Һayat yoli bügünki ävlatqa ülgä

0
146 ret oqıldı

Män maarip sahasida 30 jil ämgäk qildim. Uniŋ 20 jilini Panfilov nahiyälik bilim bšlümidä işligänliktin, studentliq dävrimdä vä keyinki vaqitta käsipdaş bolğan, uyğur maaripida šçmäs iz qaldurğan peşqädäm ustaz vä alim Ayşäm Şamieva, Maarip ministrligidä uyğur mäktäpliri boyiçä çoŋ inspektor bolup işligän, milliy mäktäplirimizniŋ ähvalini yahşilaşta kšp küç çiqarğan, millätpärvär insan Һakim Mäşürov, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän hadimi, pedagogika pänliriniŋ namziti Büvihan Älahunova, keyinki vaqitta Tursun Älaev, Qähriman Ämätov bilän mäsläkdaş bolup štkän künlirimdin pähirlinimän.
Bu maqalämdä pedagog vä alimä Ayşäm Şämieva toğriliq yazmaqçimän. Çünki alim ana Keŋäş İttipaqi dävridä savatsizlarniŋ savatini eçip, ilim-bilim duniyasiğa millätniŋ kšzini eçip, җämiyätkä oqumuşluq kadrlarni täyyarlaş vä yaş ävlatqa bilim beriş üçün pütkül aŋliq hayatida tinimsiz ämgäk qilğan insan. Män Ayşäm Şämievani baliliq vaqtimdin bilättim. Bu vaqitta 9-10 yaşlarda edim. Anam rämitiniŋ Ayşäm Şämieva häqqidä eytqan sšzliri helimu esimda. «Bir küni savatsizlarniŋ savatini eçiş üçün Almutidin “Ayşäm Şämieva” degän yaş bir alim ayal käptu. Öziniŋ yaşliğiğa qarimastin, salapätlik, qäddi-qamiti kelişkän, mädäniyätlik ayal ekän. Bizgä silär oqup, savatiŋlarni eçişiŋlar keräk. Äŋ bolmiğanda, etiŋlar bilän familiyaŋlarni yezip, qol qoyuşni bilivalğiniŋlar durus. Pärzäntliriŋlarni oqutup, aliy oquş orunliriğa ävätiŋlar. Mänmu silärniŋ baliliriŋlar ohşaş bir ailiniŋ arzuluq qizi. Biraq anam meniŋ oqup, bilim elip, hälqimgä hizmät qilişimni, meni egiz çoqqilarda kšrüşni Alladin tiläp, meniŋ bilim elişimğa yol açqan. Anamniŋ tiligi bilän män aliy bilimni Moskvada aldim, bügün Qazaqstan paytähti Almuta şähiridä hizmät qilivatimän. Män bizniŋ keläçäk ävlatlirimiz — silärniŋ pärzäntliriŋlarni şundaq egiz çoqqilarda kšrgüm kelidu. Şuniŋ üçün baliliriŋlarni oqutup bilimlik qilip, šzäŋlarmu savat eçiştin baş tartmaŋlar” däp bizniŋ oquşqa degän iştiyaqimizni aşurdi. Yezidiki hämmisi degidäk yezilip, aşliq vä etiz-eriq jiğilip bolğandin keyin, savatsizlar mäktividä oquydiğan bolduq. Şundaqla balilirimizni uruştin keyinki qiyinçiliqlarğa qarimay, oqutuşqa vädä bärduq. Bizni Һenipäm Qasimova isimliq muällimgä tapşurup, Ayşäm Şämieva šzi yezip çiqarğan rus alfavitidiki kitapni qaldurup kätti. Mundaq täşviqat işlirini Ayşäm hädä Yarkänt täväsidila ämäs, uyğurlar kšp җaylaşqan barliq nahiyä, yeza vä şähärlärdä maŋğuzğan. Şuniŋ üçün Ayşäm hädimizni hälqimiz yahşi tonuydu» degän edi anam.
1957-jili Abay namidiki Qazaqstan dšlät pedogogika instutiniŋ til vä tarih fakul'tetiğa oquşqa çüşkändä Ayşäm hädä bilän yeqindin tonuşuşqa muyässär boldum. Ayşäm hädä bizgä İ-İİ kurslarda hazirqi zaman uyğur ädäbiy tiliniŋ näzäriyäsi vä äräp yeziğini ügitiş boyiçä lektsiya oqudi. Bu äҗayip aniniŋ student yaşlarğa eytqan nesihät sšzliri bilän oquğan lektsiyaliri bizniŋ hayatimizda pütmäs miras bolup qaldi.
1958-jili Almutida uyğur tili vä ädäbiyati pänliri muällimliriniŋ җumhuriyätlik konferentsiyasi boldi. Konferentsiyagä barliq studentlar qatnaştuq. Konferentsiyadä Ayşäm hädä milliy maaripimizniŋ bügünki vä keläçäk täğdiri, kadrlarni täyyarlaş, oquş bilän kšrnäklik qurallarni süpätlik çiqiriş toğrisida doklad oqudi. Sšziniŋ ahirida konferentsiya qatnaşquçiliri namidin İbray Altınsarin namidiki Pedogogika pänliri ilmiy-tätqiqät institutiniŋ yenida Uyğur tili vä ädäbiyatni oqutuş sektorini eçiş täklivini bärdi. Bu mäsilä iҗabiy häl qilinip, 1961-jili mäzkür sektor eçildi. Bu uyğur mäktäpliri üçün tarihiy yeŋiliq boldi. Sektorni däsläp Ayşäm hädä šzi, keyin Ayşäm hädiniŋ şagirti — pedogogika pänliriniŋ namziti Büvihan Älahunova başqurdi. Ahirqi jillarda pedagogika pänliriniŋ namziti Aliyäm Arzieva rähbärlik qildi.
Ustazimiz Ayşäm hädä kämtar, addiy insanlarniŋ biri edi. İşiniŋ kšpligigä qarimay, studentlar täripidin uyuşturulğan türlük märasimlarğa qatnişip, šziniŋ ikki eğiz yahşi pikrini eytip qaytatti. Şuŋlaşqimu bizniŋ bu ustazimizğa hšrmät-izzitimiz alahidä bolidiğan.
Ayşäm hädini män ahirqi qetim Uyğur nahiyäsidä štkän uyğur tili vä ädäbiyati muällimliriniŋ änҗumanida kšrdüm. Uniŋğa uyğur mäktäpliri bar barliq nahiyälärdin ustazlar qatnaşti. Ayşäm hädä vä Büvihan hädä Almutidin bir top alimlar bilän käptu. Män Panfilov nahiyäsidiki ustazlarni elip bardim. Bu qetim Ayşäm hädiniŋ yeşi yetip, qeriliq bälgüsi kšrünüp qaptu. Ayiğini avaylap besip, qeşidiki kişininiŋ yardimi bilän maŋatti. Biraq šziniŋ çirayliq mädäniy sšzliri äşu student vaqitlardin heç šzgärmigän. Änҗuman başliniştin aval biz bir top ustaz vä Almutidin kälgän alim häm yazğuçilar Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi Kental İslamov bilän uçraştuq. Ayşäm hädä uniŋğa štidiğan änҗumanniŋ mähsiti bilän planini tonuşturdi. Öz novitidä Kental Baqioğlimu nahiyä hälqiniŋ mädäniyiti vä bilim sahasidiki häm keläçäktä qilinidiğan işlar toğrisida qisqiçä mälumat bärdi. Käçqurun Kental İslamov šyigä täklip qildi. Bu yärdä Ayşäm Şämieva, Büvihan Älahunova, Ayşäm Adilova, Büvi Qämbärova, män vä ataqliq artist Çolpan Җälilova altimiz bolduq. Kental akiniŋ räpiqisi Aliyäm äҗayip kelişkän, mehmandost, oçuq ayal ekän. Dästihan çirayliq raslanğan. Çay içilip bolğandin keyin tavaqlarda hori çiqip turğan kavidin hazirlanğan manta kirdi. Taam aldimizğa qoyulğanda Ayşäm hädä: «Bilämsilär, qazaqlar nemä üçün bäşbarmaqni qoli bilän yäydu? Sävävi, gšş, çšp, piyazni şovisiğa miläp arilaşturup yesä, dämlik bolidu. Mänmu mantini dayim qolum bilän yäymän. U içidiki şovisi bilän tatlik. Qoluŋ bilän yesäŋ mantiniŋ şovisi tškülmäydu», däp mantini qoli bilän yeyişkä başlidi. Ayşäm hädiniŋ bu sšzidin keyin, män içimdä «bu hädimiz ilim-pängila ämäs, milliy urpi-adät, än°änilirimiznimu saqlap qelişnimu ästin çiqarmaydekän» däp oylidim. Bügünki küngiçä manta aldimğa kälgändä Ayşäm hädiniŋ uşbu sšzini äskä alimän vä başqilarğimu eytimän. Ayrim vaqitlarda äşundak äҗayip yahşi insanlar bilän bir dästihanda oltarğan künlärni oylisam, tenimda bir hoşalliq alamiti päyda bolidu. Bu Ayşäm hädä bilän ahirqi uçrişiş ekänligini kim biliptu…
Biz, Ayşäm hädiniŋ 1962-jili Abay namidiki Qazaq pedagogika institutini tamamliğan yarkäntlik şagirtliri, pat-patla beşimiz qoşulğan mäzgildä «Ayşäm hädiniyad etip, alim aniniŋ tuğulğan juti yaki nahiyä mäktäpliriniŋ birigä uniŋ nami berilsä yahşi bolatti» degän pikirlärni kštärgän eduq.
Ayşäm hädiniŋ ğämhorluği tüpäyli, biz Yarkänttin Saniyäm Bosaqova, Rehimäm İbragimova, Modän Başizova, Ayim Hizmätova vä män Qizlar institutini tamamliğan. Alimniŋ ämgäk paaliyiti juquri bahalinip, Ämgäk Qizil Tuği ordeni, «Ämgäktiki җasariti üçün medali», Qazaq Aliy Keŋişiniŋ Pähriy gramotisi bilän mukapatlinip, SSSR vä Qazaq SSR maarip älaçisi pähriy ataqlarğa erişkän Ayşäm hädiniŋ hayat yoli bügünki yaş ävlatqa ülgä.
«Uyğur avazi» gezitiniŋ štkän sanliriniŋ biridä elan qilğan maqalida alimä Ayşäm Şämievaniŋ ismini äbädiyläştürüş täşäbbusi kštirildi. Biz uni oqup, nahayiti hoşal bolduq vä Yarkänt täväsidiki peşqädäm ustazlarniŋ bu täşäbbusni toluq qollap-quvätläydiğanliğini izhar qilmaqçimiz. Millitimiz üçün adil ämgäk qilğan insanlarniŋ namini äbädiyläştürüştä kšp işlarni ämälgä aşurğan, nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Rizaydin Äysaev bu mäsilini häl qilidu däp ümüt qilimiz. Sävävi, Ayşäm hädiniŋ hayat yoli kšpkä ülgä. U kişiniŋ tarihimizda qaldurğan izi heçqaçan šçmäydu.

Mayminäm İMÄROVA,
Qazaqstan maarip älaçisi.

Yarkänt şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ