Һeki häsis

0
70 ret oqıldı

(Һekayä)

Mšmün MUҺÄMMÄDİ

Bu mähälliniŋ şimaliy çetidiki üç koça eğizini şu yärdikilär “bazar” deyişidu. Bazarda bolsa, yamaqçi, bir kšçmä satraş, bir geläntirçi, yänä turaqsiz baqqallar bar edi. Mundaq eytqanda, bu bazarni yamaqçiniŋ ätrapidiki qarta oyniğuçilar bilän paraŋ qilğuçilar avat qilatti.
Paraŋmiğu hämmila yärdä bolidu. Biraq bu yärdiki paraŋ adämlär üstidä bolğinida läqimi qoşulup sšzlinidiğini qiziq edi. Mäsilän: Ğopur aqsa, Һelim kaska, Ayup qirçaŋğu, Һemit kanay, Rustäm därviş, Yüsüp tülkä, Һeki häsis… degändäk.
Şularniŋ qatarida bu mähälligä kälginigä uzun bolmiğan birsiniŋ täripi toliraq bolatti. Läqämniğu hizir qoyidu däydekän, biraq u šzgiçä tilğa elinatti. Aval läqimi, andin ismi eytilatti. Tehi isimimu toluq ämästäk qilatti. Äsli ismi “Һekimmu” “Һakimmu”, “Һekimahunmu” — buni sürüştürgän heçkim yoq. Bizmu şu qatarda ismini sürüştä qilmay, läqimini arqisiğa qoyup, “Һeki häsis” däp turayli.
Һeki häsisniŋ šyi heliqi “bazar” ätrapida edi. U adämlärgä zadila arilaşmatti. Lekin närsä-keräk setivelişqa päqät šzila çiqatti. Diqmaq bästi bilän alçaŋlap meŋip, kişilärgä yär tegidin ğäliti qarap qoyatti. Qolida dayim haltisi bolup, uçriğan miq, ağamça taşlandilirini teripla jürätti. Şuŋlaşqimu u kişilärgä alahidä çeliqatti.
– Toqquzi täl, biraq, häy, ügängän huydä.
– Qiliqliridin bir ğurbätçilik çiqipla turidu.
Mähällidaşliri Һeki häsis üstidä şundaq paraŋlarni qilip jüridu. Bügün «oniğanğa yoniğandäk” yänä şu Һeki häsis šyiniŋ aldida varaŋ-çuruŋ çiqip, yamaqçi ätraptikilärniŋ diqqitini җälip qildi.
– Nemä boptu?
– Kim bilidu?
– Aldirimaŋlar, Eläk gäpbärmäs uçur yätküzidu.
Şu äsnada gäpbärmäs ämäs, başqa birsi kelip qaldi.
– Һoy! – dedi yamaqçi ätraptikilärniŋ biri. – Ävu yärdä nemä “şamal” çiqti.
– Vah, şamal bolğan bolsiğu udul kelär edi. Quyun bolğaçqa, asmanğa šrläp kätti! – dedi u. Ätraptikilär “şamal” läqämlikniŋ gäp soriğan «quyunğa» bärgän җavavidin bir külüşüvaldi. Aŋğiçä “şamalmu” qatardin orun elip, uçur yätküzdi:
– Qiziq iş, häsis Һeki “almilirim süŋgüçtin su bilän eqip, başqilarniŋ hoylisiğa štüp kätmisun” däp süŋgüçni qozuq qeqip torap qoyuptekän, Eläk gäpbärmäs beğiğa su tutqiçä süŋgüçkä ählät qaplişip, Һekiniŋ kšktatliğidin su teşip ketiptu. Şuniŋ bilän Һeki: “Seniŋ kasapitiŋdin kšktatliğimdiki oğutlarniŋ quviti bekar kätti” däp häsislik qilğan җedäl ekän.
– Yapirim! – dedi aridin birsi.
— “Sän hoylamda kigiz kaqmiğan bolsaŋ, tohurum ikki tuhum tuğatti”, degändäk kškämlikqu bu.
– Һa…ha…ha…
– Undaq deginiŋlar bilän u dehançiliqni bilidiğan häsis, däp aridin birsi sšz qatti.
– Һärqançä bilgini bilän näp tegidiğan yeridä şundaq, ziyandiçu? Kšzüŋni paqiritip qoyup, “dšt” boluvalidu. Biraq u parasätlik, – yamaqçi šzi külüp kätti, – ayaliğa buniŋdin keyin meniŋ çapinim ikki türlük bolsun, biri yançuqluq, biri yançuqsiz däptudäk.
– Mundaq işlarni päqät Һeki häsisla qilalaydu, – dedi yänä birsi qiziqçilik bilän. – Bir eğiz sšz bilän eytqanda, “alğanda alman, bärgändä bäzgäk” bolidu.
– Öy içigimu şundaqtimu? – soridi ançä ähval bilmäydiğan birsi.
– Bälli, bälli, – dedi hämmidin häviri bar yamaqçi. – Öydin aşqini talağa çiqidu, biz andin hävärdar bolimiz. Yäni kelip, uniŋ tam hoşnisi Eläk gäpbärmäs demämsilär. Yazda tamniŋ şorusidin beşini çiqirip: “Һoy, Eläk! Monu šrügümniŋ bir şehi sän täräptä ämäsmu. Bayqisam, şuniŋdin on altisi ala boptu. Baliliriŋğa eytip qoy. Yärgä çüşüp ketiptu. Apla qilip yävalmisun” däptu.
– Eläk gäpbärmäsmu boş kälmigändu?
– Qiziği şudä, – davam qildi yamaqçi, – bir küni Eläk “Һoy, Elimahun heliqi šrüklär pişip yärgä çüşüptekän, tohuliriŋ çoqilap qoyuptu. Hoşna häqqi, täŋri häqqi ämäsmu, monu uruqçilirini elival!” däp bärgändä, Һeki häsis: “Çoqilap qoyğan bolsimu mäylidä, qaq qilivalattim» däptudäk.
– Eläkmu bir nemä degän bolsa keräk?
– “Tohu çoqulaptu” qilip yävalğan bšläk, Eläk boş kelämdu? “Unimiğu oylidim, biraq tohu nemä çoqulimaydu. Kšŋlüm tartmidi” däptu. Aŋğiçä Һeki häsis uruqçini sanisa, ikki tal artuq çiqiptekän. Gäpni yštkäp “maŋa qara Eläk, tohuliriŋ šrükniŋ tämini tetip qaptu, ändi şaqqa çiqip yemisun» däptu.
– Vah, Һekimu boş kälmäydekän hä. Eläk helidä yäŋgän bilän, u gäptä yeŋiptu.
–Һa-ha-ha.
Һeki häsis toğrisida härhil lätipilär bolup turğaçqimu, bäzilär uniŋ tärҗimihalini sšzläp qoyidu. Lekin u rast şundaq štkänmu, yoqmu, heçkim bir närsä demäydu. Bäzilär ailisiniŋ kelip çiqişiğa bağlap “dadisi eşäkçilik qilğankän” desä, bäziliri «tiҗarätçi ekän» däydu. Yänä bäzilär “başliq boluptekän” deyişidu. Amma Һeki üz kelip çiqişini yoqsiz kšrsitiş üçün “qolhünär” däp anketa tolturğanliği eniq. Nemä bolsa, şu bolsun, u başlanğuç mäktäptä oqup jürgändä jiŋnağuç, kepinäk tutup, qizlarğa qäğäzgä tegişsä, oğullarğa oşuq oynap, qoğuşun qilip, saqa qilip qerindaşqa tegişätti. Uniŋ bu hil “qolhünär mahirliği” işçi-dehan tez pütiriş mäktividimu billä boldi, lekin muällimlär: «Seni jugaç desäk, müŋgüziŋ içidä ekändä. Aq jipta yağliq toqup, savaqdaşliriŋğa satqiniŋni mäyli desäk, aliqanğa qarap pal açidiğiniŋ, häm bar ekänä?» degändin keyin җimip kätkän edi. Biraq җimliq içidä yänä nemilärni qilivaqanliğini heçkim bilmätti. Amma şu çağlardila uniŋğa ğäliti läqämlär qoyulğan edi.
Oquşni tamamliğandin keyin u jutidiki rayonda işlidi. Bu yärdä asasän yeza egiligi işliri bolğaçqa, “tehnik” atilip jürdi. Yänä mäktäp hatirä qilip tarqatqan znak dayim uniŋ mäydisidä edi. Şundaq qilip, uniŋ “tehnik” atalğusiğa heliqi kam uçraydiğan mähsus bälgü qoşulup, kişilärdä alahidä täsir päyda qilatti. Şu tüpäylidin boldimu, yaki täğdir şundaq yazğanmu mähällidiki Kerim şaŋiyuniŋ Nehal isimliq helä yaşqa kirip qalğan qiziğa šylinişigä nesip boldi. “Män jitim” degäçkä, bu yärdiki ayallar birläşmisi kadrniŋ ğämhorluğiğa erişti.
Aridin kšp štmäyla anisi bilän hädisi kälgändä, heliqi “sir” eçilip qaldi.
– Silär ränҗimäŋlar, – dedi Һeki ularğa mulayimliq bilän. – Şundaq däp çiqimni azayttim.
Bu šzara deyişkän gäplär mähälligä tarqaldi. Şuniŋdin keyin Һeki “tirik jitim” atilip jürdi. Lekin kiçigidinla helä läqämlärniŋ beşidin štküzgän Һeki uniŋğa pisäŋmu qilmay, seriq sumkisini esivelip, etizlarda jürüvärdi. Şuniŋdin keyin u “alğa dehançiliq fermisiğa” almaştidä, “agronom” ataldi. Kişilär uni bir mänsäp bilip, yahşi muamilidä boldi. Amma bu “agronom” çüşänçisini dehanlar turmaq uniŋ šzimu çüşänmätti. Nemişkä degändä, bu nam kimlär täripidindur, äytävir, eytilip qalğandi.
Keyinki künlärdä dehanlarğa käspiy tälim beridiğan bir mäktäpkä kelip, «Һeki muällim” bolup qaldi. Bu Һekimniŋ ahirqi hizmät pällisi bolup, kšp jil işlidi, häm şu yärdin pensiyagä çiqti. Amma başqilardäk mäyli mäktäp yaki mähällä җamaitigä arilaşmidi. Uniŋ šyigä tuqqanliridin başqa mehmanmu kälmätti. Özi häm barmatti. Uniŋ näzäridä bu işlarniŋ hämmisi ähmiyätsiz hesaplinatti. Päqät hizmitini häväs bilän işlätti. Şuŋlaşqimu ahiri “ilğar hizmätçi” bolup bahalandi. Jiğin kiçik dairidä eçilip, adämlär kšp bolğini bilän birnäççä başliq qatnaşti. Bu Һeki üçün alahidä hšrmät edi. Sähnidä mäydisigä gül taqaldi.
Һeki şu küni jiğindin keyin zavhozniŋ aldidin mäydisini kerip štüp kätti. Şu maŋğiniçä heliqi yamaqçiniŋ ätrapidikilärgä kšrünüp qaldi. U yärdikilär näzär salmiğandäk tuyulğini bilän šyigä mäğrur kirip käldidä, Nehal bilän nemilär toğrisididur paraŋlişip kätti. Mana şu çağda därvazini birsi qaqti. Nehal eçişqa maŋğanda Һeki uni astağina tohtatti::
– Birliri meni izdigän bolsa, “yoq” degin, ular meni “mubaräkläp” ziyan yätküzmisun.
Ayali Nehal keçikmäy bağaqni tutqiniçä yenip kirdi.
– Nemä bağaq ekän?
– Ayallarniŋ çeyi.
– Çeyi? Һe-i yäydiğiniŋ ikki kapam aş, apiridiğiniŋ bir tavaq.
– Buniŋğa hamçay qilimän.
– Pah, qoyulğan çirayliq namliriŋdin šrgilip ketäymu! Näq pul aparmaqçiğu? Häqni dorimay, šyidä baridin birär tavaq…
Һeki gepiniŋ ahirini demidi, uniŋ şu turqida kallisi tez işlidi. “Ägär tavaq qil desäm, buniŋğa dağdam yol eçip bärgän bolmaymänmu”.
Nehal bir närsä deyişkä tämşälgändä, mäktäptin qaytqan nävrisi gäpni šzgärtti.
– Bova, muällim räsim däptär äkeliŋlar dedi, — däp nävrisi Һekiniŋ aldiğa käldi.
– Nemä däydiğansän? – dedi u başqimu täläp qoymisun degän säzgürlügi bilän.
– Boldi, boldi, başqa gäpni qoy, sän hazirla ävu quruluş qilivatqan yärgä berip qäğäz tsement haltilirini jiğip käl, däptär-qäläm qilip berimän.
– Bolmaydu! – dävätti.
— Bolmaydiğan nemisi bar, hazir işçilar tamaqqa kätti, elip kelivär, — dedi Һeki.
– Yaq, qorqqinim yoq, – dedi nävrisi. — Maŋa dukandiki räsim däptär keräk.
— Һoy, monu salҗiniŋ halini qara-hä! — Duniyada mäktäptä oquvatqan sänlima? Män saman qäğäzlärgä yezip oquğan.
Bu ailidä zänҗirsiman bolup turidiğan dättalaş päqät çiqim üstidila käskinlişip ketätti. Mundaq talaş-tartiştin bezar bolğan ailä äzaliri päyti kälgändä, üz turanä “seni Һeki häsis däydekänğu!” deyişkän bolsimu šzgiriş bolmidi. Tehi mundaq kamsitişni, äksiçä, u šzini turmuşni tärtiplik, ülgilik štküzgüçi män däp bilätti.

***
Pensiyagä çiqqandin keyin älgä arilaşmay, tehimu sirliq bolup qalğan Һekimahun ailidä bäkmu aldiraş bolup kätti. Şusi qiziqki, ailidä nemä qilsa, mähälligä därhal tarqilatti. Mundaqçä eytqanda, mähällidikilärniŋ šzara qilişidiğan paraŋliri kšp bolsimu, päyti kälgändä Һeki häsisniŋ lätipiliri täbiiy halda arilişip qalatti. Bolmisiğu Һeki häsis biräsini ränҗitkän, qopalliği bilän yaki tilğa alğidäk yahşiliği bilän tonulğan ämäs. Pat-pat šziniŋ üstidin šzi gäp çiqirişqa säväpçi bolup qalidiğanliği yoq ämäs, ätiyazdin beri «hoylidiki qoy, tohulirimğa küzätçi bolidu» däp baqqan ovçarkisi qanҗuq çiqip qelip, kšp avariçiliqlarni tepip bärdi. Uniŋ bilän u “šzäm pensiyagä çiqqandin keyin haҗätsiz» däp uni yoqatmaqçi boldi. Mundaq işlar yänila Eläk gäpbärmäs bilän pütätti, şuniŋ bilän uni bir säyçigä satti.
– Һäy, – däptu Һeki häsis. – İştniŋ bahasini häҗäp talişip kättiŋa? Ätä-šgün saŋa küçük beridu. Biräsini beqip qelip, başqisini satsaŋ payda alisänğu.
Һeki häsisniŋ pensiyagä çiqqandin keyin šydä bolup, hämmä işqa arilişişi Nehalğa vä baliliriğa bir jük boldi.
Bir küni Nehal ailigä ortaq bolğan Һekiniŋ vaqit җähättiki yetärlik pursätlirini kšzdä tutup, eriğa dedi:
– Bizmu hoşnilardäk šygä su kirgüzvalsaqmekin?
— Mundaq degin, – däp mäsqirä arilaş räddiyä bärdi Һeki häsis. – Sazdin su äkeliş eğir kelivatmiğandu?
– Rast gäpni qilğanda, eğir kälmäydu degili bolmaydu. Balilarniŋ kšŋül bšlüşi çağliq, җudun-çatqunlarda…
– Deginiŋni qara, burun bir hotun yeŋi tuğulğan mozayni eğilğa kštirip äkirip, kštirip äpçeqip, mozay taki tayinça bolğiçä kalisini saqqan ekän. Ändizä, burundin kštirip kelivatqan, upurap yeniklävatqan äpkäçniŋ eğir kälgini qiziq, hä!
— Һäҗäp sizgä şundaq hotun yoluqmaptekän, – Nehal tätür qarap turuvaldi. U härqançä degini bilän šygä su kirgüzüştin ümüti yoq edi. Һeki bu täläpniŋ yänä täkrarlinişiniŋ aldini eliş amalini izdätti.
– Mundaq bolsun, – dedi Һeki kšŋül bšlüp. – Buniŋdin keyin qoylarni sazğa apirip suğirayli, içidiğanğa suni elip kälgin. Sazniŋ süyi degän aptap kšrgän tirik su! Kolonka süyi häm qaŋsiq, häm šlük su.
Һeki keçä-kündüz ailidä bolğaç, hämmä närsä üstidä oylinatti. Künlärniŋ biridä tohuliri toğrisidiki yeŋi bir ümüt uniŋ kšŋligä säräŋgä çaqti. “Toğra, bu täҗribidin nätiҗä qazanğanlar çiqqan, u bir iҗadiyät, maŋa bolsa sinaq… Һelimu kündä degidäk tuhum berivatidiğu, bu tohular, – dedi Nehal säl oylanğan halda. – Häqlär aŋlisa nemä däp oylap qalar?
U täripi asan. İlmiy täҗribä däymän. Bu härkimniŋ qolidin kelivärmäydu».
Һeki häsis degini boyiçä “quş usulini” qolğa aldi. Şu künlärniŋ biridä tuhum poşkili qilip yävatatti, bu šydä җäŋgivar väzipisi bilän işlävatqan tağil mšşük җoza astida turup miyavlap qaldi. Nehal bir parçä tuhum poşkilini taşlap bärdi. Buniŋğa kšzi çüşüp qalğan Һeki bir šŋdidä, җiddiy oylinip qaldi: “Bu šydä äŋ täyyartap mšşüktä, bir tiyinliq paydisi yoq!”. U çšçügändäk piyalini därhal jiğdi. Undaq bolğini, u bir tovar yotqan-kšrpini çaşqan kepäktäk qirqip taşliğanda, moşu mšşükni beqip nurğun ziyandin saqlinip qalğinini esigä aldi. Şuŋa bayiqi hiyalniŋ davamini “çaşqan bizniŋ šydä bolmiğini bilän hoşnilardin kelidu. Şular bu mšşükniŋ risqi ämäsmu, amma buniŋğa mundaq yahşi taamlarni berip, toydurmasliq keräk…”.
Һeki häsis tuhumliridin ämäliy hosul elivetip, birdinla uni tohtatti. Begizni haltiğa selip, yoşurğini bolmiğandäk, tohu häqqidiki uniŋ mähpiyätligi mähälligä yeyildi.
– Uniŋğa işänmäydiğan yeri yoq, u adäm oquğandä!
– Biraq şu häsis täҗribisini eytip berärmu?
Şuniŋdin keyin bäzilär “täҗribä üginimiz” däp Һekiniŋ šyigä kelişkä başlidi. Ular barğansiri kšpiyip, hätta tamaq vaqtidimu, keçilirimu käldi. Ahiri buniŋdin bezar bolğan Һeki “buniŋ ilmiy heçnärsisi yoq ekän” däp jiğişturup, katäkkä lampoçka yaqmaydiğan boldi. Bäzilär oğriliqçä “orun yštkäptu” deyişti. Amma bunisi naeniq edi.

***
Yamaqçiniŋ ätrapida bügünmu kündikidäk paraŋ qizidi. Mähällidin bazarğa maŋğanlar baş silkişip salamlişip štüp ketişsä, qaytqanda haduq elip, aŋliğanlirini bir-birigä eytatti.
Mana hazir rezinka çaqliq harvudin çüşüp qalğan bir harvukäş qaqahlişip külginiçä hoşlişip, yamaqçi ätrapidikilärgä qoşuldi.
– Һä, “җärän” – dedi aridin biri. – Hudi harvuğa külkä besip çiqqandäk, ğärq külüp kättiŋlarğu?
– Äşu harvukäşniŋ šzi külkä ämäsmu, – dedi “җärän”. — “Rehim dami” degän ara mähällilik şu, tonumaydekänsändä?
– Kšmürçimu?
– Һä, biraq uniŋ «dami» atilişiniŋ qiziq җäriyani bar. Bir küni şähärgä kšmür satqili meŋiptu. Qiş soğ. Җugisiğa yšginip, atniŋ beşini qoyup beriptekän, at ügängän šz yolida ketiveriptu. Bu iş koçiniŋ neriqi täripidiki anisi bilän kelivatqan baliniŋ diqqitini tartiptu.
– Apa, apa! – däptu bala.
— Ävu harvuniŋ egisi bolmisimu, eti ketiveridekäna-hä?
Anisi qarisa däl şundaq kšrünüptu.
— Şundaqkän, balam, – däptu anisi. – Şähär koçilirida bu at qandaqmu maŋar?
Şu çağda tuyuqsizla: «Ğäm qilmaŋ!» degän avaz aŋliniptu.
– Apa, kšmür sšzlävatamdu nemä?
– Yaq, balam, qara kšrüngänniŋ hämmisi kšmür ämäs, harvuniŋ üstidä qara җuginiŋ içidä män bar, – däptu harvukäş.
— Vay tovva, şu turqiŋiz bir dami kšmürdäk ekän, – däptu ayal. Mana şuniŋdin keyin “Rehim dami” atilip qalğan edi.
— Rastinla qiziqçikän-hä?
– Gäpkimu çaqqan deginä, — däp täriplidi “җärän”. – Uniŋ eti yeğir bolup, mal dohturhaniğa elip ketivatsa, guŋsäŋniŋ bir mämädan kadri gäptin çüşiriş üçün: «Һoy, Rehim, etiŋniŋ gšşini tirik turğuzupla yegili başlapsänğu!» däptu.
— Һä, saŋa ohşaş toŋlatqumiz bolmiğandin keyin şundaq boldi, – degändä, ätraptikilär paraqqidä külüşüp, kadrni osal ähvalğa çüşirivaptu. Mundaq bolğini kadrniŋ läqimi «qaryağdi» ekän.
– Rasa baplaptidä!
– Şundaq, – dedi җärän. – Gäp ändi silärdin bolsun, Һeki häsis toğriliq mähälligä elip kätkidäk qiziqçiliqlar bardur?
— Män bügün bazardin aŋliğinimni sšzläp beräy, däp turattim, – dedi avazi ğaraŋ-ğuruŋ çiqidiğan Һemit kanäy. – Һeki häsis “qizil bayraq” magazinidin bir närsä elip, kassirniŋ qayturğan pulidin 5 tiyin kam çiqti däp, därttalaş qiptu. Kassir “5 tiyinliq metall pul bärdim” desä, Һeki “almidim, metall qolumda yoq” däp zadila unimaptu. Ahiri pokäyni yštkigän ekän, nurğun bäş, on tiyinliq metall pullar çiqiptu. Bu çağda Һeki häsis җüҗigä çüşkän sadäk šzini taşlap, pullarni jiğivaptudäk. Bir täräptin kassirmu jiğiptu. Kassir “birla bäş tiyinçiliq pul alisän desä, bizniŋ häsis “män bu pullarni tepivaldim”, däp җedäl çiqiriptu. Ätraptikilärniŋ eytişiçä, uniŋ kiyim-keçäkliri puldiki topa bilän mäynätlişip ketiptu, ahiri kassir yeŋiptu. Magazindin çiqqanda birliri: “Buradär siz pul talaşsiŋiz, biz hiҗil bolduq. Ahiri hesapta җediliŋiz yänila bäş tiyinda tohtidi desä, bizniŋ Һekimahun “salaçilar kassirniŋ gepini qilmiğan bolsa, hämmini män alattim. Һelikäm bolsa, 10 tiyinliqtin tšrtini yeŋämniŋ içigä tiqivaldim, mana” degidäk.
– Һa…ha…ha… – bizniŋ Һekim härgizmu şäytanğa kepäk aldurmaydu.
— Uğu bazardiki işkänğu, – däp gäp başlidi Eläk gäpbärmäs. – Һeki hoşnam yeqindila meni çaqirip: “Meçit remontiğa pul jiğivatimiz degän ikki adäm käldimu saŋa?” dedi. Män “Buniŋdin keyin kelip qalar, biraq seni meniŋdin semiz kšrdidä” desäm: “Sänmu şularniŋ gepini qilivatsäna» dedi u җiddiylişip. — Meçitta turmaq šydä namaz oqumisam, nemigä pul berättim, štkändä Alla häqqi, däp yänä käptu. “Män, roza tutuvatatimmu”, däp yolğa saldim. Saŋa kälsä, sänmu şundaq qil. Bularğa birla yoçuq çiqarsaŋ, balağa qalisän”.
Gäpçilär bir-birigä kirişip qizişqa başliğanda, Һeki häsis qolidiki birnemigä yenip-yenip qariğiniçä käldidä, udul tänziçä täräpkä kätti.
– Monu säräŋgä yerim qap ekän, uka!
— Säräŋginiğu män qaçilimaymän, haliğiniŋizni eliŋ, – dedi tänziçi.
İşni oŋuşluq tamamliğan Һeki häsis hatirҗäm bolğaçqimu, heçnemä bolmiğandäk yamaqçi qeşiğa käldidä, soda-setiqtiki sahtipäräslik toğrisida sšzläp kätti: här säräŋgä qepidin on taldin qalsa, bäş qaptin bir qap säräŋgä tolidu. Alğuçiniŋ ziyini, satquçiğa kirim degini moşudä!
Aŋlap turğanlar, hesapniŋ orunluq ekänligi bilän bolup, Һekiniŋ häsisligi häqqidä sšz açmidi. Şu ariliqta Һeki šzi turğan yärgä bir närsäm çüşüp qaldimu degändäk birnäççä qetim qarap qoyup, šyigä kätti.
***
Yeziğa “Һeki häsis kiçik qiziniŋ toyini qilidekän” degän gäp tarqaldi. Һeki häsisniŋ qopal bästi çaqqanlişip avazi җaraŋlap kätti. Konilarniŋ “toyniŋ bolğinidin bolidusi qiziq” degini şu bolsa keräk. Bu ailidiki işlar Eläk gäpbärmäskä bir mähällilik gäp mänbäsi boldi.
Һekiğa quda bolğuçini bu mähällidikilärdin tonuydiğanlar yoq edi. Koça-koylardiki gäplärgä qariğanda, qudisi bir märt ekänmiş.
– Undaqta Һeki häsis ağzini eçip baqidekändä.
– Һoy, bu šylänmigän oğulniŋ arqisidiki qizi emişqu.
— Һazirqi kündä bu häҗäplinärlik iş bolmay qaldiğu.
– Һä, Һeki häsiszä “šzini šzigä, topisini kšzigä” qilip oğlini keyin yšgäydekändä!
Bular mähällidiki paraŋlar edi. Ändi ailigä kälsäk, başqiçä muhakimilär hağiçä edi.
– Quda bolğuçi kim ekän? – dedi Һeki ayali Nehalğa.
– Vay, män nädin biläy, qizimizniŋ eytişiçä, pensiyagä çiqqan hizmätçimişqu! Är häqlär tonuydiğansilär, ismi «Sadiq» ekän.
– Sadiq!? Һoy heliqi rayonda işligän qizilkšz Sadiq bolup qalmisun-hä!
– Vay, taŋäy.
– Tohta, bu bepärvaliq qilidiğan iş ämäs. Ägär şu bolsa, Huda saqlisun, bäkmu päs nemä u. Däl aşqa çüşkän çivinni “may yoqi bar” däp şümäp taşlivetidiğini!
– Һi… hi… hi… – Nehal nemilärnidu kšz aldiğa kältürüp, külüp kätti. Һäm içidä oylidi… “Bälkim şudur yaki ämästur. Eniği, älçilärdin bilärmiz, tovva. İlan šzi ägir turup, tšginiŋ boynini ägir degändäk, monu häsisniŋ dävatqan gepini qara…”.
Tosalğusiz štüvatqan vaqitqa ägişip, älçilärmu qoyuq arilaşti. Quda bolğuçi Һeki häsis yaqturmaydiğan qizilkšz bolmay, qaysi bir idariniŋ sabiq başliği bolup çiqti.
Aldida toy toğrisida birdä kštirilip, birdä päsäygän paraŋlar bolup turdi.
— Älçilärmiğu tälivimizni qayturmidi. Qudimiz yahşi ekän, biraq…
— Hotun, oğuldin ilgiri uniŋdin kiçik qizimizniŋ toyini qilğan bizliduqmu?
– Şundaq degän bilän häqlär…
– Qoyğina, şu häqliriŋni. Aş-nenimizni ular berättimu? Һärkimniŋ çiriğiniŋ yoruği šz šyigä çüşidu!
Mana şundaq birdä täsälla, birdä ğäşlik paraŋlar, asta-asta kšŋül aramiğa çüşüvatqan ğuva kšläŋgülärni tarqitişqa başlidi. Nehal toydin ilgärki täyyarliqlarğa kirişip kätti. Novitidä šy aqartişniŋ gepi bolğanda, Һeki häsis: Ayal häqniŋ җedili tügimäydekändä, bultula aqartqan ediŋğu? Yänä aqartsaŋ, mäktäp yaki dohturhanilarğa ohşap qalmamdu, bu šylär?» dedi.
Şundaq qilip, toymu tügidi. Çilaqlirimu ayaqlaşti. Nehal bearam bolğinidäk işlarmu ilgiri maŋmidi. Gäp-sšzlär toğrisida Eläk gäpbärmäsniŋ ayalidin “toy ubdan štti” degännila aŋlidi.
– İşlarmu ahirilaşti, – dedi bir küni Һeki ayaliğa. — Koça-koylarda nemä gäplär bardäk?
– Häqlär ubdan boldi deyişqidäkqu, – dedi Nehal.
– Häqlär biläläydu, – däp tämanä qildi Һeki häsis, Mana ändi oğlumizniŋ toyi toğrisida hatirҗäm oylisaq bolar!
Biraq moşu toy toğrisida Nehalğa, nemişkidu, bir kšŋülsiz sšzlär çiqidiğandäkla turatti. Buniŋğa, älvättä, Һeki häsisniŋ huy-päyli säväp edi. Ägär, äŋ bolmiğanda, lätipilär çiqmisa, bu ailidä toy bolmiğandäk, bolatti.
– Häsisniŋ qudidin täliyi barkän.
– Şundaq, toyluq gürüçini tasqap, ählät bäyziniŋ orniğa gürüç alğanda, qudisi ğiŋ qilmaptudäk.
– Häsisniŋ qolidin här iş kelidu. Çilaqta etilidiğan poluniŋ hesavini mundaq çiqiriptu: här kapam 342 yerim danä gürüç, sävzä, piyaz, may, gšş bilän qoşqanda, bir adäm 8din 10 kapamğiçä aş yäp toyidu, aşni moşu hesap boyiçä besiş keräk.
– Pah, hesapçekäna!
— Bir päslikqu bu!
– Qoyuŋlar, mundaq qilip tapqan paydiniŋ bärikiti bolarmu?
– Aŋlimidiŋlarmu, toyda aşqan parçä nanlarni haltida yoşurup jürüp, qoyliriğa beriptekän. İkki qoyi biraqla haram qetiptu.
— Eşi artip ketiptimu?
— U Häsis eşi artqiçä berip kškirip kätkän nan zähärläptu.
— Undaqta helä ziyan tartiptudä.
— Nädikini, haram demäydiğanlarğa satqanniŋ gepi bar.
Mana şundaq. Tehi ayallar içidä nemä gäplär boldi. Buni heçkim bilmäydu. Biraq vaqitniŋ štüşi bilän toy toğrisidiki kšŋüllük häm kšŋülsiz paraŋlar jiğişturulup, bir azgalğa taşliğandäk timtas bolup qaldi.
«Tovva» däydiğan iş, huddi “bezini bassam, mezi çiqiptu” degändäk, yänä şu ailidä bir paҗiälik vaqiä bolup, kšpçilikni çšçütüptu.
Һeki häsisniŋ çoŋ oğli toydin keyin kšpiräk haraq içip, kişilärniŋ kšzigä çeliqidiğan bolup qalğan edi. Mundaqlarni mähällidä yänä uçratqili bolatti. Lekin tünügündin beri Һeki häsisniŋ oğliniŋ mäsliktä sazliqtiki patqaqqa jiqilip šlgänligi toğrisida sšz tarqaldi. Һayatliq duniyasidin hilmu-hil säväplär bilän hoşlişidiğanlarniŋ bolup turidiğanliği hämmigä ayan. Һeki häsisniŋ oğlimu şu qatardikilärniŋ birsi bolğaçqa, häqlär uluq-kiçik tinip qoyuştin başqa nemä qilalisun. Amma uniŋ namizini çüşiriş häqqidiki gäplär häҗäplinärlik boldi.
— Һeki häsis, — däptumiş mäzin. – Meçit remontiğa pul jiğsaq, “män meçitta ämäs, šydimu namaz oqumaymän”, “Roza tutmisam Allağa häq berättimmu” degän tursa, nemä däp җinaza berättuq?!
— Һaraq içip šlgänlärgä namaz җayiz ämästur, — däptudäk imam.
Şu işlar җamaätniŋ ğul-ğulisini qozğimay qalatimu? Ahiri kšpçilik: «Һeki häsisniŋ sävävi bilän urpi-adätni arilaşturmayli. Baliniŋ šlümi şäytanniŋ azduruşi bilän boldi, biz uniŋ rohini qutquzup alayli» deyişip, mäyitni qaidä-yosun bilän yärlikkä qoyuşti.
Bu işlarmu štüp, untuluşqa başlidi. Һeki häsis toğrisidiki gäplär bolivärdi, bolivärdi. Bu gäplär ahiri “ändi häsis qandaq qilar?” degän soalğa berip tohtap qalatti.

***
Aridin qançilik vaqit štti, iş qilip yamaqçiniŋ ätrapida äŋ yeŋi paraŋlar boldi:
– Һeki häsis oğliniŋ šlümidin keyin üç kün düm yetip jiğlaptudäk.
– “Bšlüngänni bšrä yäydekän” däp kšpkä arilaşmiğan illiti üçün jutqa 50 tavaq, 10 dästihan, 40 piyalä hädiyä qiptu!
– İşänmäydiğan yeri yoq, Eläk arilişiptu.
– “Kšp bilän kšrgän šlüm bäҗayiki toy” degini şu.
— Ötkän işqa salavat, buniŋdin keyin “Һeki häsis» demisäŋ bolğidäk.
Şundaq qilip, bu gäplär yamaqçiniŋ ätrapidin jut-jutlarğa çapsanla tarqilip kätti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ