Zakirҗan KUZİEV: “Bazar ihtisadi qanaätni qobul qilmaydu”

0
69 ret oqıldı

Mana, 2019-jilmu tarih täkçisidin orun aldi. Һazir äynä şu “kälmäs bolup kätkän jilniŋ” yäkünini çiqirip, qädäm täşrip qilğan jilni utuqluq başlap, muvappäqiyätlik ayaqlaşturuşniŋ qizğin tärädduti kšrülüvatidu. Bu җämiyitimiz hayatiniŋ hämmä sahaliriğa tän kšrünüş bolup, qolğa kältürülgän utuq-muvappäqiyätlärni tehimu mustähkämläşniŋ muhim amili ekänligi eniq. Moşuni näzärdä tutqan halda biz päqät Qazaqstandila ämäs, bälki pütkül Ottura Aziyadä täŋdişi yoq “Yarkänt krahmal-şirnä zavodi” җavapkärligi çäklängän yoldaşliği tärkividä bar “Universal” şirkätlär topiniŋ prezidenti, Almuta vilayätlik mäslihätniŋ deputati, Almuta vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Zakirҗan KUZİEVni sšhbätkä җälip qilduq.

İvrayim BARATOV,
«Uyğur avazi»

— Zakirҗan Pirmähämätoğli, sšhbitimizni başlaştin ilgiri seni — gezitimizniŋ җankšyäri vä yeqin dostini — miŋliğan muştirilirimiz namidin qädäm täşrip qilğan Yeŋi jil bilän täbrikläymiz.
— Mänmu barliq gezithanlarni Yeŋi jil bilän qizğin vä sämimiy täbrikläymän. Bu jili kšŋlümizgä pükkän barliq arzu-armanlirimizniŋ royapqa çiqişiğa tiläkdaşliq bildürimän.
—Tiligiŋgä rähmät. Sšhbitimizni qeliplişip qalğan ämäliyat boyiçä, “Ötkän jilniŋ yäküni qandaq boldi?” degän än°äniviy soal bilän başlisaq?
— Märhämät. Biraq, soaliŋğa җavap beriştin ilgiri, šzäm rähbärlik qilivatqan inaq kollektivimni, җümlidin «Yarkänt krahmal-şirnä zavodi» ҖÇYniŋ barliq işçi-hizmätçiliri bilän injener-tehnik hadimlirini (eytmaqçi, bu karhanida top-toğra 1280 adäm ämgäk qilivatqan bolsa, ularniŋ täŋ yerimidin nurğuni “Uyğur avazi” gezitiniŋ muştiriliri bolup hesaplinidu) Yeŋi jil bilän ayrim täbrikläş niyitim bar. Çünki, birinçidin, ular šzlirigä jüklängän väzipilär hšddisidin şäräplik çiqivatqanliği üçün minnätdarliğim çäksiz. Zavod işini bügünki kün täläpliri däriҗisigä elip çiqiş oŋay bolğini yoq, uniŋ täpsilatliriğa tohtalmayaqla qoyay, häm u päqät bizgä, saha mutähässislirigila çüşinişlik.
İkkinçidin, yarkäntlik dehanlarğimu rähmät. Ular bilän hämkarlişip işläş nätiҗisidä, män eytqan bolar edimki, bir-ikki jilniŋ içidä häl bolidu däp heçkim päräz qilmiğan utuqqa qol yätküzduq.
Üçinçidin, bu yärdä zavodumiz bilän dehanlar arisida här ikki täräpni toluq qanaätländüridiğan şärtnaminiŋ imzalinişi üçün kšp küç çiqarğan yärlik hakimiyätniŋ, җümlidin nahiyä rähbärliginiŋ munasip hässisi bar ekänligini alahidä tilğa alğum kelidu. Şuŋlaşqimu ularni 2020-jil bilän ayrim täbrikläp qoysaq, heçkim ränҗip kätmäs däp oylaymän.
Ändi juquridiki soaliŋğa җavap bärsäm, jil yäküni toğriliq saatlap sšzläşkä bolidu. Bir sšz bilän eytsam, päqät “bäş” degän bahani qoyuşqa bolidu. Biraq, häq oylap qalmisun, bu šzämgä šzäm bärgän baha ämäs, bälki juquri däriҗidiki rähbärlikniŋ, šzäm bevasitä ämgäk qilivatqan sahaniŋ abroyluq mutähässisliriniŋ, җämiyätlik täräqqiyatqa qoşuvatqan ülüşimni hesapqa elivatqan käŋ җamaätçilik väkilliri qatlamliriniŋ bahasi.
— Demäk, štkän jil şähsiy hayatiŋdimu munasip iz qaldurğan bolsa keräk?
— Bultu Qazaqstan Җumhuriyitidiki yärlik dšlätlik başquruş vä šzini šzi başquruşniŋ täräqqiyati bilän şäkillinişigä qoşqan muhim hässäm üçün “Qazaqstan Maslihattarına 25 jıl” märikilik medali bilän mukapatlandim, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ “Birlik” altun medalini elişqa muyässär boldum. Bularğa qoşumçä җumhuriyätlik däriҗisi bar bälgü bilän täğdirlinip, “Üzdik deputat” ataldim. Mahtinip qoyay, mundaq bälgü bilän Almuta vilayiti boyiçä päqät män täğdirländim. Bu mukapatni maŋa Yeŋi jil harpisida şähsän Almuta vilayitiniŋ hakimi Amandıq Batalov tapşurdi (sürättä).
— Biyilmu moşundaq mukapatlarğa erişişiŋğa tiläkdaşmiz. Eytmaqçi, šzäŋ rähbärlik qilivatqan “Universal” şirkätlär topimu mundaq mukapatlardin istisna bolmisa keräk?
— Soaliŋğa qisqiçila mundaq җavap beräy: elimiz boyiçä Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti täsis qilğan “Sapa” mukapitiğa ikki qetim egä bolğan heçqandaq işläpçiqiriş orni yoq, hätta mundaq ataqqa nami pütkül duniyağa mälum milliy kompaniyalärmu egä bolmidi. Demäk, “Universal” şirkätlär topi ilgirimu kšç beşida bolğan, hazirmu şu sür°itini päsäytmidi, äksiçä, yeŋi-yeŋi pällilärni nişan qilğan halda alğa ilgirilimäktä. Bu bügünki künniŋ tälivi, çünki bazar ihtisadi barğa qanaät hasil qilişni qobul qilmaydu.
— Undaq bolsa, eytqanliriŋni eniq misallar bilän tästiqläp bärsäŋ?
— Märhämät. Biraq bu mavzuğa män bir kün käçkigä tohtimay paraŋ qilişim mümkin. Şuŋlaşqa äŋ muhimlirini җämläp eytişqa tirişip kšräy.
Mälumki, ävu bir jilliri Yarkänttiki dehanlarniŋ 75 payiziniŋ pay hesaviğa alğan šlçük yärliriniŋ mäydani 10 gektardin aşmatti. Mundaq az mäydanda dehançiliq qiliş, yäni kšmüqonaq šstürüş paydiliq ämäs boldi. Һätta hškümät täripidin berilgän subsidiyanimu eliş mümkinçiligi yoq edi. Ändi jiğim-terim päytidä täläp qilinidiğan tehnika problemisi šz aldiğa. Şuŋlaşqa biz işni äşu kiçik dehan egiliklirini birläştürüştin başliduq. Mäsilän, «Ğoҗambärdiev» dehan egiligini alayli. Uniŋ başliği Adilҗan Ğoҗambärdiev işbilärmän, uyuşturuş qabiliyiti juquri jigit bolup çiqti. Adilҗan pänҗimlik jutdaşliriniŋ beşini qoşup, birlişip işläşniŋ hämmä täräptin paydiliq ekänligini ämäliyatta kšrsätti. U 150 dehan egiliginiŋ qarimiğidiki 2,5 miŋ gektar terilğuluqni šz içigä alğan birla – çoŋ «Ğoҗambärdiev» dehan egiligini täşkil qildi. Mana moşu egilikkä biz, yäni «Yarkänt krahmal-şirnä zavodi» ҖÇY, 2017-jili baldur ätiyazda 250 million täŋgä subsidiya bärduq. Dehan egiligi bu mäbläqqä mähsus maşina-traktor parkini bärpa qiliş üçün lazim bolğan tehnikini setivaldi. Buniŋğa qoşumçä 150 million täŋgini dehanlarğa aldin-ala tšläp qoyduq. Uniŋğa dehan egiligi haҗätlik uruq, tehnika üçün yeqilğu-maylaş materiallirini, härhil organikiliq oğutlarni vä hakazilarni setivaldi. Ändi bir jildin keyin «Ğoҗambärdiev» dehan egiligidä yetiştürülgän hosulni bazar bahasida, yäni bir kilogramm qurutulğan danni 42 täŋgidin setivalğan eduq. Biyil, aridin üç jil štüp, biz bir kilogramm quruq kšmüqonaq denini 65 täŋgidin alduq. Umumän, üç nahiyädin — Panfilov, Ämgäkçiqazaq, Uyğur nahiyäliridiki dehanlardin setivalğan qurutulğan kšmüqonaq deniniŋ miqdari 135 miŋ tonnini täşkil qildi. Ösüm, 1918-jil bilän selişturğanda, 15 payizğa yätti.
Bügünki küngä qädär biz päqät Panfilov nahiyäsi boyiçä 7,5 miŋ gektar terilğuluqni birläştürüşni qolğa kältürüşkä muvappäq bolduq, bu ilgärki 500din oşuq uşşaq dehan egiligi degän sšz.
— Bizniŋ bilişimizçä, dehanlar dšlättin mähsus subsidiya alidu. Uniŋ miqdari jildin-jilğa kšpiyivatamdu?
— Häliq arisida «Һškümät yeza egiligini, җümlidin dehanlarni qollap-quvätlimäyvatidu» degän pikir moҗut. Undaqla ämäs, ilgiri hškümät dehan egiliklirigä bir gektar üçün 30 miŋ täŋgä subsidiya berätti. Biraq ahirqi jilda bu hildiki yardäm, nemişkidu, ämäliyattin qalduruldi. Biyildin başlap dehanlar hosulini, yäni bizniŋ misalimizda qurutulğan kšmüqonaq denini, “Yarkänt krahmal-şirnä zavodiğa” štküzsä, uniŋ bir kilogrammi üçün kam degändä 21 täŋgidin subsidiya eliş mümkinçiligi tuğuluvatidu. Çünki şähsän meniŋ Almuta vilayätlik mäslihätniŋ deputati süpitidä Qazaqstan Җumhuriyiti Yeza egiligi ministrligigä ävätkän tälivim iҗabiy häl boluş harpisida turidu. Undaq deyişimdiki säväp, tehi QҖ yeza egiligi minstriniŋ 2015-jilniŋ 27-fevral'diki №11094 buyruğiğa benaän, “Dehançiliq hosuldarliğini vä mähsulat süpitini aşuruşni, bahaliq ziraätlärni yetiştürüşni subsidiyaläş arqiliq ätiyazliq terilğu vä hosul jiğişturuş işlirini jürgüzüş üçün zšrür bolğan yeqilğu-maylaş vä başqa materiallarniŋ bahasini aşuruş qaidiliri” tästiqlängän edi. Mana moşu qaidigä benaän, kšmüqonaq šstürgüçilärniŋ hämmisi bir gektari üçün juqurida eytip štkän 30 miŋ täŋgä subsidiyani alatti. Bu mähsulatni qayta işligüçilärni qanaätländürmidi. Çünki dehan subsidiyani elivelip, hosulini haliğiniçä paydilinatti. Ändi dehan alğan hosulini päqät mähsulatni qayta işläş zavodliriğa štküzgän täğdirdila uniŋ bir kilogrammi üçün kam degändä 21 täŋgä subsidiya alidu.
— “Kam degändä” däp qoşumçä qilğiniŋğa qariğanda, bu mäbläğ yänä kšpiyişi mümkinmu?
— Bu bizniŋ, mähsulatni qayta işläydiğan karhanilar rähbärliginiŋ, aldin-ala täklip qilğan bahasi. Һazir bizniŋ bu täklivimiz sahadiki bir ilmiy-tätqitat instituti täripidin hesaplinivatidu. Uniŋ yäküni boyiçä subsidiya bahasi bälgülinidu. Biraq 21 täŋgidin kam bolmaydiğanliğiğa işänçim kamil. Mundaq subsidiyaläş, birinçi hesapta, gektar hosuldarliğini kštiriş mümkinçiligini beridu. Ötkän jili, mümkin hava rayiniŋ qolaysiz bolğanliği sävävidin bolsa keräk, Ösäk vadisida kšmüqonaqniŋ hosuldarliği ottura hesap bilän 60 — 65 tsentnerni täşkil qildi. Bu, älvättä, heçkimni, yä dehanni, yä mähsulatni qayta işligüçilärni qanaätländürmäydu.
— Ötkän jilniŋ äŋ muhim utuqliri qatariğa yänä nemilärni misal süpitidä kältürgän bolar ediŋ?
— “Atameken” tiҗarätçilär palatisiniŋ Almuta vilayätlik şšbisiniŋ qollap-quvätlişi bilän biz “Yarkänt krahmal-şirnä zavodi” ҖÇY yenida kšlämi 1700 kvadrat metr Oquş märkizini açtuq. Mähsus dualliq oquşni mähsät qilidiğan bu märkäzdä bizgä keräk mutähässislär üç ayliq mähsus kursta oquydu. Ularğa här ayda 30 miŋ täŋgä stipendiya tšlinidu. Elektrik, mehanik, master, operator, sirliğuçi, tikinçi ohşaş mutähässislärni täyyarlaydiğan bu Oquş märkizini tamamliğanlarniŋ hämmisi zavodqa işqa qobul qilinidu.
— Silärniŋ zavodqa tikinçilärmu haҗätmu?
— “Universal” şirkätlär topiniŋ tärkividä mähsus mişkap zavodimu bar. Bu zavod štkän jili 62 million mişkap tikti. Eytiş keräkki, mundaq zavod tehi Ottura Aziyadä yoq. Mişkaplar un, qänt ohşaş başqimu ugaq mähsulatlarni qaçilaşqa molҗalanğan.
Ötkän jilniŋ utuqliri qatariğa mäydani 15 miŋ kvadrat metrni täşkil qilidiğan Nur-Sultan şähiridiki yänä bir zavodniŋ paydilinişqa berilgänligini tilğa alğan orunluq bolsa keräk däp oylaymän. Biz bu yeŋi zavodqa 14 million AQŞ dolliri miqdarida investitsiya quyduq. Zavod asasän mallar üçün halqilarni, bügünki kün ibarisi boyiçä eytsam, elektronluq çiplarni çiqiridu. Bu layihä QҖ Yeza egiligi ministrligi bilän dšlätlik-şähsiy hämkarliq programmisi boyiçä ämälgä aşti. Eytiş keräkki, bu elektronluq çiplar malni pasportlaşqa haҗät, yäni malniŋ egisi kim, qäyärdä hesapqa elinğan, juqumluq ağriqlarniŋ aldini eliş üçün qäyärdä vä qaçan dorilandi, moşularni eniqlaşqa mümkinçilik beridu, mal oğrilaşniŋ aldini alidu, soyulğan malniŋ sanini eniqlaşni rätläydu vä hakazilar. Mundaq elektronluq çiplarni sinaqtin štküzüş štkän jili Atırav vilayitidä ämälgä aşuruldi. Biyildin başlap u elimizniŋ barliq vilayätlirini šz içigä alidiğanliği qaraşturulmaqta. Män, pursättin paydilinip, “Universal” şirkätlär topiniŋ paaliyiti päqät nahiyä yaki vilayät rähbärliginiŋla ämäs, hškümitimiz täripidinmu turaqliq nazarät qilinip turidiğanliğini täkitläp štküm kelidu. Buniŋdin ikki jil ilgiri Elbası Nursultan Nazarbaev Taldiqorğanda štkän Almuta vilayitidiki äŋ çoŋ tšrt karhaniniŋ mähsulatliri qoyulğan kšrgäzmini ziyarät qilğanda, bizniŋ mähsulatlirimizğa alahidä qiziqiş hasil qilip, šziniŋ çoŋqur minnätdarliğini oçuq bildürgän edi. Şunda Elbası meniŋ qolumni elip turup, «Bu mähsulatlar bizniŋ yeza egiligi mähsulatlirini qayta işläşni, yänä kelip, çoŋqur qayta işläşni käŋ qanat yayduruş boyiçä käŋ miqiyasliq programmilirimizniŋ ämälgä eşişiniŋ bir ipadisi, moşu yšnilişiŋdin qaytma!» däp eytqan sšzi şähsän maŋa çoŋ mädät bärgänligini yoşurmaymän. Һazir elimiz Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevmu bizni härtäräplimä qollap-quvätlävatidu. Män juqurida eytip štkän dehanlarğa subsidiya berişni äsligä kältürüş täşäbbusi şuniŋ yarqin ispati.
— Seniŋ Almuta vilayätlik mäslihätniŋ deputati süpitidiki paaliyitiŋ qandaq boluvatidu?
— Һär jili birnäççä qetim räsmiy türdä sayliğuçilar bilän uçrişivatimän. Ularniŋ muŋ-muhtaҗini šz quliğiŋ bilän aŋlaş, adämdä qandaqtu-bir hayaҗanliniş his-tuyğulirini päyda qilidu. Kšpçiligi yardäm sorap muraҗiät qilidu. «Yaq» dälälmäysän, deputat süpitidila balilar šylirigä, jitim-yesirlarğa, täminati tšvän aililärgä vä hakazilarğa millionliğan täŋgä hamiyliq qiliptimän. Eytivärsäm, ämälgä aşurğan işlirim nurğun. Ötkän jili “Üzdik deputat” atalğanliğimni inavätkä alsaq, deputatliq paaliyitimgä berilgän bahamu äla bolğanliği eniq kšrünüp tursa keräk.
— Җämiyätlik paaliyitiŋgimu moşundaq bahani qoyuşqa bolamdu?
— Özämgä šzäm baha berälmäymän. Lekin, işänçim kamilki, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi başqarmisiniŋ äzasi vä Almuta vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi lavazimlirini häliqniŋ kšŋlidin çiqqidäk däriҗidä atquruvatimän däp oylaymän. Bu yärdä maŋa dayim yol-yoruq kšrsitip, šziniŋ mäslihitini berip kelivatqan ҖUEM räisi, Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Şahimärdan Üsäyinoğli Nurumovqa eytar minnätdarliğim çäksiz. Şundimu җämiyätlik paaliyitimgä päqät häliq baha beridu. Oylaymänki, baha äla däriҗidä.
— Sšhbitiŋgä rähmät. Saŋa berilidiğan bahaniŋ dayim äynä şundaq äla boluşiğa tiläkdaşliq bildürimiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ