Bir sšz häqqidä ikki eğiz sšz

0
247 ret oqıldı

Yeqinda uyğur tili boyiçä 2006-jili yoruq kšrgän kitavimni toluqturup qayta näşir qilğan edim. Bu näşirdä uyğur tiliniŋ tarihi, grammatikisi vä başqilardin sirt, yeŋiçä oqutuşqa bağliq materiallarmu orun alğan. Nätiҗidä kitavimda uyğur tilini oqup üginiş bilän billä oqutuş ügitiş işliri bir yärdä bolup qaldi. Şuniŋ bilän kitavim namida bu alahidilikniŋ äkis etilişini toğra kšrüp, uni «Uyğur tili: üginiş vä ügitiş» däp atidim. «Mir» näşriyatida kitavim sähipiliniş җäriyanida, bu namdiki «ügänmäk» peiliniŋ tomuri meni zadila qanaätländürmidi. Kitap namini näşir qiliniş aldida «Uyğur tili: šginiş vä šgitiş» däp šzgärttim. Bu yärdä mäsilä sšzniŋ tomurida edi. «Ögänmäk» sšzidä tomur — «šg». Bu tomur qedimiy uyğur tilidimu käŋ qollinişqa egä bolğan.
Mäsilän, «Divanu luğätit türktä» bu tomur šzi vä uniŋ arqiliq yasalğan sšzlär tšvändikiçä mänalarni bildüridu: šg – äqil, päm, zehin; šgä – täҗribilik, äqillik; šgländi – šzigä käldi, äqlini tapti; šgrändi – šgändi; šgrätti – šgätti; šgräyük – adät; šgüt – šgüt, nesihät, šgütlädi – šgüt-nesihät qildi; (Türkiy tillar divani. İndeks. Ürümçi, 2008, 264-265-b.).
«Qutadğu biliktimu» bu sšz kšp uçrişidu: šg – äqil, parasät; šgä – nahayiti äqillik, danişmän; šgälik – danişmänlik; šgrätig – tärbiyä.
«Qutadğu biliktiki» äŋ asasiy qähriman bolğan Ögdülmişniŋ isminiŋ tomurimu — «šg» sšzi. Mälumki, Yüsüp Has Һaҗip šz qährimanliriğa täsadipi isimlar qoymiğan. Mäsilän, Ögdülmiş äsärdä äqil, parasätniŋ rämzi. Yäni bu obraz arqiliq Yüsüp Has Һaҗip äqil-parasätniŋ adäm hayatidiki, җämiyät vä dšlät täräqqiyatidiki ähmiyitini kšrsätkän.
Bu yärdä mäsilä «šg» sšziniŋ äslini tikläşla ämäs häm 20 million uyğur qollinivatqan ädäbiy tildiki nushisiğa kältürüş bolup hesaplinidu.
Mäzkür peil ŞUARda qobul qilinğan imlamizdimu «šgänmäk» şäklidä yezilidu. Ürümçidä 6 tomluq «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitiniŋ» 1995-jili näşir qilinğan 3-tomida bu peilğa tšvändikiçä izah bärgän: 1. Birär iş-härikät qiliş yoli, usuli vä bilim, täҗribä, maharät qatarliqlarni šzläştürmäk, egilimäk; 2. Diqqät vä inçikilik bilän küzitip, täkşürüp yahşi bilmäk, çüşinip yätmäk, çüşinivalmaq 3. İlmiy täkşürüş nätiҗisidä birär närsä yaki hadisiniŋ nemiligini, harakterini, täbiitini, bilmäk, tätqiq qilmaq; 4. Örnäk qilmaq, yahşi däp qaralğan täräplirini šzigä ülgä qilmaq, ülgä almaq; 5. Birär närsä yaki iş-härikät bilän dayim şuğullinidiğan bolup qalmaq, uniŋğa adätlänmäk, kšnmäk.
Aldimizdiki imla šzgirişliridä moşundaq sšzlärgimu diqqät berilidu häm ularniŋ tilliq alahidilikliri täpsiliy çüşändürülidu. Yänä qaytilap eytsaq, duniyadiki barliq uyğurlarniŋ yeziğimu, imlasimu bir ortaqliqqa qarap ketip barğanliği hämmimizni hoşal qilidu. Bu ortaqliqni bärpa qilişta dšlät täripidin çoŋ ğämhorluqqa egä boluvatqan mustähkäm milliy maaripi, mätbuati vä ädäbiyati bar Qazaqstan uyğurliriniŋ roli nahayiti çoŋ.

Ruslan ARZİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ