Latin yeziği yänä šzgirämdu?

0
160 ret oqıldı

Mälumki, elimizdä dšlät tili bolğan qazaq tiliniŋ latin elipbäsigä kšçüşi munasiviti bilän qazaqstanliq uyğurlarmu bevasitä ҖUEMniŋ täşäbbusi bilän qazaq tili bilän bir vaqitta latin elipbäsigä kšçüş täyyarliqlirini başlidi. Uyğur ziyaliliri latin grafikisiğa asaslanğan qazaq elipbäsi asasida uyğur elipbäsiniŋ birnäççä nushisini täyyarlidi. 2018-jili 12-may küni җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi vä uniŋ yenidiki Uyğur tilida bilim beridiğan mäktäplär assotsiatsiyasi uyuşturğan käŋ җamaätçilikniŋ jiğinida ҖUEMniŋ räisi, Qazaqstan Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Şahimärdan Nurumov täyyarliğan nusha kšpçilik täripidin bir eğizdin qobul qilindi. Bu elipbäniŋ däsläpki räsmiy kšrünüşini yeqinda mukämmäl remonttin štkän Almutidiki A.Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziyadin kšrüşkä muyässär bolduq. Mäktäpniŋ eçiliş märasimiğa qatnaşquçilarniŋ diqqitini mäktäp kabinetliri vä sinipliri işikliridä uyğurçä sšzlärniŋ däl moşu yeziqta yezilişi šzigä җälip qilğan edi.
Yeqinda, yäni 21-oktyabr'da җumhuriyitimiz Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev šziniŋ Twitter-diki sähipisidä latin yeziğiğa bağliq mundaq pikir bildürdi: «Elipbäni latin häripigä kšçiriş toğriliq tarihiy qararniŋ qobul qilinğanliğiğa ikki jilğa yeqin vaqit štti. Biraq elipbämizdä tehiçila kamçiliqlar bar. Til mutähässisliri uni tehimu mukämmälläştürüşi keräk. Mädäniyät vä sport ministri Aqtotı Rayimqulovağa tegişlik tapşurmilarni bärdim. Aldimizda nurğun işlar turidu».
Uzaq štmäyla, yäni 6-noyabr'da A.Baytursınov namidiki Tilşunasliq institutiniŋ uyuşturuşi bilän «Qazaq tiliniŋ yeŋi elipbäsi: til mutähässisliriniŋ ortaq hulasisi» mavzusida ilmiy-praktikiliq “dügläk üstäl” bolup štti. Uniŋğa birnäççä universitet alimliri, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ väkilliri, latin yeziğiğa kšçüşkä bağliq dšlätlik idarilärniŋ mutähässisliri täklip qilinğan. Muhakimä nätiҗisidä mutähässislär qazaq tiliniŋ latin yeziğiğa asaslanğan elipbäsiniŋ yeŋi nushisini qobul qildi. Bu nusha 1991-jili oktyabr' eyiniŋ beşida Türkiyadä baş qoşqan türkiy häliqlärniŋ tilçi alimliri täripidin qobul qilinğan latinçä elipbägä asaslanğan. Mäzkür elipbä Türkiyadä qollinilivatqan latin yeziğidiki 29 häripkä türk tilidin başqa türkiy tillarda bar 5 tavuşni ipadiläydiğan 5 häripni qoşuş asasida täyyarlanğan: A, B, C, Ç، D, E, F, G, Ğ، H, İ،İ، J, K, L, M, N, O, Ö، P, R, S, Ş، T, U, Ü، V, Y, Z. Qoşulğan bäş härip: D, X, Q, S, W
Mäzkür “dügläk üstäldä” qobul qilinğan elipbä aldinqi, yäni 2018-jili fevral'da qobul qilinğan elipbädin tšvändikiçä päriqlinidu:
1. Aldinqi elipbädiki akut bälgüsi elinip taşlinip, uniŋ orniğa bäzi tavuşlar üçün härip üstidiki ikki çekit qobul qilinğan: D d – Ä ä، Ts ts — Ö š، ' ' — Ü ü. «ڭ ŋ» tavuşi üçün häliqariliq latinçä elipbälärdiki Ŋ ŋ nushisi elinğan, «ğ» tavuşi üçün Ğ ğ häripi qobul qilinğan.
2. Qoş härip bilän berilgän ç vä ş häripliri bir härip bilän berilgän: ch- z, sh- ş.
Başqa häriplär heç šzgirişsiz qalğan. Özgirişlär asasiy җähättin häripkä qoşumçä qoyilidiğan bälgülärgila bağliq, mäsilän, akut bälgüsi orniğa ikki çekit: D d, Ts ts, ' ' v.b. ھäriplärniŋ asasi šzgärmigän.

Latin Kirill Latin Kirill Latin Kirill Latin Kirill
A a A a Ğ ğ Ğ ğ L l L l S s S s
Ä ä Ä ä H h H h M m M m Ş ş Ş ş
B b B b İ i İ i N n N n T t T t
Ç ç Ç ç İ ı I ı Ŋ ŋ ڭ ŋ U u W w
D d D d Y y Y y O o O o Ü ü Ü ü
E e E e J j J j Ö ö Ö š V v V v
F f F f K k K k P p P p W w Qazaq tiliğa has tavuş. M.، tau-taw
G g G g Q q Q q R r R r Z z Z z

Bu elipbäniŋ toluq nushisini tšvändiki jädväldin kšrüşkä bolidu.
Ägär tilçi alimlar tävsiyä qilivatqan mäzkür nusha Prezident täripidin qobul qilinsa, biz ilgiri qobul qilğan elipbämizdiki 25 härip heçbir šzgirişsiz qalidu. Päqät yättä häripkä šzgiriş kirgüzüşkä toğra kelidu. Ular monular: ä -á-d, š -ó-ts, ü -ú-', ğ — ǵ-ğ، ŋ -ń-ŋ، ç -ch-z, ş- sh- ş. Kšrünüp turğinidäk, häriplärniŋ asasi saqlanğan, päqät qoşumçä bälgülirila šzgärgän. Demäk, bu šzgirişlärni muhim, tüp-asasliq šzgiriş däp qaraşqa bolmaydu. Buni burun qobul qilinğan elipbämizgä qoşumçä tüzitiş retidila qaraştursaq, şuniŋ šzi kupayä.
Qazaq tilidiki häriplärniŋ šzgirişi, imlaniŋ šzgirişigä elip kelidiğan sistemiliq asastiki šzgirişlär bolup hesaplinidu. Qazaq alimliri tävsiyä qilivatqan elipbä nushisi däl moşu imlağa šzgiriş kirgüzüş mähsitidiki, yäni qazaq tiliniŋ fonetikiliq täbiitigä has šzgirişlär kirgüzüş bolup hesaplinidu. Mäsilän, alimlar nushisidiki «w» häripi ilgärki elipbädä bolmiğan. Bu härip tau-taw, baru- baruw sšzliridiki w tavuşini bildüridu. İlgiri ikki tavuş bir härip bilän berilgän bolsa (mäsilän, e häripi u häm w tavuşlirini ipadiligän: (oqe, se,) ), bu qetimqi nushida här ikki tavuş ikki härip bilän berilidu: oquw, suw.
Bu yärdä şuni yänä täkrarlaşqa toğra keliduki, bu hil häriplär šzgirişi bizniŋ imlamizğa täsir qilmaydu. Bu yärdä mäsilä monuniŋda, Biz qazaq tiliniŋ latin yeziğiğa kšçüşigä bağliq uyğur tilinimu latin yeziğiğa kšçirişni toğra kšrüp, moşu yšniliştä iş elip berişni toğra kšrduq. Bu işlirimiz asasän ikki yšniliştä ketip baridu. Birinçi yšniliştä biz uyğur tiliniŋ fonetikiliq alahidiliklirini hesapqa alğan halda, qazaq latin yeziği asasida uyğur latin yeziğini işläp çiqiş bolğan. Bu yšniliştiki işimiz bir izğa çüşti desäkmu bolidu. Biz qandaq printsiplar asasida latin elipbäsigä kšçüş mäsilisini eniqlavalduq. Bu yärdä Şahimärdan Nurumovniŋ uyğur latin yeziğiniŋ nushisi häqqidä gäp boluvatidu. İkkinçi yšniliştä biz Qazaqstan uyğurliriniŋ mädäniy hayatidiki moşundaq muhim bir çarigä bağlaşturup tilimiz imlasida uçrişidiğan bäzi mäsililärni häl qilişnimu toğra kšrduq. Bu yärdä mäsilä Qazaqstandiki uyğur ädäbiy tili imlasini ŞUARdiki uyğur ädäbiy tiliniŋ imlasiğa yeqinlaşturuş bilän munasivätlik işlar näzärdä tutuluvatidu.
Qazaqstandiki uyğur ädäbiy tiliniŋ imlasida keyinki vaqitlardiki qismän, amma mahiyiti җähättin muhim šzgiriş imla luğitiniŋ qayta toluqturulup näşir qilinişi bilän munasivätlik boldi. Bu luğätni qayta işläp çiqqan alimä Zahidäm ھevullaeva Qazaqstandiki uyğur ädäbiy tiliniŋ imlasini Uyğur diyaridiki uyğur ädäbiy til imlasiğa yeqinlaşturuşniŋ däsläpki qädämlirini oŋuşluq ämälgä aşurdi.
Bu işni tädriҗiy türdä ämälgä aşuruş işlirini ҖUEM yenida qurulğan filologiya pänliriniŋ doktori professor Valeriy Mähpirov rähbärligidiki Uyğurşunasliq keŋişi šz hšddisigä aldi. Keŋäş äzaliri täripidin muräkkäp sšzlär imlasi vä geografiyalik atalğular imlasi muhakimä qilinip, ortaq pikirlär şäkillinip boldi. Şundaqla äsli uyğur sšzliridiki sšz beşidiki egiz, tar sozuq tavuşlar (u, ü، i) aldidiki «җ» tavuşini «y» tavuşiğa šzgärtip yeziş boyiçimu ortaq hulasigä kälduq. Duniyadiki barliq uyğurlar üçün bir ädäbiy til boluşi keräk. Şevilik bir alahidilikniŋ ädäbiy til normisidin orun elişi toğra ämäs degän qararğa kälduq.
Ruslan ARZİEV,
ҖUEM yenidiki Uyğurşunasliq keŋişiniŋ räisi, filologiya
pänliriniŋ
namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ