Muällimdin — polkovnikqiçä

0
153 ret oqıldı

Äşu jilliri, biz, yaş jurnalistlar, kiçikkinä ähbarat yazsaqmu, uniŋda birär «sensatsiyaniŋ» boluşini arman qilattuq. Şuŋlaşqa җinaiy işlar hronikisi toğriliq maqalilarni yezişqa intilattuq. Sävävi, birinçidin, bu mavzuni gezithanlirimiz qiziqip oqatti. İkkinçidin, bu işlar toğriliq eniq vä ob°ktiv fakt-ähbarat beridiğan işäşlik «mänbämiz» bolidiğan. U – şu jilliri İçki işlar ministrligi Mätbuat hizmitiniŋ inspektori bolup hizmät qilivatqan Ähmätҗan aka Mämätov edi. Ähmätҗan aka maqalilirimiz gezitqa çiqqandin keyinmu šziniŋ käspiy pikrini oçuq eytatti, ävätkän kamçiliqlirimiz bolsa, ob°ektiv tänqitmu qilidiğan. Mana şuniŋdin buyan meŋiş-turuşi, qäddi-qamiti, avazi härbiylärgä has, amma, kiçik peyil häm aq kšŋül akimiz bilän yahşi arilişip kelivatimiz. Moşu künlärdä uniŋ 60 yaşqa toluvatqanliğini aŋlap, täbrikligäç sšhbätlişip qayttuq.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

– Ähmätҗan aka, birinçidin, 60 yaşliq tävälludiŋiz mubaräk bolsun.
– Rähmät.
– Keŋäş dävridä, balilar kiçik çağlirida kosmonavt, uçquç, militsioner boluşni arman qilidiğan. Militsioner boluş baliliq — arminiŋiz edimu?
– Yaq. Män kiçigimdä injener-quruluşçi boluşni arman qilattim. Quruluşçi — duniyadiki äŋ teçliqpärvär käsipqu! Dadam Mähämät usta bolidiğan. Yağaşçiliq qilatti, šylärni salatti. Amma keyiniräk tarihqa bolğan qiziqişim aşti. Buniŋğa mäktäptiki muällimlirim Dänijan Älimqulovaniŋ, Mähämät Mähsütovniŋ, Abdimin Nasirovniŋ, Turğan Razievniŋ, Bekjan Aubakirovniŋ täsiri boldimekin däp oylaymän. Şuŋlaşqa mäktäpni tamamlap, hšҗҗätlirimni Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiğa tapşurdum. Amma konkurstin štälmäy qaldim. Qaraturuqqa qaytip kelip, sovhozniŋ quruluş brigadisida işlidim. Yeşim yätkändä härbiy säpkä çaqirildim. Armiya häqiqätänmu meni tavlidi. Vätän aldidiki borçumni ada qilip bolğandin keyin yänä sovhozğa käldim. Özäm mäktäptä oqup jürgän päytlirimdila җämiyätlik işlarğa kšp arilişattim. Pioner vaqtimda, komsomolda mäktäp aktivisti boldum. Keyin oylisam, mäktäptiki äynä şu paaliyätlirim, täҗribäm maŋa keyinki hayatimda nahayiti çoŋ yardäm bärdi vä çoŋ rol' oynidi. Şuŋlaşqa 1979-jili KPSS äzaliğiğa namzatliqqa šttüm. Buniŋ qandaq çoŋ җavapkärlik ekänligini çoŋ ävlat väkilliri yahşi çüşinidu. 1980-jili Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ täyyarliq kursiğa çüştüm. Bir jildin keyin mäzkür bilim därgahiniŋ tarih fakul'tetiniŋ studenti boldum. İnstituttimu җämiyätlik işlarğa paal arilaştim. Däsläp topniŋ komsorgi, keyin üç jil mabaynida fakul'tet komsomol komitetiniŋ kativi boldum. U vaqitlarda bilim därgahlirida studentlarniŋ quruluş otryadliri bolidiğan. Bu otryadlar Keŋäş İttipaqidila ämäs, şundaqla, şu zamanniŋ tili bilän eytqanda, sotsialistik dšlätlärdiki çoŋ quruluş işliriğa qatnişatti. Män 1984-jili institutimizniŋ häliqara studentlar quruluş otryadiniŋ komissari süpitidä Germaniya Demokratik Җumhuriyitidimu boldum. Berlinda bolğinimizda milliy tarih mirasgahini ziyarät qilduq. Şu yärdiki uyğur hälqiniŋ tarihiğa, mädäniyitigä ait materiallarni kšrüş pursitigä eriştuq. Tarih fakul'tetiniŋ studenti bolğanliğim üçün bu ziyarät meniŋda çoŋqur täsirat qaldurdi. 1985-jili germaniyalik studentlar bizgä kälginidä otryad komandiri väzipisini atqurdum.
Täkitläş lazimki, biz oquvatqan päytlirimizdä tarih fakul'tetida «Keŋäş hoquqi vä җämiyätşunasliq» kafedrisi eçildi. Biz mäktäplärdila ämäs, şundaqla içki işlar organliridimu ämäliy täҗribilärdin štättuq. İnstitutni 1986-jili qizil diplomğa «hoquqşunas» mutähässisligi boyiçä tamamlap, yezamğa kelip mäktäptä işlidim. Kšp štmäyla, meni nahiyälik maarip bšlümigä çaqirdi. Barsam Almutida Uyğurşunasliq institutiniŋ eçilğanliğini, şu yärgä bilimlik mutähässislärniŋ haҗät ekänligini eytti. Şundaq qilip, Uyğurşunasliq institutiğa işqa käldim. Bu yärdä ataqliq alim Kommunar Talipov rähbärligidä işläşkä başlidim. Şuniŋ tävsiyäsi bilän ilmiy tätqiqatlirimniŋ mavzusi «Şärqiy Türkstandiki yeza ahalisiniŋ iҗtimaiy-säyasiy ähvali» bolup bäkitildi. İnstitutta maŋa alimlar Ğoҗähmät Sädvaqasov, Kommunar Talipov, Gegel' İsqaqov vä başqilar yeqindin yardäm qildi. 1989-jili bolsa, İçki işlar ministrligigä işqa yštkäldim.
— Käspiŋizni käskin šzgärtişkä nemä säväp boldi?
— Mälumki, štkän äsirniŋ 80-jilliriniŋ ikkinçi yerimida Keŋäş İttipaqida çoŋ šzgirişlär yüz bärdi. Özgärtip quruş, demokratiyaläştürüş җäriyanliri başlandi. Hitay bilän bolğan munasivätlärmu šzgirişkä başlidi. Şu säväptin institut paaliyitidimu šzgirişlär bolidiğinini tähmin qildim. İnstitutniŋ partiya komitetiniŋ kativi Tuğluqҗan Talipov maŋa içki işlar bšlümlirigä kadrlarniŋ keräkligini, hazir karhanilardin, mähkimilärdin yaşlarni şu sahağa ävätilivatqanliğini eytti. Şundaq qilip, män Almuta şähärlik partiya komitetiniŋ yollanmisi bilän Moskva nahiyälik içki işlar bšlümi küzät hizmiti başliğiniŋ säyasiy işlar boyiçä orunbasari bolup hizmätkä orunlaştim vä «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi»), «Veçerniy Almatı», «Almatı aqşamı», «Saqşı» gezitliriğa saha yeŋiliqliri, käsipdaşlirim häqqidä maqalilarni yezip turdum. Meniŋ bu işimni rähbärlik bayqiğan ohşaydu, 1991-jili İçki işlar ministrliginiŋ Mätbuat hizmitigä täklip qilişti.
— Һazir televiziya kanalliridiki yeŋiliqlar kšpinçä җinaiy işlarniŋ hronikisi bilän başlinidiğan boldi. Silär işligän päytlärdä mundaq ämäs edi…
— Soaliŋizni çüşändim. Rast, u vaqitlarda җinaiy işlar, tärgäv җäriyani häqqidä maqalilar biz bilän kelişilgän halda yezilatti. Çünki barliq faktlarni biz tävsiyä qilattuq. Uniŋdin taşqiri, җinaiy işlar hronikisi gezitlarda ayrim kolonka süpitidä gezit bätliriniŋ ahirida berilätti. Һazir tamamän başqiçä. Birinçi novättä, җinaiy işlar häqqidä material berilidu. Şu säväptin bolsa keräk, şähsän šzäm, «җinayätçilär zamanimiz «qährimanliriğa» aylandimu» däp qalimän. Buniŋğa, ikkinçi täräptin, zamaniviy vasitilärniŋ täräqqiyatimu täsir qilğan boluşi keräk. Bäzidä җinayät yüz bärgän җaylarğa täsadipi guvaçilar kelip qalidu. Ular heçnemini oylimayla vaqiäni smartfoniğa çüşiripla İnternetqa selivatqan. Undaqlarniŋ asasiy mähsiti — «layk» jiğiş. Һä, uniŋ aqivitiniŋ nemigä kelidiğinini oylimaydu. Bir adämniŋ täğdiri häl qilinidiğan ähvallarmu boluşi mümkinğu. Uzun jillar moşu sahada işligäçkä, moşundaq ähvallarniŋ tärgäv işliriğa qisim boluşi, adil hšküm çiqirişqa kaşila boluşi mümkin ekänligini yahşi çüşinimän. Şuŋlaşqa buniŋğa şähsän šzäm qarşi. Qoşumçä qilsam, bu içki işlar organliri mätbuat hizmitiniŋ işiniŋ aҗizliğini kšrsätmäydu, älvättä. Päqät bu ähvallarni ular dayim nazarät qilalmaydu.
İlgiri җinaiy işlar häqqidä materiallar tärgäv ayaqlişip, sot hškümi çiqqandin keyinla berilätti. Biz dayim jurnalistlar bilän ziç munasivättä işlättuq. Mäsilän, biz «Qazaqstan» telekanili bilän birliktä «Qılmıs pen jaza» programmilar tsiklini täyyarlattuq. Barımtaçilar toğriliq kšrsitişimiz şu vaqittiki «Qazaqstan» teleradio korporatsiyasiniŋ rähbiri, ataqliq şair Şerhan Murtazağa yeqip ketiptu. U bizniŋ rähbärlikkä telefon qilip, meni räğbätländürüşni tävsiyä qilğan ekän. Şu vaqitta maŋa novättin ilgiri «kapitan» unvani berilgän edi. Demäkçi bolğinim, härqandaq işni käspiylärniŋ qilğini yahşi.
— Siz elimiz mustäqillik alğan däsläpki jilliri militsiya organida hizmät qildiŋiz. Demäk, yaş mustäqil dšlätniŋ hoquq qoğdaş işini yeŋilaş, šzgärtiş väzipisi jükländi. Bu yšniliştä qandaq işlarni ämälgä aşurdiŋlar?
– Mätbuat hizmitidä män asasän qazaqtilliq ammiviy ähbarat vasitiliri bilän işlättim. U jilliri militsiyaniŋ paaliyitini rätläydiğan mähsus qanun bolmiğan. Päqät «Keŋäş militsiyasi toğriliq» qaidilär bar edi. Ändi qanun täyyarlaş täläp qilindi. Şu vaqitta biz “Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Һoquq qoğdaş organliri toğriliq» Qanunni täyyarlaş işliriğa yeqindin arilaştuq. 1992-jili 23-iyun' küni Prezident bu qanunğa qol qoydi. Täkitläş lazimki, bu sistemida nurğun islahatlär ämälgä aşuruldi. 1995-jili general Qayırbek Suleymenovniŋ täşäbbusi bilän dšlät tärgäv komiteti quruldi. Bu islahatniŋ asasiy ideyasi – tärgävçi mustäqil boluşi keräk. Moşundaq täҗribä duniyaniŋ nurğun älliridä qobul qilinğan edi. Amma, hoquq qoğdaş organliri arisidiki ayrim çüşänmäsliklär tüpäyli, mäzkür komitet 1997-jili işini tohtatti. 1998-jili bolsa, ilgiri qanunğa šzgärtişlär kirgüzülüp, «militsiya» däp atalğan qurulum «politsiya» däp atilişqa başlidi. Amma bizniŋ kšp veteranlirimiz «militsiyaniŋ» «politsiya» bolup šzgärtilişigä qarşiliğini izhar qildi. Sävävi, militsiya päytidä bizgä, mäsilän, «yoldaş kapitan» däp muraҗiät qilatti. Ändi bolsa, «җanabiy kapitan» deyişi lazim boldi. Yäni, «addiy häliqniŋ, yäni, seliq tšligüçiniŋ hizmitini qilivatqan hadimni «җanabiy» däp ataş äqilgä muvapiq ämäs» degän pikir alğa sürüldi. Däsläpki jillarda, bu, biz, keŋäş dävridä tärbiyilängänlär, üçün ğäliti aŋlanğan bolsimu, hazir üginip qalduqqu. Älvättä, bu jillar içidä, juqurida eytqinimdäk, nurğun islahatlar ämälgä aşuruldi. Bizniŋ väzipimiz — äynä şu šzgirişlärniŋ mahiyitini yahşi çüşändürüş boldi.
— Һazir iҗtimaiy torlarda politsiya hadimliriniŋ sälbiy täräplirini kšrsitidiğan, içki işlar organliri väkilliriniŋ abroyini çüşiridiğan ähvallar kšp uçrişidiğan boldi. Buniŋ sävävini qandaq çüşändürisiz?
— Män mätbuat hizmitidin kätkändin keyin İçki işlar ministrliginiŋ tärbiyä vä kadrlar işliri boyiçä yšniliştä işlidim. Һoquq qoğdaş organliriğa hadim qobul qiliş päytidä namzatniŋ moral'liq-psihologiyalik täripigä alahidä kšŋül bšlünidu. Mälumki, hoquq qoğdaş sistemisi — җämiyätniŋ aҗralmas bir qismi. Demäk, җämiyättiki barliq yahşi vä yaman hislätlär bu sahadimu bar. Şuŋlaşqa politsiya hadimliri arisidimu kamçiliqlar bar. Älvättä, rähbärlik moşundaq işlarniŋ aldini elişqa tirişip kälmäktä. Mana štkän häptidä gumandiki şähsni urup-soqqanliği üçün on politsiya hadimi iştin çiqirildi. Älvättä, moşularniŋ hämmisi biz, veteranlarni, täşvişländüridu. Şuŋlaşqa biz Almuta şähärlik içki işlar departamenti yenida «Veteranlar keŋişini» qurduq. Keŋäştä generallar, täҗribilik, abroyluq veteranlar bar. Biz yaş mutähässislär bilän uçrişişlarni štküzimiz. Täҗribilirimiz bilän bšlüşimiz, tärbiyä işlirini ämälgä aşurimiz.
— “Һärqandaq ofitserniŋ işäşlik «arqa sepi» bolmisa, utuqqa yetişi mümkin ämäs” degän pikir bar. Şuŋlaşqa ailiŋiz häqqidä eytip štsiŋiz?
— Bu rast. Män šzämni bu җähättin bähitlik hesaplaymän. Bilisilär, politsiya hadimiğa bäzidä «keçini keçä, kündüzni kündüz demäy» işläşkä toğra kelidu. Meniŋdä äynä şuni çüşinidiğan işäşlik «arqa säp» boldi. Ömürlük җüptüm Aminäm ikkimiz bir bilim därgahini tamamliduq, u — uyğur tili vä ädäbiyati pänliriniŋ muällimi. Üç balimiz, üç nävrimiz bar. Balilarniŋ hämmisi 153-mäktäp-gimnaziyadä oqudi. Aliy bilimlik, hayattin šz yollirini tapti. Şuŋlaşqa šzämni bähitlik hesaplaymän.
— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ