«…Tilimiz yoqimaydu, mädäniyitimiz yüksilidu»

0
109 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

Bultu iş babi bilän Çimkänt şähirigä barğan edim. Meni jut aktivistliriniŋ biri bolğan Täl°ät aka Äzimov kütüvaldi. U bir kün davamida maŋa çimkäntlik uyğurlarniŋ hayati häqqidä ähbarat bärdi. Däsläp Çimkänt şähärlik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki Yaşlar keŋişiniŋ räisi Şavkät Sälimov bilän tonuşqinimni untumaymän. Täl°ät aka šziniŋ şähsiy işlirini pütirip kälgiçä, Şavkät ikkimiz bir çinä çay ätrapida biraz sšzläşkändäk qilduq. Millätpärvär jigit ekän. Amma män uniŋ qaysi tilda sšzlävatqinini zadila çüşinälmidim. Yä uyğur, yä qazaq, yä šzbäk ämäs. Män buni uniŋ šzigimu eyttim. «Millitiŋ kim, seniŋ?» soridim uniŋdin.
– Özbäkstanda tuğulup, şu yärdä ottura bilim aldim. Çimkäntkä kšçüp kälgändin keyin kolledjda qazaqçä oqudum. Ahirqi vaqitlarda Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ paaliyitigä yeqindin arilişivatimän, – däp šzini aqlaşqa štti u.
– Şavkät, Çimkänttä saŋa ohşaş uyğurlar kšpmu?
– Aka, bizdä almutiliq uyğurlar ohşaş mümkinçiliklär yoqniŋ ornida. Silärdä ana tilida oquşqa, uyğur tilida spektakl' yaki kontsertlarni kšrüşkä barliq şarait bar. Bizniŋ tilimizni saqlap kelivatqan birla närsä – u «Uyğur avazi». Unimu oquydiğanlar az. Eytmaqçi, biz täräplärdä nemä qilip jürisiz?
– Äynä şu gezitimiz oquğuçiliriniŋ sanini kšpäytiş mähsitidä bu tävägä qädäm täşrip qildim, – dedim uniŋğa.
Bu gepimdin keyin ikkimizniŋ sšhbiti tehimu qizip kätti. «Uyğur avazini» qoymay oquydekän. U gezit betidä bolupmu yaşlar mäsilisigä kšp kšŋül bšlüşimizni iltimas qildi. Şavkätniŋ bu pikrini qobul qildim.
Aŋğiçä işlirini rätläp bolğan Täl°ät aka kelip, sšhbitimizgä arilaşti. Uniŋ eytişiçä, Türkstan vilayitidä 5000ğa yeqin uyğur istiqamät qilidekän. Ular asasän Çimkänt vä Sarıağaş şähärliridä yaşaydu. Üçimiz biraz štmüşni äsläp šttuq.
1992-jili Çimkänttä M.Taşbaev, S.Sälimov, A.Ähmädullaev, V.Zlavdinov, Ya.İskändärov qatarliq milliy mädäniyitimiz җankšyärliriniŋ täşäbbusi bilän vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi qurulğan edi. Däsläp uniŋğa Setivaldi Sälimov räis bolup saylandi. Märkäzgä 2011 — 2017-jilliri tiҗarätçi, metsenat, Çimkänt şähärlik mäslihätniŋ deputati, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzasi Bahadur Sälimov rähbärlik qildi. Bu jillar içidä mäzkür märkäz tilğa alarliq işlarni ämälgä aşurdi, häyrihahliq paaliyätkimu alahidä diqqät bšldi: balilar šylirigä, täminati tšvän aililärgä maddiy җähättin yardäm qolini sundi. Җay-җaylarda «Ğunçä» ussul ansambliniŋ häyrihahliq kontsertlirini uyuşturdi.
Bügünki kündä mäzkür җämiyätlik täşkilatni millätpärvär insan, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzasi Gšzäl Temirova başquruvatidu.
U küni biz mäzkür märkäzniŋ paaliyiti bilänmu yeqindin tonuştuq. Uniŋ yenida ana tilini, şundaqla dšlät tilini üginidiğan yäkşänbilik mäktäp moҗut ekän. Buniŋ arqiliq märkäz keläçäk ävlatqa tilimizni, mädäniyitimizni saqlap qelişqa zämin yaratmaqta.
Buniŋdin birnäççä jil ilgiri vilayät hakiminiŋ qarari bilän Çimkänt şähiridiki çoŋ kinoteatrlarniŋ biri milliy-mädäniyät märkäzliriniŋ ilkigä berilip, u «Dostluq šyi» däp atalğan edi. Äynä şu “Dostluq šyidä” milliy mädäniyät märkäzliriniŋ uyuşturuşi bilän härhil sänä-tävälludlarğa beğişlanğan mädäniy çarä-tädbirlär turaqliq štküzülüp kälmäktä. Yoşuridiğini yoqki, çimkäntlik qarakšzlirimiz, Şavkät eytqandäk, ana tilida bilim eliştin mährum, tili qazaq vä šzbäk qerindaşlarğa ägişip ketişkä mayil. Ändi moşundaq çarä-tädbirlärni štküzüş arqiliq yaşlirimizda millätpärvärlik uqumini qeliplaşturuş täläp qilinidu.
Bu yärdä şuni alahidä tilğa alğumiz keliduki, Çimkänttiki Uyğur etnomädäniyät märkizi vilayättiki moşundaq jigirmä milliy mädäniyät märkizi arisida dayim kšç beşida kälmäktä. Ägär bügün vilayät ahalisiniŋ sani 2 milliondin oşuq adämni täşkil qilsa, ularniŋ arisida uyğurlar san җähättin 8-orunda ekän. Şundaq bolsimu vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi barliq milliy etnomädäniyät märkäzliri arisida härtäräplimä paaliyiti bilän birinçilär qatarida tilğa elinidu. Buniŋda çimkäntlik uyğurlarniŋ aktiv җämiyätlik hayati eniq kšrünüp tursa keräk. Uniŋ näq şundaq boluşini täminligän adäm vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ sabiq räisi, märhum Setivaldi haҗim Sälimov ekänligini vä uniŋ nurğun küç çiqarğanliğini çoŋ-kiçik çimkäntlikniŋ hämmisi yahşi bilidu. Atiniŋ bu işini pärzändi davamlaşturup, märkäzniŋla ämäs, uyğurniŋ namini kšpkä tonutti. Һazirmu Bahadur Setivaldi oğli märkäzniŋ işidin çätnimäy, uniŋ turaqliq hamiyliriniŋ biri bolup kelivatidu. U künki uçrişişqa vaqtiniŋ qisliğiğa qarimay, Bahadurmu kelip kätti.
— Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ paaliyitini җanlanduruş arqiliq biz hälqimizniŋ tilini, urpi-adät vä än°änilirini saqlaşqa alahidä ähmiyät berivatimiz, — dedi Bahadur. — Bizniŋ ähvalimizda undaq qilmay mümkin ämäs. Tilimizni saqlap qelişniŋ birdin-bir amali şuki, çimkäntlik uyğurlarniŋ šzara munasivitini tehimu qoyuqlaşturuştin vä «Uyğur avazi» gezitiğa kšpläp muştiri boluştin ibarät. Şuŋlaşqa biz här jili «Uyğur avazi» gezitiğa muştiri toplaşqa alahidä ähmiyät berivatimiz. Biyil gezitimiz vilayät boyiçä yüzgä yätmigän bolsa, kelär jili uni kšpäytiş üçün ahali arisida tärğibat-täşviqat işlirini jürgüzimiz.
Çimkäntlik uyğurlar vädisidä turup, biyil muştirilar sanini yüzdin aşurdi. Bahadur Sälimovniŋ mäşrivi – 20, «Vizit» AҖniŋ Baş mudiri Vilkim Zlavdinov bilän milliy mädäniyitimizniŋ jankšyäri Taymir Mähämätov – 20, «Turan SKUL» ҖÇYniŋ rähbärliri — aka-uka İsabaevlar – 30, tiҗarätçi Yarmähämät İskändärov 40 adämgä hamiyliq qildi.
– Türkstan vilayitidä teriqtäk çeçilip yaşavatqan hälqimiz ana tilini saqlap, šziniŋ uyğur ekänligini untumisekän, – däydu Gšzäl Temirova. – Biz moşu närsini şiar tutqan halda iş elip berivatimiz. Män, pursättin paydilinip, paaliyätçanliği bilän kšrünüvatqan, Sarıağaş nahiyäsi Abay yezisidiki aktivistimiz Setivaldi Mäŋsürovqa, Sarıağaş nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Alimҗan Һoşurovqa, märkäzniŋ başqarma äzaliri Ğappar Һaҗievqa, Şavkät Sälimovqa, Qudrät Һaҗievqa alahidä minnätdarliğimni izhar qilğum kelidu. Ändi bizniŋ mädäniyät märkizimizniŋ paaliyitiniŋ tehimu җanlinişiğa çoŋqur bilimi bilän bay hayatiy täҗribisini särip qilip kelivatqan qerindişimiz Taymir Mähämätovqa eytar alqişimizmu çäksiz. İzdisäk yenimizdin tepilidu. «Uyğur» desä, җenini beridiğan insanlarniŋ biri.
Çüştin keyin bizgä Abdureşit Ähmätov isimliq yänä bir millitimiz җankšyäri qoşuldi. U mädäniyät märkizi yenidiki Aqsaqallar keŋişiniŋ räisi ekän. Ular meni şähärniŋ «Hatın-kšpır» däp atilidiğan qismida yaşaydiğan İzzät haҗim Üsänovaniŋ šyigä başlidi. «Özimu, yoldişimu vilayättiki ataqliq çopanlarniŋ biri bolğan» däp tonuşturdi bu ailini Abdureşit aka sirtidin. Yeşi säksängä kälgän animiz gezit muhbirlirini ahirqi qetim qoy beqivatqanda kšrgän ekän. Mana ariliqtin qançä jil štti.
– Ötkän künlärni untuş mümkin ämäs, – dedi ana bir «uh» tartivelip. – 24 yeşimda ikki balamni qoltuqlap, yoldişim ikkimiz çegara atlap šttuq. Tarihiy Vätinimizdä dehançiliq bilän şuğullinattuq, bu yaqqa kelip kätmänni qamçiğa almaşturuşqa toğra käldi. Җan beqiş keräkqu. Balilarniŋ dadisi ikkimiz qorqmayla miŋ qoyni elip, aydalağa çiqip kättuq. Däsläp, «HHİ parts°ezd» sovhozida, andin «Aqdala» sovhozida ämgäk qilduq. Äldin qalmay işliduq däpla qoysam, azliq qilamdekin. Yoldişim Ämgäk Qizil Tuği, Lenin vä “Ämgäk şšhriti” ordenlirini elişqa muyässär boldi. Bu ordenlarniŋ biri 1969-jilqi qattiq qiştin malni aman-esän elip çiqqinimiz üçün berildi. Mahtinip qoyay, bu yärdä meniŋmu ämgigim bar. Sovhozniŋ miŋ qoyidin başqa šzimizniŋ 500 qoyimiz bolidiğan. Moşuniŋ hämmisini maŋlay tärimiz bilän taptuq. Şundaqla on pärzänt sšyüp, qatarğa qoştuq. Ulardin 20 nävrä, 10 çävrä sšyduq. Balilirim hazir härkim šz tirikçiligi bilän bänt. Ävzili, on täŋgä tapsa, uniŋ mälum qismini häyrihahliq paaliyätkä särip qilidu. Biz, dadisi ikkimiz, ularni äynä şundaq tärbiyiliduq. Yoldişim 2003-jili, rasa balilarniŋ halavitini kšridiğan bir päyttä alämdin štti.
Novättiki šyniŋ bosuğisini atlap, yeşi 96gä kälgän animizni helila häläykümgä selip qoyduq. Mushan animizmu märhum yoldişi Mämtiläm bilän 11 pärzänt sšygän Qähriman ana. Balilarniŋ altisi hayattin štüptu. Şuŋlaşqa bolsa keräk, aniniŋ jürigi moҗulup kätkäçkimu, bizni änsizçilik bilän qarşi aldi. Oğli Pähirdin iştin säl keçikip kälgändin keyinla uniŋ jürigi orniğa çüşti. Şundimu bizgä pat-pat qarap «teçtu» däp qoyatti.
Şuŋlaşqa bu animizniŋ šmürbayanini kšpiräk oğliğa sšzläşkä toğra käldi.
İsabaevlarniŋ kšrgän qiyinçiliği Üsänovlarniŋkidin ançä päriqlinip kätmäydu. Mämtälim aka ana diyarimizda çarviçiliq sahasiğa rähbärlik qilğan ekän. Bu yaqqa štüp, mal beqiptu. Täğdirniŋ yazmişi. Amma ularmu kšptin qalmay ämgäk qilidu. Däsläp Җambul vilayitidä yaşiğan bolsa, keyiniräk yeqinliriğa uqaq tartip, Çimkäntkä kšçüp kelidu. İsabaevlarmu milliy mädäniyitimizniŋ җankšyärliri ekän. Uyğur mädäniyät märkiziniŋ turaqliq hamiyliri. Bularmu tapqiniğa täŋ otaq boluşqa adätlängän ailä ekän.
– Moşundaq insanlar bar yärdä uyğurniŋ tili yoqimaydu, mädäniyitimiz yüksilidu, – dedi Abdureşit aka İsabaevlarniŋ därvazisini atlap çiqqinimizda.
Buni aŋlap Şavkätniŋ käypiyati kštirilip kätti.
Uka, äŋ ävzili, «Uyğur avaziğa» yezilişni untuma, – dedi uniŋğa meniŋ hämralirim.

Çimkänt şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ