ketiptu. Bilmäymän, aldiğa ändi barsam qaytip kelämdu, kälmämdu? Bu qetimqi dodisi helä bar. Aççiq häsritidä dadisiğa däp qoymisa bolattiğu. U çağda işniŋ pütkini. Hotundinmu ayrilimän, ornumdinmu…

Amandin aman bolsa…
Häliq arisida «Amandin däm eliş šyigä barğidäk» degän sšz tarqilişi bilän Ayim ağçiniŋ quyqa çeçi bir yärgä jiğilip, šz terisigä šzi siğmay kätti. Şuŋlaşqa Amandin işiktin kirişi bilänla ağçiniŋ ağzi eçildi.
– Һä, «peredävik boldum» däp, pir bop kättiŋmu, nemä? – dedi u Amandinniŋ ättäy çişiğa tegip. – Yänä däm-otduqqa barğidäk tehi, vay qovurğamäy! Däm-otduq degän qäyär, bilämsän? Uniŋğa räis Rahmanlardäk adämlär baridu. Sän bolsaŋ padiçi, nämu huş kšrär seni u yärdikilär. Qaysi ahmaq saŋa putepkini bärgän?
– İşçilar komitetiniŋ räisi bärdi.
– Ki-im?
– Җärulla akam.
– Җä-ärulla… U sändäklärgä täyyar putepkini tutquzup qoyidiğan ahmaq ämäs. Asmandiki ğazniŋ şovisiğa nan çilimay, tep-teç padaŋni baq.
Gäp şu yärgä kälgändä qaysi şamal uçirip käldekin, šygä Җärulla kirip qalsa bolmamdu. Buni kšrgän ağça birdin šzgirip, qilidiğan qiliq tapalmay qaldi.
– Vay, Җärullam, җenim balam, sizma kiridekänsizğu bizniŋ šygä. Mana, mana bu yaqqa, monu pakizä çüşäkniŋ üstigä štüŋ.
– Çüşäktä keyin oltirarmän. Һazir işim aldiraş, – dedi Җärulla ağçiniŋ häddidin taşqiri hoşamätçiligigä häҗäplinip, andin Amandinğa qarap: «Ätä ätigän Almutiğa baridiğan bir maşiniğa selip qoyay, täyyarlan», – däp җekidi.
– Bu nägä baridu, Җärullam, padiçu?
– Däm eliş šyigä, padini qiziŋiz Patäm baqidu, – dedi Җärulla.
Bu sšzdin keyin qeyinaniniŋ demi içigä çüşüp kätti. Räiskä qarşi eytqidäk ağziğa tüzükkinä sšz çüşmäy, huddi çoğ dässavalğandäk, ornida turalmay qaldi.
Kamsšzlük bolğini bilän Amandinniŋ kšŋli oçuq jigit. Däm eliş šyigä berip, bir kün qonmayla, hämrayi Һämra bilän muŋdaşti. İç-sirini aldi bilän Һämra eytti. Andin novät Amandinğa käldi. Һämmini eytsimu, qeyinanisiniŋ qiliqlirini eytişqa petinalmidi. «Meni qeyinanam yaman kšridu» däp eytişqa ağzi barmidi. Amma yeqin kişisidin sir yoşurup ügänmigäçkä, bu sirnimu eytip qoydi u. Bäk şetil, oyuŋdikini eytquzmay bilivalidiğan, hazirҗavap Һämra çüşänmämdiğan. Amandinniŋ sšzliridin qeyinanisiniŋ qandaq ayal ekänligini çüşändi. Şu halda bir kün oylinip jürdidä, uniŋmu amalini tapti Һämra.
– Qeyinanaŋ seni yaman kšrsä, uni, – dedi Amandinni yeniğa oltarğuzup, – җim tur, adaş, oŋşaymiz.
– Çüşänmidim, – dedi Amandin «oŋşaymiz» degän sšzgä häyran bolup.
– Tohta җelik, hazir çüşinisän. Män bir institutniŋ professori bolimändä, seni mahtap qeyinanaŋğa hät yazimän…
…Arida atmiş saat štmäyla kšk lipapä kšk petiçä Ayim ağçiniŋ qoliğa tägdi.
– Һay, Һemit, – dedi u nävrisigä. – Häp, moşu hät tonimaydiğinimni… Çaqirğina ävu Sadir saraŋni, oqup bärsun.
Sadir adättikidäk bir yštilivelip, asta oquşqa kirişti. Mäktüp şundaq başliniptu: «Amandin bilän şunçilik yeqin bolup kättuqki, yezip tügätküsiz. Adämlärdä tepilivärmäydiğan äҗayip yahşi hislätkä egä, altundäk jigit ekän. Amma uniŋ bilän hoşlişidiğinimni oylisam, špkäm šriläy däydu. Amandindäk küyoğul tutup, hšrmätläp däm eliş šyigä ävätkän silärdäk adämlärni «Yahşi» deyiştin başqa eytarim yoq. Şuŋlaşqa meniŋda silär bilän kšrüşüş niyiti päyda boluvatidu.
Һä, rastla hoşalliğimdin šzämni tonuşturmay ketiptimänğu. Meniŋ ismim – Adil, familiyam, – Aldimasoğli. Almutidiki zooveterinariya institutiniŋ professori.
Hät moşu yärgä kälgändä Ayim ağça:
– Kim däydu? – däp bu sšzni yaŋlivaştin soridi.
– Professor, professor däydu.
– U nemisi?
– Һeliqi Almutiğa oquşqa barğanlardin emtihan elip, oquşqa qobul qilidiğan adämlärni şundaq däydu, – dedi Sadirmu bilginini yoşurmay.
– Şundaqmu?.. – Bayatin yaqturmiğan käypiyatta yampaşlap oltarğan Ayim ağçiniŋ qiyapitidä birdin šzgiriş päyda boldi. Yäŋliktäk yapilaq üzigä qan jügräp, bääyni yoqatqan närsisini tepivalğandäk, jumuq kšzlirini çapsan-çapsan çimirlitatti.
– Qeni, Sadir saqam, oquğina, yänä nemä däydekin. Yahşi qara, җenim balam, arisida sšzlär qalmisun, – däl ağça, huddi hätni šzi oquydiğandäk, boynini sozup, Sadirğa yeqinlaşti. Şu vaqitqiçä ağça täräptin «Sadir saraŋ» atilip jürgän Sadir «saqam» sšzini aŋlişi bilän kšŋli bir kštirilip kättidä, hätni oquşni davam qildi.
«Amandinniŋ eytişiçä, šydä mäktäpni pütärgän Känҗahun isimliq qeyininisi bilän Aybadaq degän qeyinsiŋlisi bar ohşaydu. Ägär ular «oquymiz» desä, başqa heç nägä alaqzadä bolmay, toğra bizniŋ institutqa kälsun. Biz yardämlişimiz. İş qilip, Amandin aman bolsa, šzäm bir berip, ular bilän üzmu-yüz kšrüşüp, tonuşup qaytarmän. Çünki Almutida adäm kšp, ularni emtihanda tonumay qelişim mümkin. Hoş, başqa sšzlärni barğanda šziŋizgä eytarmän.
Salam bilän, professor Adil Aldimasoğli».
Ayim ağça bir haza hämmini untuğan halda oyğa çšmdi. «Kšrdüŋmu, bizniŋ Amandinniŋ amitini?! – dedi u içidä šzigä šzi piçirlap. – Andaq-mundaqlar ämäs, birdin präpisir bilän tonuşqinini. Öydä unçuqmay jürgini bilän, işniŋ aqivitini oylap jürüptekändä u. Äqliŋdin šrgiläy. Aldi bilän Känҗahun bilän Aybadaqniŋ ğemini qilivetiptu. Poçun puçuqniŋ alğay oğli çüşkän oquşqa ändi meniŋmu qulunlirim çüşidiğan boldi. «Palani tonuşumiz yardämläşti, pškün tonuşimiz yardämläşti», däyda tehi šziçä gediyip. Amandinniŋ beşi aman bolsa ändi kšrimiz, kimniŋ tonuşiniŋ küçlüklügini…».
Ömridä koçiğa çiqip birär kişiniŋ yoliğa qarimaydiğan täkäbbur Ayim ağça şundin beri «professor tuyuqsiz kelip qalsa, tüzük qarşi alalmay qalmayli» däp, helidin-heli koçiğa çiqip, yolğa tälmürüp qaraydu. Mälä tšvinidä qarayğan yenik maşinilarni kšrsä, «hšrmätlik mehman» kelip qaldimekin», däp jürigi tosun attäk tepirlap ketidu. Bähtigä qarşi, professordin şu küngä qädär deräk yoq…

Puşayman

Adäm šzgärsä alaytänla bolidekän. Ätiyazniŋ šzgärmä havasi bekar qalsun. Mana Һelimhan mäktäpni tamamlap, bäş ay bolmayla bäş işqa yštkäldi. Kiyim tikiş tsehiğa tehi tünügünla kirgän edi. Mana bügün yänä iştin çiqiş üçün ärizisini kštirip, yetip käldi.
Hususän keyinki künlärdä u birqismila qiliqlarni çiqirivaldi. Çüşkiçä bir kšynäk kiysä, çüştin keyin bir kšynäk kiyidu. İşqa maŋsimu qolidiki kirpä terisidäk tikänlik sumkisini koza-kozaŋ qilğandäk pulaŋlitip taşlimaydu.
Dostliriniŋ: «Undaq qilma, bir işta işlisäk bolmamdu», degän sšzigä «Män bir yärdä işläp ügänmigän. Oynap yštkilivatidu dämdekin moşu häq. İş eğir bolğandin keyin yštkiliş keräk. Bir ärgä, bir yärgä çaplişiveliş hayatni çüşänmäydiğanlarniŋ beşidin kätsun, ilahim. İçi tarniŋ qosiğida toŋğuz qatiraydu degän rastä», däp šziçä moşundaq hulasigä kelätti. Andin «Taq şularniŋ zirtiğa oynap-külüp jürimän», däp qoşup qoyatti.
Һelimhan keyinki vaqitlarda ilgiri kšyüp-pişip vädä bärgän tšmürçi Taşpolatni taşlap, kšpiräk setiqçi Savutqa häväs qilidiğan boluvaldi. Boş bolsila härhil banilar bilän dukanğa bir kündä näççä kiridu. Almaydiğan närsilärni sorap, hätta sortlarğa ayrip «bilimini» kšrsitip ketidu šziçä.
Һelimhan ilgiri uyqisi kälmisä, aşiği Taşpolatni oylatti. Ändi kšpiräk setiqçi Savutni oylap, häväs tügminigä su quyidiğan boluvaldi. Mana bügün yänä yerim keçigiçä uhlimidi. U şerin hiyallarğa berilip, šz hiyaliğa šzi bähirlinidu. Satquçi Savutniŋ kšläŋgüçigä kšz taşlap, härhil heylilärni oylaydu. Taşpolatniŋ keläçigi yoq. Uniŋ pütkül hayati qara tšmürgä tügüklük. Män uniŋ tšmürini yättimmu. Savutçu? Älvättä, uniŋ keläçigi bar. U hšrmätlik setiqçi. Uniŋ üstigä tehnikumda sirttin oquydu. Oquşni tügätsä bir yärniŋ quliğini tutidu. Lakirovannıy tufli, çirayliq gilämlär şuniŋ qolida tursa, talay akamlarni aliqinida oynatmamdu. Älvättä, Savutumda bähtiŋ eçildi dä, Һelimhan. Öyniŋ tšrt temini gilämgä orap Savutum bilän bähitlik yaşimaymänmu. U moşu hiyallar deŋizida üzüp, uyqiğa kätkinini tuymay qaldi…
Arida top-toğra tšrt ay, tšrt kün štti. Һelimhan heçkimniŋ sšzigä kirmäy, Savutqa kšŋül qoşupmu ülgärdi. Ömürniŋ helä tuzini tetip, tama bilän Savutniŋ sayisida talay-talay şirin däqiqilärni štküzdi.
Hudaniŋ qudriti, häliqma danişmän kelidudä. «Һeligärniŋ heylisi on künlük», degän sšzni tepip eytqinini qarimamdiğan. Savutniŋ taraqliğan sodisi tšrt ayğa barmidi däŋ. 59 somluq gilämni 85 somdin setivatqan yeridin qolğa çüşti. Üstidin täkşürüş jürgüzüldi. Ahiri uniŋ җinayiti paş boldi. Hizmättin boşitilip, işi sotqa berildi. Һelimhan bolsa, oyliğan hiyallirini oŋida turmaq, çüşidimu kšrälmäy çişini çişläp qaldi.
…Һayat degän qiziqtä. Һeçnemä degili bolmaydu. Mana qaraŋ. Tünügünla «tšmürçi», däp yaratmiğan Taşpolat pütkül yeza hälqi aldida äҗayip toy qilip mehanizator qiz Ünçämgä šyländi. Yoşurup nemä qilay (šzima täläylik närsä), toyi bir toy boldi demämsiz. Talaylarniŋ içigä ot kätti. Yeza rähbärliriniŋ ularğa qilğan soğiliriçu? Divan dämsiz, garnitur, giläm… Sorap nemä qilisiz. Sovhoz täripidin berilgän җaraŋlap turğan tšrt eğiz šygä, ağinä-šŋgiliri җabduqlar bilän kirgüzüpla qoydi. Mana qaraŋ bu bähitni.
Nemä däysiz. Bu häqtä ğevätçi henimlar birni ikkigä qetip Һelimhanniŋ içigä ot qoydi. Bu künlärdä eğizdin-eğizğa yštkilip jürgän Taşpolatniŋ ismini aŋliğanda Һelimhan šziniŋ qoyğan-tutqinini bilmäy qalidiğan boldi. Jüräk-bağri bääyni yamğurda yatqan ham kesäktäk ezilip, kšzliri ihtiyarsiz yaşqa tolatti.
«Häp tšmürçi bolsimu, Taşpolatni taşlimisam boptekän…».

Män qandaq «älaçi» bolğan?
Parta guva. Tahta guva. Män mäktäptä älaçi bolğan. Muällimlär «Älaçi Ärkin» dätti. Anam «Äqillik qozam» dätti. Ay štti. Jil štti. Ahiri oninçi sinipmu pütti. Qiziq, 10 jil içidä bir qetimmu ikki turmaq üç bahasini almaptimän. Däristin bir kün säväpsiz qalmaptimän. Älaçi namim älaçi boyiçä qalivärdi. Mäktäpni altun medal' bilän tügättim. Mana abroy. Mana hoşalliq. Mundaq häqiqiy hoşalliqni on jil içidä birinçi qetim kšrüşüm. Namim mäktivimizdin çiqip, pütkül yeziğa pur kätti. Bäzilär «Һemitniŋ oğli äqillik» desä, bäzilär «Ärkin alim bolidu» deyişätti. Uzun qulaq nemini aŋlimisun. «Ärkin altun medal' aptu», däp Almutidiki Ayim anamlarmu aŋlaptu. Aŋlaptiyu, şu künila yetip käptu. «Ärkin adäm bolidu. Ändi uni šzäm oqutimän. Almutiğa elip ketimän» däp kelä-kälmäyla ottäk kšyüp, «altun balam» däp sšyüp kätti.
Amma altun medal' atam bilän Ayim anamniŋ arisida helä dättalaş çiqardi. Sšzdin-sšz çiqip, yahşidin yaman çiqti. Atam beçarä:
– Yeŋi šyniŋ temini turğuzuvalğiçä biraz yardäm qilsun, andin šzäm apirip qoyimän, – devidi, Ayim anamniŋ qaş-pšpügi hürpiyip, puçuq burni midirlap kätti… Ağzi-ağziğa tägmäy, peşanisini qorup, konini topandäk soruvätti. Ahiri:
– Ändi äzmigän Ärkin qaldi. Unimu eşäktäk işlitip, malay qilay devidiŋmu. Yaq. Män Ärkin balamni başqilardäk har qilmaymän. Bügündin başlap elip ketimän. Oqutup adäm qilimän. Eyttim, pütti. Meni desäŋlar gepim şu. Җür qozam, kättuq, – däp aççiğiğa päs kelälmäy, ornidin däs turdidä, alman-talman kiyinişkä başlidi. İçimdä «Meni nemançä talişidiğandu. Sirim paş bolmisa bolattiğu», däp oylaymän. Lekin Ärkin peqir sirini paş qilamdu? Apamniŋ dämläp qoyğan polusiğimu qarimay, şu künila Almutiğa atlinip, quyruqni hada qildim.
Alitağniŋ etigidiki Almutiniŋ gšzäl mänzirisidä jürüp, säylä qiliş vay qandaq rahät. Hoşalliğimdin šzämni bir bilip, bir bilmäy jürdüm. Yazniŋ uzun künliriniŋ qandaq štüp kätkini hayatimğa tiymaqçilikmu täsirini täkküzmidi. Emtihanğa täyyarliniş baş çämbirimdin başqa boldi. Ayim anamniŋ kšziçä qolumğa kitap elip, yalğan-yavdaq varaqlap qoysam, uniŋ mehrivanliği tehimu eşip ketidu. «Kitap tutup nemä qilisän. Saŋa hämmä närsä yadqa bolup kätkändu. Uniŋdin meyäŋni biraz däm aldur» degän sšzliri aran turğan maŋa maydäk yeqip ketätti. Mundaq çağlarda hoşalliq üstigä hoşalliq, abroy üstigä abroy qoşulup, oynisam oyniğum kelätti.
Şu hoşalliqlar däriyasida eqip, avgust tosmisiğa tosalğinimni bilmäy qaptimän. Һätta šzämniŋ «zootehnik» dämdu, «potehnik» dämdu, äytävir, bir «tehnikniŋ» işigigä ketip barğinimni birla bildim. Ändi kšk «Volginiŋ» içidä oltiriş hoşalliq ämäs, äksiçä qayğu-häsrät, puşayman boldi. Maşina qançä asta maŋsa, tehimu asta maŋsedi, hätta buzulup qalsedi, däp tiläymän. Mundaq çağlarda maşina qurğur buzulamdu.
İnstitut aldiğimu kelip qalduq. Maşina işigini aran eçip, tämtiläp jürüp yärgä çüştüm. Kšzüm yärdä ämäs, egiz turğan benada. Näççä qävätkin? Sanaşqa kšzüm yätmidi. Öynimu şunçä egiz salğan barmu?! Äytävir, şu egiz benağa qarap ketip barimän. Ketip barimän. Özämmiğu täläylik däŋ. Ayim anamniŋ arqisida hämmä närsämni oŋlap, auditoriyağimu kirip käldim. Birinçi emtihan inşa ekän. On jil baş qaturmiğan peqir buniŋda oylinip oltarsunmu? Һäş-päş degiçä işni toğrilidim. Yenimdiki baliğa bügün tavim yoq, seniŋdin kšçiräy, kälgüsiliridä män yardäm qilimän. Mäktäpni altun medal' bilän tügättim, däp mahtinip şahadätnamä kšçärmisidiki tulpar attäk tizilip turğan «Qäysär bäşlärni» kšrsitip qoydum. Umu işändi, ätimalim, därru maqul boldi. Şundaq qilip, buniŋdin «tšrt» degän baha bilän sürünmäy šttüm. İkkinçisidinmu şu yosundiki “amalniŋ” sayisida säkräp kättim. Ändi gäp üçinçisidä. Üçinçi bolğanda, matematika qurğurda. Bu qetim amalniŋ miŋ bir türini izdidim. Yatsammu, tursammu oyum şuniŋda. Unimu oylidim, bunimu oylidim. Lekin heçqaysisi äqilgä toğra kälmidi. Çünki bu pändin bilet arqiliq härkimdin ayrim-ayrim soraydekän. Һämmini jiğivelip, birla sorisa nemä bolattekin. Mäktäptima ahirqi emtihanda şundaq qilivediğu. Alim bolup ayğa yetättuqmu?
Ätigändä kälsäm, emtihan başlinip ketiptu. İşik aldida toplişip turğanlar biridin keyin biri kirmäktä. Çiqqanlar bolsa, ağzi quliğiğa yetip, hoşal boluşmaqta. Bayiqi toplaşqanlar asta-asta aziyip, ahiri yalğuz šzäm qaptimän. Tavakäl dedimdä, jürigimni qolumğa elip içkirigä kirip kättim. Därt. Därt üstigä därt. Qarimamsiz, alğan biletimniŋ soalliri uhlisam çüşümgä kirmäydu. Mäktäptä undaq närsilärni qaçan štiveduqkin. Oylap-oylap esimğa alalmidim. Yä muällimlär moşu mavzularni štmäy taşlap ketivedimekin. Äytävir, bilmidim. Ahiri tšrdä oltarğan tšrt komissiyaniŋ aldiğa kälginimdä, җavap berälmäy duduqlap turup qaldim. Duduqlimay qandaq qilay, heçnemini bilmisäm.
Şu yosunda oylimiğan yärdin sirim paş boldi. On jil işlätkän «amalim» on minutta juyulup kätti. «İkki» sšzini birinçi qetim aŋlişim. Beşim gaŋgirap, kšzüm qaraŋğulaşti. Mäŋdiginimdin işik däp derizigä meŋiptimän. Päqät metodistkiniŋ yardimi bilän işikni taptim. Yoğan işikniŋ bosuğisiğa putlişip, jiqilip çüşkili tasla qaldim. Lekin jiqilmidim. Zalda uniŋdin buniŋğa urulup, ham kavidäk domulap, peşanämdin tär çiqqanda bir boş җayğa käldim. Arida qançä vaqit štkinini bilmäymän. Bir çağda kšzümni jitip eçip qarisam, kitap tutup hoşal štüp ketip barğan qiz-jigitlärniŋ qiyapiti kšzümgä çüşti. Ularni kšrüp, šzämniŋ ilgärki hoşalliqlirim kšz aldimğa kälmäsmu. Öpkäm šrülüp, šzämni tutup alalmidim. Һeçqaçan yaş çiqmiğan kšzlirimdin yaş çiqip kätti. Birliri kšrüp qalmiğedi, däp šp-çšrämgä alaqzadä bolup qaraymän. Meniŋ bilän kimniŋ kari. Ğulisam män ğulidim, ularğa nemidi!?
Ötkän künlärni qançä oylimay desämmu, bäribir kšz aldimğa kelip turuvaldi. «Kšläŋgüŋdin qeçip qutulalmaysän», desä işänmättim. Rast ekän. Qilmişlirim kšŋlümgä tayliq. Nägä qaçay. Rast, män mäktäptä «älaçi» bolğan. «Älaçi» bolğanda mundaq bolğan:
«Män hämmä balilardäk birinçi sinipqa yättä yaşta ämäs, toqquz yeşimda bardim. Sävävi? Sävävini sorimayaq qoyuŋa. Eytişqa uyulimän. Şundaq qilip, az kündä ançä-munçä häriplärni üginivaldimdä, balilar qatariğa qetildim.
Bir küni şeir yadlaydiğan bolup qalduq. Balilarniŋ hämmisidin sorap, novät maŋa käldi. Boyum egiz bolğanliqtin, ahirqi partida šzäm yalğuz oltirattim. Şükri. Şu qetim muällim ornumdin turupla җavap berişni buyridi. Hoşalliğim ağzimdin çiqip quliğimğa yätti. Yezivalğan şpargalkidin ağzi-ağzimğa tägmäy, çaŋildap oqup bärdim. Qeni, «qäysär bäş» mändin qeçip qutulsun.
Şu kündin başlap mundaq hünärgä helila mahir bolup qaldim. İnşa alğanda heç ikkilänmäyla kitaptin kšçirättim. Amma matematika därisidä helila qiynilattim. Künüm harap bolatti. Ägläktin štmigän kepäktäk tohtap qalattim. Lekin «här kallida bir hiyal», degändäk härnärsiniŋ bir amali bar ekän. Buniŋmu «amalini» taptim. Oŋ qolumniŋ aliqini җädvälgä, sol qolumniŋ aliqini formuliğa tolatti. Amma bu däristin çiqqiçä azapta qalattim. Çünki ikki qolum tüzükkinä eçilmay, muşlişidiğan adämdäk muştumumni tügüvalattim. Sürät därisidä bolsa, rässam akamniŋ räsimlirini oğrilattim. Däriskä säväpsiz kälmisäm, hämşirä Һelimhan hädämniŋ spravkisi täyyar. Äytävir, siz sorimaŋ, män eytmay, härnärsiniŋ bir amalini tepip jürüp, muällimlärniŋ kšzigä yahşi kšrünüp, işänçisigä egä boluvaldim. İşänçä bolğanda, şunçilik işänçigä egä boldumki, bäzi vaqitlarda muällimlär ornumdin turğuzupla «oquduŋmu» däp sorap, «oqudum» desäm, beşini sorapla «bäşni» qoyup oltarğuzatti.
Һämmidin juqarqi siniplarğa štkändä hšzür boldi. Çünki tarihtin tuqqinimiz Tilivaldi akam, matematikidin Mšmün tağamniŋ munayim kelini Mayimhan hädäm, geografiyadin Uluq Vätän uruşida vapat bolğan Danahun kiçik dadamniŋ oğli Davut akilar däris bärdi. İşiŋ oŋğa tartsa, qoyilivär. Himiyadin Helil çoŋ dadamniŋ çoŋ qizi Heliçäm hädä, fizikidin kelinimiz Pärmanbüviniŋ däris beridiğan bolup qalğinini demämsiz. Ular meni yaman baha alsun dämdiğan. Bügün bilmisäm, «ätä oqup käl», däp oltarğuzup qoyidu. Ätisi bilmisäm šgünigä qalduridu. Äytävir, sizgä yalğan, maŋa rast, ular män «bäş» alğiçä beşimni silap, bähtimni tiläydu. Ändi başqa pänlärniŋ muällimlirigä bolsa, ilmiy mudir İvrayim tağam äskärtip qoyğan ohşaydu. Ularmu bäş barmaqtäk bäşlirini ayimay qoyivärdi.
Şu yosunda on jil oqtäk štüp kätti. Altun medal' akaŋniŋ beşini aylinip, neri kätmidi. Ändiçu. Ändi şu «amalniŋ» aqiviti monu. Qeni mäktäp qoynida işlätkän amalni hayat qoynida, bolupmu, monu yärdä işlitip kšr. «Şapaqta teyilip, uruqqa zoŋ oltiriptu», degini moşu ohşaydu.
Juqurida mundaq hoşalliqni on jil içidä birinçi qetim kšrüşüm, däp eyttimğu. Äzbirayi, rast sšzüm. Çünki on jil hayatim täşviş bilän štkän. Män äynä şundaq «älaçi» bolğan.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ