Mustäqillik dolqunida tavlanğan

0
281 ret oqıldı

Elimiz bu jili šz Mustäqilliginiŋ 28 jilliğini nişanlavatidu. Moşu jillar mabaynida qandaq utuqlarğa qol yätküzduq? “Mängilik El” umummiliy vätänpärvär ideyasigä bolğan yolda keläçäktä elimizni qandaq täsävvur qilimiz? Xİİ vä Xİİİ qetim saylanğan Qazaqstan Җumhuriyiti Aliy Keŋişiniŋ deputati, Җumhuriyät Milliy pänlär akademiyasiniŋ akademigi, ädliyä pänliriniŋ doktori, professor Sultan SARTAEV bizgä bärgän sšhbitidä moşular häqqidä eytip bärdi.

– Sultan Sartayoğli, Siz Qazaqstanniŋ muhim qanunlirini täyyarlaşqa paal arilaştiŋiz: mäsilän, 1990-jili Qazaq SSR dšlät suvereniteti toğriliq Deklaratsiya, 1991-jili 16-dekabr'da qobul qilinğan Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Dšlät mustäqilligi toğriliq Konstitutsiyalik qanun şu җümlidin. Һazirqi kündä biz qandaq muvappäqiyätlärni qolğa kältürduq?
– Bügünki kündä duniyada tähminän bäş miŋ tilda sšzlişidiğan 149 mustäqil dšlät moҗut. Bu säyyariniŋ, tähminän, 7,5 milliard ahalisidur. Ularniŋ härqaysisi šziçä yaşap, šziçä täräqqiy etivatidu.
Äŋ asasi, biz hazirqi kündä ärkin vä demokratik dšlättä yaşavatimiz. Başqiçä eytqanda, bizniŋ hälqimiz barliq türkiytilliq häliqlärniŋ pütkül täräqqiyat tarihida, näq demokratik vä hoquq dšlitidä yaşavatidu. Nursultan Nazarbaevqa ohşaş jiraqni kšzläydiğan dana rähbärniŋ dšlitimizni başquruşini hälqimizniŋ bähti däp bilimän.
Elimizni uniŋ taşqirisida bilmäydiğan ällärmu boldi. Lekin hazirqi kündä duniyada Qazaqstanni bilmäydiğan birmu dšlät yoq. Bizniŋ väzipimiz hazirqi dšlätni “Mäŋgilik El” dšliti qilip qalduruştin ibarät.
Män hoquqşunas alim, 90 yaşliq aqsaqal süpitidä Qazaqstan päqät elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbasıniŋ vä QҖ Prezidentiniŋ, bizniŋ säyasiy ärbaplirimizniŋ, şundaqla pütkül häliqniŋ bärpakarliq ämgigi tüpäyli “Mäŋgilik El” dšlitigiçä baridu däp hesaplaymän.
“Mäŋgilik El” ideyasi — yoqimaydiğan, duniya täräqqiyatiniŋ qanunliriğa muvapiq mäŋgü yaşaydiğan dšlät degän mänani bildüridu. Bizniŋ heçqaysimiz “duniya birläşmiliridin taşqiri moҗut bolimän” däp eytalmaymiz. Män, yeşim 90din alqiğan bolsimu, ilgärkidäk kšpçilik bilän billä işläp kelivatimän. Başqa alimlar ohşaş šzämmu vaqti kälgändä yaş ävlat bizniŋ ämgäklirimizni paydilinidiğanliğiğa vä mäzkür ämgäklär duniya ilim-päniniŋ qozğatquçisi bolidiğanliğiğa işinimän.
– Ämgäk yolida sistemiliq, bohranliq, qanun çiqiriş vä başqimu kšpligän šzgirişlärni kšrgän, vätän hoquq päniniŋ aqsaqali süpitidä Siz hazirqi yaşlarniŋ istiqbali häqqidä nemä eytalaysiz? Ularniŋ keläçigini qandaq täsävvur qilisiz?
– Äpsus, hazirqi kündä studentlar ämäliyatta heçnärsä, hätta gezitlarnimu oqumaydu. Män ularniŋ aldida tallavalğan käspi dšlitimiz paaliyitiniŋ hoquq normilirini täminlişi keräk ekänligini dayim täkrarlaymän. “Silär kälgüsi yuristlarğu! Silär tallavalğan käspiŋlarğa muvapiq boluşuŋlar tegiş!” degän sšzlärni eytip harmaymän. Lekin bu bolğusi yuristlar kitap oquşni ançila yaqturup kätmäydu. Män bäzidä ulardin qandaq kitaplarni oquğanliğini soraymän. Çoŋ hayatqa qädäm taşlaş aldida turğan yaşlarniŋ ämäliyatta heçnärsä oqumaydiğanliği qorqunuçluq ähvalğu. Yaşlarda kitap oquşqa bolğan qiziqişni oyğitiş üçün nemä qiliş keräk ekänligini hätta šzämmu bilmäymän. Ular bilim elivatqan dävirdä šzini şähs süpitidä şäkilländürüşi şärt. Ändi hämmimizgä yahşi mälumki, şähs qolda bar kitaplarni, äŋ asasi, šziniŋ käspigä munasivätlik kitaplarni tinimsiz oquş nätiҗisidä şäkillinidu. Män yaşlarğa yänä bir qetim “oquŋlar, oquŋlar vä yänä bir qetim oquŋlar», degän bolar edim! Päqät šz hälqiniŋla ämäs, bälki barliq türkiytilliq ällärniŋ tarihini çoŋqur çüşiniş üçün män ularğa Rustan Rahmanalievniŋ “Türk imperiyasi” kitavini oqup çiqişni tävsiyä qilimän. Bu kitap rus tilida yezilğan. Maŋa bu kitapniŋ täsiri şunçilik küçlük boldiki, şuŋa uni qazaq tilida sšzläydiğan yaşlar üçün tärҗimä qildim. Mäzkür kitapta türk häliqliriniŋ üç miŋ jilliq tarihi bayan qilinidu. Mana şuniŋ üçün uni qolğa qäläm elip oqup çiqiş zšrür.
Yaş mutähässislärgä vä barliq yaşlarğa moşundaq täläplärni qoyuşqa bizniŋ toluq hoquqimiz bar däp oylaymän. Biz moşuniŋ arqiliq dšlitimiz täräqqiyatiğa šzimizniŋ tegişlik ülüşini qoşimiz. Ändi bu ülüşniŋ çoŋ muhäbbät vä Vätängä bolğan hšrmät yüzisidin boluşini halaymän.
Meniŋ käsipdaşlirim vä vätändaşlirim mämlikitimizniŋ täräqqiyati üçün kšp işlarni qildi. Ular helimu ämgäktin qol üzmäy, vätinimizniŋ keläçigi üçün pidakaranä ämgäk qilmaqta.
– Sizniŋ Vätän aldidiki hizmitiŋiz häqiqätänmu bebaha. Moşu yärdä män Qazaq SSR dšlät suvereniteti toğriliq Deklaratsiyasi qobul qilinğan štkän äsirniŋ 90-jilliriğa tohtilişni haliğan bolar edim. Keŋäş İttipaqi moҗut dävirdä moşundaq muhim hšҗҗätni qobul qiliş — häqiqiy tavakälçilik. Buniŋ üçün җavapkärlikni Tunҗa Prezident – Elbası vä Siz šz zimmäŋlarğa aldiŋlar. Deklaratsiyani qobul qiliş җäriyani qandaq štkänligini vä mustäqillikkä bolğan yolniŋ qandaq qiyinçiliqlarğa duçar bolğanliği häqqidä eytip bärsiŋiz?
— Aldi bilän şuni eytmaqçimänki, Deklaratsiya – bu, birinçi novättä, mustäqil boluş hahişidur. Biz Deklaratsiyadä ärkin vä demokratik dšlätkä egä boluşni halaydiğanliğimizni oçuq eyttuq. Şuniŋ arqiliq N.Ä. Nazarbaev rähbärligidä äynä şundaq mähsätni alğa qoyduq.
Täkitläş keräkki, iş җäriyanida adättin taşqiri qarimu-qarşiliqlar yaki җaŋҗallar bolğini yoq. Çünki şu dävirdä ämäliyatta pütkül duniyada säyasiy qayta quruş başlanğan.
1991-jili 8-dekabr'da üç dšlät ärbabi – El'tsin, Kravçuk vä Şuşkeviç Keŋäş İttipaqini tarqitiş toğriliq qararni qobul qildi. 1991-jili 16-dekabr'da män Nursultan Nazarbaevniŋ tapşurmisi boyiçä җumhuriyitimiz Parlamentiniŋ minbiridin pütkül duniyağa yeŋi demokratiyalik dšlät – Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ qurulğanliğini elan qildim.
– Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Mustäqilligi elan qilinğandin keyin 1993-jili däsläpki Konstitutsiya qobul qilindi. Mämlikitimiz üçün muhim hšҗҗät qobul qilinğandimu Siz aldinqi säptä boldiŋiz…
– Biz qandaqtu-bir qanunni, şu җümlidin Konstitutsiyani qobul qilğan çağda mämlikitimizdila ämäs, bälki duniyada yüz berivatqan šzgirişlärni hesapqa elip turimiz. Şuniŋ üçün hayatimizda yüz berivatqan barliq šzgirişlärni biz Konstitutsiyaniŋ šzidä vä yeŋi qanuniy hšҗҗätlärdä hesapqa elişqa tiriştuq. Mäzkür šzgirişlärni hesapqa almay yaşaş mümkin ämäs. Biz — Konstitutsiyamizgä muvapiq yaşap, heçbir qanunğa hilapliq qilmay kelivatqan җumhuriyät. Barliq qanunlirimizni başqa ällärniŋ täҗribisini hesapqa elip qobul qilduq. Konstitutsiya – bu qetip qalğan hšҗҗät ämäs. Bu җumhuriyitimizdä vä duniyada yüz berivatqan šzgirişlärgä vä yeŋiliqlarğa muvapiq šzgirişlär häm qoşumçilar kirgüzülüp turidiğan hšҗҗät.
– Siz parlamentliq hoquq näzäriyäsini täräqqiy ätküzdiŋiz. Mäzkür çüşänçini mämlikitimizdä däsläpkilärdin bolup kim җariy qildi?
– Parlamentliq hoquq ideyasini däsläpkilärdin bolup akademik, ädliyä pänliriniŋ doktori vä bizniŋ qädinas dostumiz märhum Gayrat Saparğaliev tävsiyä qildi. U šziniŋ käspini häqiqiy sšygän vä artuq җara-pazasiz işläydiğan adäm edi. Qazaqstanniŋ ädliyä sahasidiki yetäkçi alimliriniŋ biri. Män uniŋğa dayim çoŋ hšrmät bilän munasivät qilattim, çünki mundaq adämgä başqiçä munasivät qiliş mümkin ämäs. Alim nahayiti kämtar vä, äŋ muhimi, šz işiniŋ häqiqiy mahiri edi. G.Saparğaliev pütkül qazaq hälqiniŋ etirap qilişiğa ärziydiğan insan. Män uni dayim yahşi sšzlär bilänla äsläymän. Äpsus, Yaratquçi egimiz uniŋğa uzaq šmür bärmigän ekän. Һayat bolğinida u yänimu nurğun işlarni ämälgä aşurar edi. Pütkän risqiğa heç amal yoq ekän. Şundimu märhum šz dävri üçün kšp işlarni qildi.
– Siz Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti yenidiki Käçürüm beriş komissiyasiniŋ sabiq räisi süpitidä täğdiri durus bolmiğan adämlärniŋ psihologiyasini yahşi çüşinisiz. Mäzkür lavazimda işligändä ästä qalarliq qandaq vaqiälärni eytalaysiz?
– Duniyada šlmäydiğan insan yoq. “Җan bar yärdä qaza bar” degän danalar. Şundaq ekän, qedimidin tiriklär šlüvatqan adämni tiŋşaşni vä imkaniyätkä qarap, uniŋ ahirqi iltimasini orunlaşni än°änigä aylandurğan. Täğdir täqäzasiğa bola, bizgä, Käçürüm beriş komissiyasiniŋ äzaliriğa, qilğan eğir җinayätliri üçün šlüm җazasiğa hšküm qilinğanlarniŋ škünüş, yalvuruşlirini tiŋşaşqa toğra käldi. Qazaqlarda “Vijdan-nomus šlümdinmu artuq” degän ibarä bar. Äpsus, teçliq vä hatirҗäm hayatta beguna adämlärni šltürüp, kimdu-birlirigä orni tolmas qayğu-häsrät, därt-äläm elip kelidiğan eğir җinayätlärni ämälgä aşurğan vähşilärmu bar. Ular üçün “insaniyliq” “vijdan-nomus” degän çüşänçä yoqtäk. Ular qanun aldida tegişlik җazasini elişi şärt. Qedimidin beri adäm šltürgänlärgä šlüm җazasi berilip kälgän. Moşuniŋğa qarimay, җinayätniŋ bu türi tohtar ämäs. Täkitläş keräkki, duniyaniŋ 33 dšlitidä šlüm җazasi män°iy qilinğan yaki ämäliyatta qollinilmaydu.
Moşuniŋğa bağliq äşäddiy qatil İvan Madjikovniŋ Prezidentimiz namiğa käçürüm sorap yazğan heti häqqidä eytip štmäkçimän. Uniŋ käçürüm sorap yazğan hetigä qariğanda, šziniŋ җämiyät, dšlät vä häliq aldida ämälgä aşurğan eğir җinayitini his qilmiğan. U härhil vaqitta Qazaq dšlät universitetiniŋ balağätkä yätmigän tšrt student qizini zorliğanni az däp, ahirqi qizni qutuldurmaqçi bolğan yaş jigitni šltürgän. Qatil bäş yaş adämniŋ hudayim bärgän hayatini aldi. Şuniŋ šzidä u däptärniŋ tšrt betidä käçürüm hetini yezip, җämiyät üçün tehi paydiliq bolidiğanliğini eytqan. Män uniŋ hetini oqup, hätta šlüm aldidimu uniŋ vijdan-nomusiniŋ oyğanmiğanliğini his qildim.
İnsan üçün hayattin qimmät närsiniŋ yoqluğini yahşi bilimiz. Birsiniŋ hayatini elişqa heçkimniŋ hoquqi yoq. Vähşilärçä, soğ qanliq bilän biriniŋ šmrini qiyğan adäm adämlärniŋ qarğişinila almay, šzimu iştniŋ šlümi bilän duniyadin ketişi tegiş. Undaq adämlärgä šlüm җazasiniŋ qollinilişi – bu insan hayatini himayä qiliş boyiçä qanunniŋ orunlinişila ämäs, bälki Yaratquçidin çüşkän adalätlik җaza. Çünki hayat insanğa Alladin soğa qilinğan bebaha vä qimmät närsä.

Sšhbätläşkän
Bähtiyar TOHTAHUNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ