Qädriyätlär nişanliri

0
118 ret oqıldı

Dšlät rähbiri Qasım-Jomart Toqaevniŋ Egemen Qazaqstan gezitiniŋ 9-yanvar'da çiqqan sanida “Abay vä HHİ äsirdiki Qazaqstan” särlävhilik maqalisi elan qilindi. Uluq qazaq şairi, mutäpäkküri, җämiyät ärbabi Abay tävälludiniŋ 175 jilliğiğa beğişlanğan maqalä Qazaqstan җämiyitidä җanliq inkas päyda qildi.

Prezident qazaqstanliqlarniŋ diqqitini uluq mutäpäkkür mirasiniŋ bebaha ähmiyätkä egä ekänligigä җälip qilidu. Abayniŋ talanti kšpqirliqliği bilän päriqlinätti, ändi u yaratqan äsärlär bolsa, duniya ädäbiyati vä җamaätçilik pikri ğäznisidä munasip orun egilidi. Şuŋlaşqa Abay iҗadiniŋ kelip çiqişiğa muraҗiät qiliş mustäqil Qazaqstan grajdanliri üçün nahayiti muhim vä ähmiyätlik bolup hesaplinidu. Һazir uniŋ ämgäklirini qayta çüşiniş, šsüvatqan ävlat şair äsärliridin alidiğan savaqlarni bälgüläş zšrür. Çünki hazirqi duniya şaraitida milliy kimlikni saqlap qeliş vä aŋ-sezimni yeŋilaş bügünki kündä dšlätlik ähmiyätkä egä asasiy väzipilärniŋ biri bolup hesaplinidu.
Dšlät rähbiri Abay tävälludini päqät mäyrämläş üçünla ämäs, bälki rohiy mädäniyitimizni beyitiş, buniŋdin keyinki äqliy täräqqiyatimiz üçün atap štülidiğanliğini täkitlidi. Abay tävälludini nişanlaş oy-täpäkkür täntänisi, äqil täntänisi, qazaqstanliqlarniŋ bilim häm җämiyät hayatiniŋ barliq sahalirida yeŋi ilmiy ilgiriläş vä utuqlarni qolğa kältürüş vaqti boluşi keräk.
Kšpligän ataqliq dšlät vä җämiyät ärbapliri, alimlar, yazğuçi vä jurnalistlar, säyasätşunaslar Qasım-Jomart Toqaevniŋ yeŋi maqalisi toğriliq šz pikirliri bilän ortaqlaşti. Ularniŋ kšzqarişiçä, Prezidentniŋ Abayğa beğişlanğan maqalisi päqät biyilqi yubileyliq jildila ähmiyätlik bolmaydu. Maqaliniŋ äqliy ähmiyiti vä qoyulğan väzipilär nurğunliğan jillarda aktualliqqa egä bolidu.
Biz hämmimiz Dšlät rähbiri kštirivatqan rohiy mädäniyitimizni käŋäytiş, buniŋdin keyinmu äqliy җähättin täräqqiy etiş vä mämlikitimizni gülländürüş problemilirini häl qilişqa qandaq hässä qoşimiz degän soal üstidä oylinişimiz keräk. Biz Abayğa täŋlişişimiz, uniŋ ideallirini ämälgä aşuruşimiz, җämiyätni uniŋ väsiyätliri boyiçä quruşimiz şärt. Mälumki, elimiz qazaq hälqiniŋ dana şairi Abayniŋ 175 jilliğini nişanlap štüş harpisida turmaqta. Moşu munasivät bilän Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevniŋ Egemen Qazaqstan gezitida elan qilinğan «Abay vä HHİ äsirdiki Qazaqstan» särlävhilik maqalisida bu uluq şairniŋ uluq toyiniŋ qandaq štküzülüşi keräkligi vä Abayni qandaq tonuş häm qandaq tonutuş keräkligi toğrisida šz oyliri bilän bšlüşkän.
Uluq şairniŋ iҗadi millätniŋ häm dšlätniŋ täğdiri, hazirqi hayati vä keläçigi bilän bağlaşturulup, çoŋqur parasät, štkür täpäkkür vä çäksiz sšygü bilän ätrapliq säyasiy häm iҗtimaiy nuqtilardin tählil qilinğan. Şundaqla mäzkür maqalini Abay arman qilğan qazaq hälqiniŋ mustäqil dšlitiniŋ rähbiriniŋ uluq äҗdadiğa minnätdarliq turğusidin yezilğan däp qarisaqmu bolidu.
Prezident maqalisiniŋ beşidila bu toy toylaş, yäni yäp-içip, häliqniŋ bayliğini çeçiş üçün ämäs, bälki aŋ-säviyämizni käŋäytip, mäniviy җähättin täräqqiy etiş üçün štküzülidiğanliğini alahidä täkitläydu. Ägär uluq şairlar, alimlar millätniŋ äŋ aliy däriҗidiki sapasini kšrsätsä, bügünki kündä ularni hatiriläş arqiliq şu sapani täşviq qiliş, şuniŋğa intiliş muhim ähmiyätkä egä. Һäqiqätänmu, ular toylaşni ämäs, oylaşni miras qilip qaldurğan.
Qasım-Jomart Toqaev Abay iҗadiyitiniŋ asasiy ideyasi ilim-bilimni egiläş arqiliq eliniŋ ilgirilişini vä täräqqiy etişini täminläş toğrisida ekänligini qäyt qilip, «İlim ügänmäy mahtanma», «Payda oylima, nomusni oyla // İntilğin artuq bilişkä» degän Abayniŋ pikirlirini kältüridu häm şairniŋ ilim-bilimniŋ hämmisi päqät dšlätniŋ täräqqiy etişi, millätniŋ paravän yaşişi üçün ekänligini täkitläydu. Bu yärdä Prezident puhta ilim-bilim, aŋliq tärbiyä elişniŋ mäktäptin, yäni muällimdin başlinidiğanliğini äskärtip štüp, «Ustazğa hšrmät kšrsitip, qädirläş – hämmimizniŋ väzipimiz» däp yazidu.
Dšlät rähbiriniŋ bu pikirliri härbir muällimgä bolğan çoŋqur hšrmätni, inavätni bildürüpla qalmay, şuniŋ bilän billä ularniŋ millät aldidiki çoŋ җavapkärliginimu bälgüläydu. Şundaqla Prezident šzgirişçan duniyağa maslişip täräqqiy etiş üçün «aŋ-säviyäniŋ oçuq boluşiğa», yäni yeŋiliqni tez qobul qilip, šz millitiniŋ paydisiğa işlitişni bilişigä, qetip qalğan çüşänçilär ilkidin çiqalişiğa, Abay tili bilän eytqanda, «Çoŋqur oy, çoŋqur ilim izdimäydu// Yalğan bilän ğevätni juŋdäk savap» degängä ohşaş jürüştin jiraq boluşiğa alahidä diqqät bšlidu.
Prezident hazirqi «äqliy millät» çüşänçisi Abaydimu bolğan, däp qaraydu. Bügünki kündä millätniŋ täräqqiy etişi uniŋ äqliy iqtidari bilän ziç munasivätlik. Bu pikirlär tarihiy Vätinimizdiki daŋliq alimlarniŋ «Biz qandaqlarçä nahşa-ussul milliti bolup qalduq?» däp yazğan maqalilirini äriksiz yadimizğa kältüridu vä bizgä qedimiy dävirlärniŋ šzidila ilim-bilimni asasiy qädriyät süpitidä tonup, äqliy millät hesaplinip kälgän hälqimizniŋ keyinki vaqitlarda nemişkä moşundaq ähvalğa çüşüp qalğanliğimiz toğrisida yahşilap oylinişimizğimu türtkä bolidu.
Şundaqla Prezident Abay mirasini «parasätlik vätänpärvärlik» mäktivi däp qaraydu. Bu – maqalidiki nahayiti muhim çüşänçilärniŋ biri. Bizdä bäzidä bilimimizniŋ yetärlik ämäsligidin addiy bir mäsililärgä kšp ähmiyät berip, «vätänpärvär» bolup ketidiğan işlar yoq ämäs. Bu yärdä «manta», «polu» päqät uyğurniŋ taamliri, «dutar», «ravap» päqät uyğurniŋ saz äsvapliri, muqam päqät uyğurdila bar» degängä ohşaş pikirlär näzärdä tutuluvatidu. Mälumki, bu sšzlär uyğur tiliğa başqa tillardin kirgän (manta, läŋmän – tuŋgan tilidin; dutar, ravap – pars tilidin; muqam – äräp tilidin). Ägär uyğur šzi bir taam iҗat qilsa, uniŋğa uyğurçä nam qoyidu. Mäsilän, «suyuqaş» degängä ohşaş. Һärqandaq millät başqa millätlär bilän bolğan uzaq jilliq munasivätliri nätiҗisidä bir-biridin šzlirigä yaqqan närsilärni alidu. Bu täbiiy häm barliq millätlärgä has җäriyan. Gäp şu taamlarni hazirlaşta uyğurniŋ šziniŋ çevärligi, alahidä diti bilän qoşqan hususiyätliridä, saz äsvaplirini çelişta heçkimgä ohşimaydiğan uyğurniŋ jürigigä äŋ yeqin ahaŋlarda. Şu dutar bilän ravapni bir šzbäk buradirimiz çalsa, u tamamän başqa ahaŋ ekänligi bilinip turidiğanliğimu härbir millätniŋ başqilardan elip, uniŋğa šzliriniŋ qoşqan milliy alahidiligidä. Demäk, millätlärniŋ bir-biridin üginidiğanliğini, alidiğanliğini çüşiniş, tar qeliptiki oylaştin çiqiş, ilim-bilimni egiläş, šziniŋ tarihini, mädäniyitini aŋliq çüşiniş, häqiqätänmu, parasätlik vätänpärvärlik bolup hesaplinidu.
Qasım-Jomart Toqaev šz maqalisida Abayniŋ abroy qaziniş üçün quruq sšzgä berilip ketişni, yäni populizmni äyipläydiğan misralirini kältürüp, mundaq däp yazidu: «Һäqiqätänmu, bu – härqandaq älniŋ täräqqiyatiğa tosalğu bolidiğan, millätniŋ birtutaşliğini aҗizlaşturidiğan hovupluq җäriyan».
Mälumki, Җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi Qazaqstandiki barliq uyğurlarğa vakalätlik qilidiğan räsmiy täşkilat süpitidä dšlät täripidin etirap qilinğan. Uniŋ paaliyitiniŋ juquri däriҗidä boluşi hämmimizniŋ tirişçanliğiğa bağliq. Kšpçilik qançilik paaliyätçanliq kšrsätsä, märkäz şunçilik nätiҗigä erişidu. Märkäzniŋ štkän jilniŋ dekabr' eyidiki jilliq hesavitida här sahağa väkillik qilip, barliq vilayätlärdin degidäk kälgän adämlärniŋ nahayiti kšp boluşi, märkäz paaliyitiniŋ toğra yšniliştä ketip barğanliğiniŋ, kšpçilikniŋ qollişiğa erişivatqanliğiniŋ eniq bir dälili. Uniŋğa kšz jumup, populistliq mähsättä tänqitvazliqqa berilip kätkän toğra ämäs. Rast, җämiyätniŋ sağlam täräqqiy etişi üçün sšzsiz pikir härhilliği boluşi muhim. Biraq bu tänqidiy pikirlär häqiqiy mänada milliy mänpiyät turğisidin, konstruktiv, elimiz qanunliri dairisidä moҗut imkaniyätlärni kšpiräk paydilinişqa dävät qiliş mähsitidä eytilsa yahşi nätiҗä berätti. Biyil tävälludiniŋ 80 jilliği nişanliniş aldida turğan ataqliq şairimiz Savutҗan Mämätqulovniŋ «Yahşiliq qiliş qoluŋdin kälmisä, yamanliq qilmay jürsäŋ bolğini» degängä ohşaş misraliri, moşundaq işlarğa qattiq eçinğanliqtin yezilğan bolsa keräk.
Uniŋ üstigä Qazaqstan qanunliri dairisidä härkim šz milliti üçün paaliyät elip barimän desä, mümkinçiliklär yetärlik. Täşkilat, fondlarmu bar. Şular bilän hälqimizgä paydiliq nurğunliğan işlarni qilişqa bolidu. Һär jili uyğur tilida bilim beridiğan mäktäplär oquğuçilirini mäniviy häm maddiy җähättin räğbätländürüp, balilirimizniŋ, muällimlirimizniŋ häm sšzsiz ana mäktivimizniŋ qädir-qimmitini, inavitini aşuruşqa çoŋ hässä qoşup kelivatqan «Һebibullam Qaharov namidiki bilim festivali» bir adämniŋ – tiҗarätçi häm metsenat Mähsätҗan Qaharovniŋ tirişçanliğiniŋ nätiҗisi ekänligini äslitip štkän artuq bolmas. Qazaqstan uyğurliriniŋ millätpärvärligi äŋ aldi bilän moşundaq milliy maaripni qollaş işlirida kšrünüşi keräk. Ana til vä ana mäktäp, Sabirhaҗi Bayqoziniŋ sšzi bilän eytqanda, «millätniŋ mäniviy vätini». Ägär maddiy vätiniŋgä hizmät qiliş mümkinçiligiŋ bolmisa, mäniviy vätiniŋgä hizmät qilişni mähsät qil. Bu – koçiğa çiqip paydisidin ziyini kšp bolidiğan şuar tovliğanğa qariğanda, kündilik tirişçanliqni täläp qilidiğan mahiyiti nahayiti juquri häm җiddiy iş.
Prezident Qasım-Jomart Toqaev maqalisiniŋ ahirida çoŋqur oylinişni täläp qilidiğan nahayiti muhim soallarni җämiyät aldiğa taşlaydu: «Uluqluqniŋ toyi millät aldidiki uluq väzipiniŋ hšddisidin çiqiş yolini izdäşkä dävät qilişi keräk. Һärbir äzimät moşu toyniŋ aldida elimiz, älligimiz toğrisida çoŋqur oylansa däymiz. Abay bizgä nemini amanät qilip qaldurdi? Abay bizdin nemini täläp qildi? Abay bizdin nemini kütkän edi? Abay hälqimizniŋ qaysi işiğa sšyüngän edi? Şu sšyüngän işidin üginäliduqmu? Abay qazaqniŋ qaysi işliriğa kšyüngän edi? Şu kšyüngän işlardin savaq alaliduqmu?».
Bizmu juquridiki soallarni štkän jili nişanlap štkän uluq äҗdadimiz Yüsüp Has Һaҗipniŋ tävälludiğa munasivätlik šzgärtip šzimizgä qoyup kšrsäk bolidu: «Yüsüp Has Һaҗip bizgä nemini amanät qilip qaldurdi? Yüsüp Has Һaҗip bizdin nemini täläp qildi? Yüsüp Has Һaҗip bizdin nemini kütkän edi? Yüsüp Has Һaҗip hälqimizniŋ qaysi işiğa sšyüngän edi? Şu sšyüngän işidin üginäliduqmu? Yüsüp Has Һaҗip uyğurniŋ qaysi işliriğa kšyüngän edi? Şu kšyüngän işlardin savaq alaliduqmu?».
Һä, bu soallar äҗdatlar mirasiğa qandaq varisliq qiliş keräkligi toğrisida, härbirimizniŋ mäs°uliyiti toğrisida qayta oylinişimizni täläp qilidu.
Ruslan ARZİEV,
Almuta vilayätlik muällimlär bilimini mukämmälläştürüş institutiniŋ kafedra başliği, filologiya pänliriniŋ namziti, dotsent.

 

Ähmiyiti zor maqalä

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Bir äsir muqäddäm җaniҗan hälqini toğra yolğa başliğan Abaydäk uluq şähsniŋ ibrätlik sšzliri bügünmu šz ähmiyitini yoqatmidi. Uniŋ bilim bilän ilim-pängä dävät qilğan şeirliri bilän äqliyä sšzliridä millät qiyapiti yarqin äkis etilgän. Bu җähättin Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev «Abay vä XXI äsirdiki Qazaqstan» särlävhilik maqalisida Abay mirasiniŋ elimizgä kältüridiğan paydisi zor däp hesaplaydu. Prezident Abayniŋ oy-pikirlirini asasqa alğan halda, dšlitimizni rivaҗlanduruş keräkligini täkitläydu.
Qasım-Jomart Toqaev mäzkür maqalisida Abayniŋ kšp til bilgänligini qäyt qilğaç, bügünki ävlatqa çät äl tillirini üginiş zšrürlügini eytidu. Täräqqiy ätkän mämlikätlärniŋ tili bilän mädäniyitini biliş üçün, uniŋ qir-sirini çüşiniş üçün, äŋ aldi bilän uniŋ tilini šzläştürüş keräk. Keläçäktä Abayniŋ äqliyä sšzliri bilän äsärliriniŋ onğa yeqin tilğa tärҗimä qilinidiğanliği kişini hursän qilidu. Uniŋ arqiliq başqa mämlikätlärmu Abay mirasi bilän yeqindin tonuşalaydu. Çätälliklär Qazaqstanni «Abayniŋ eli» däp tonusa, nur üstigä nur bolar edi. Şuŋlaşqa Abayniŋ iҗadiyitidiki tälim-tärbiyini birinçi orunğa qoyuş lazim. Bu toğriliq Qasım-Jomart Toqaevniŋ maqalisida mupässäl tählil qilinğan.
Buniŋdin taşqiri mäzkür maqalida Abay äsärliri arqiliq säviyäni yeŋilaş keräkligi yezilğan. Abayni ätrapliq biliş, bolupmu yaşlar üçün zšrür ekänligini Dšlät rähbiri alahidä täkitläptu. Bizniŋ pikrimizçä, bu – häqiqiy programmiliq maqalä. Bu – älni, yaşlarni tärbiyiläydiğan ähmiyiti zor maqalä.
Şuniŋ bilän billä, uşbu maqalida mädäniy çarä-tädbirlärgimu alahidä ähmiyät berilidiğanliği yezilğan. Pat-yeqinda Abay mavzusiğa beğişlinidiğan җumhuriyätlik vä häliqara däriҗidä teatr vä muzıka festival'liri štküzülidu. Uniŋdin taşqiri, Abayniŋ kindik qeni tamğan yeridiki tarihiy-mädäniy inşaätlär zaman tälivigä muvapiq yeŋilinip, uluq ällamaniŋ tävälludiğa kelidiğan kšpçilikkä qolayliq şarait yaritilidiğan bolidu.

 

Uluq dalaniŋ uluq şairi

Prezidet Qasım-Jomart Toqaevniŋ uluq Abayniŋ 175 jilliğiğa beğişlanğan «Abay vä HHİ äsirdiki Qazaqstan» namliq maqalisini çoŋ qiziqiş bilän oqup çiqtim.
Һämmigä mälumki, Abay härdayim šz hälqini šmlükkä, birlikkä çaqirip kälgän. Uniŋ härbir dana sšzi moşu kämgiçä šz aktualliğini vä ähmiyitini yoqatmidi. Şairniŋ danaliği — u šz hälqiniŋ härikätliriniŋ yšnilişlirini eniqlap, millitiniŋ kamçiliqlirini oçuq eytip, ulardin qutuluşniŋ yollirini kšrsitip bärgän.
Dšlät rähbiriniŋ maqalisida Abayğa «dšlätçilik ideyasiniŋ başlamçisi», «yeŋi duniyaniŋ täräpdari», «duniya mädäniyitiniŋ väkili» qatarliq eniqlimilar berilgän. Prezident äynä şu çüşänçilär arqiliq hazirqidäk qiyin zamanda bizgä, elimizgä, nemä keräk ekänligini kšrsitip beridu, uluq Abayniŋ häliqniŋ mäniviy yeŋilinişiğa, milliy oyğinişiğa türtkä bolidiğan sšzlirini häliqqä yätküzüşni mähsät qilidu.
Uluq dalaniŋ uluq şairi Abay adil ämgäk vä çoŋqur bilim insan üçün äŋ çoŋ qädriyät boluşi keräkligini dayim täkitläp kälgän. Uniŋ pikriçä, ustaz abroyluq boluşi keräk, šz işini çin dili bilän sšyüşi vä başqilarğa ülgä boluşi şärt. Һäqiqätänmu hazir bilimsiz utuqqa yetiş, riqabätkä qabil boluş äsla mümkin ämäs. Moşuni näzärdä tutqan halda Prezident šz maqalisida ustazlarniŋ märtivisigä vä yaş ävlat tärbiyisigä alahidä kšŋül bšlidu.
Abay Qunanbaev tarihta alim, şair, tärҗiman, kompozitor süpitidä šçmäs iz qaldurğan uluq insan. Şairniŋ iҗadiyitidä häliqniŋ harakteri, tili, dili, rohi, än°äniliri šz äksini tapqan. Uniŋ eytqan sšzliriniŋ hazirmu ähmiyiti juquri.
Abayni üginiş — bu insanniŋ šzini šzi üginişi degänlikni bildüridu. Biz šz hälqimizni vä elimizni uluq Abay qädirligändäk, sšygändäk qädirläşni häm sšyüşni bilişimiz keräk. Meniŋ pikrimçä, Prezident maqalisiniŋ asasiy tezisi mana moşuniŋda.
Mäsimҗan VELÄMOV,
җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki
Alimlar keŋişiniŋ räisi, biologiya pänliriniŋ doktori.

 

Pütkül insaniyätniŋ bayliği

Prezident Qasım-Jomart Toqaevniŋ Egemen Qazagstan gezitida elan qilinğan “Abay vä HHİ äsirdiki Qazaqstan” maqalisi hämmimiz üçün ähmiyätliktur. Dšlät rähbiri šz maqalisida uluq mutäpäkkür şair Abayniŋ 175 jilliq tävälludiğa beğişlanğan pütünsürük çarilär kompleksini bälgüläp bärdi.
Һäqiqätänmu, Abay päqät qazaq hälqiniŋla pärzändi, päqät birla millätkä täälluq ämäs. Undaq uluq adämlär pütkül insaniyätkä hizmät qilidu. Abay — käŋ miqiyasliq şan-şäräpkä egä şähs.
Һazir Qazaqstan hälqi üçün, bolupmu yaşlar üçün Abayniŋ mirasini biliş, uniŋ hayat yolidin hävärdar boluş, şeiriyitini çüşiniş vä šlmäs äsäri “Äqliyä sšzlärdä” eytip štkän väsiyätlirigä ämäl qiliş nahayiti muhimdur. Äŋ muhimi, Abayni oquş keräk, uniŋ äsärliriniŋ mahiyitigä çšküp, hayatni his qiliş keräk. Mümkin, yaş ävlat Abayni oqumiğanliqtin, uniŋ pikrini, väsiyätlirini çüşänmigänliktin mälum hataliqlarğa yol qoyuvatqandu. Şundaq ekän, Abay väsiyätliri biz üçün, umumän, hazirqi җämiyät üçün ählaqiy šlçäm, yol kšrsätküçi mäş°äl bolup hesaplinidu, däp oylaymän.
Dšlät rähbiri šz maqalisida Abayniŋ elimiz vä duniya tarihi häm ädäbiyatida kšrnäklik orunni egiläydiğanliğini täkitläp, “şair iҗadiyiti bügünki kündimu šz aktualliğini yoqatmidi. Uniŋ pikirliri bilän ideyaliri – hämmimiz üçün rohiy ozuq” däp yazidu. Prezident şundaqla biyil Abayniŋ 175 jilliğiğa beğişlanğan häliqara, milliy vä regionluq däriҗidä 500din oşuq çarä-tädbirniŋ štküzülidiğanliğini täkitläydu. Abay tävälludiniŋ YuNESKO däriҗisidä štküzülüşimu täsadipi ämäs. U häqiqätänmu milliy yazma ädäbiyatniŋ asasini salğuçi bolup hesaplinidu vä şairniŋ poeziyasi, äqliyä sšzliri päqät uniŋ zamandaşliriğila ämäs, bälki keyinki ävlatqimu iҗabiy täsir yätküzdi. Pütkül duniyada Abay märkäzliri selinivatidu. Demäk, u šziniŋ pütkül insaniyätniŋ bay rohiy mirasiğa tolup-taşqan muräkkäp häm adil-vijdanän hayati bilän şundaq hoquqqa sazavär boldi.
Vil'yam MOLOTOV,
şair.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ