Duniyani häläykümgä selivatqan taҗsiman virus

0
89 ret oqıldı

2019-jili dekabr' eyiniŋ otturilirida Hitayniŋ Hubey provintsiyasiniŋ märkizi Uhan şähiridä hätärlik taҗsiman virusniŋ yeŋi türi päyda boldi. 31-dekabr' küni bolsa, Hitay hškümiti Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilatiğa Uhan şähiridä hazirçä namälum, amma hätärlik virusniŋ tarqilişqa başliğanliğini räsmiy hävär qildi.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Täkitläş lazimki, aldin-ala tähminlär boyiçä, bu hätärlik taҗsiman virus Uhan şähiridiki yavayi hayvanlarniŋ gšşini satidiğan bazarda päyda bolğan. Yänä ayrim ähbaratlar boyiçä, bu virus Uhan şähiridiki mähpiy biologiyalik laboratoriyadin tarqiğan boluşimu ehtimal. Moşu küngä qädär Uhanda 24 miŋdin oşuq adäm moşu ağriqni juqturğan, 492 adäm vapat bolğan.
Mälumki, däsläpki taҗsiman virus 1965-jili eniqlanğan. Һazirğiçä duniyada, Hitaydiki virusni qoşqanda, uniŋ 40 türi moҗut. Uniŋ “taҗsiman virus” däp atilişiniŋ sävävi, uni mikroskop bilän kšrgändä sirtida tikänlärgä ohşaydiğan, yäni taҗsiman (korona) qepi bolidu. Һazirçä Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilati Uhanda çiqqan taҗsiman virusniŋ genomini 2019-nCoV däp bälgülidi.
Mäzkür taҗsiman virusniŋ äŋ asasiy hovupi – virus hayvanatlardin adämgä, adämdin adämgä juqidu. İlgiri mundaq ähval bolmiğan. Mäsilän, quş tumusi җanivarlardin adämgä juqup tohtap qalğan. Taҗsiman virusni däsläp 2019-jili 1-dekabr' küni Uhan baziriniŋ 61 yaşliq heridari juqturğan. U 2020-jil 9-yanvar' küni vapat boldi. Virus asasän näpäs eliş, aşqazan, äsäb sistemisi organlirini zähmiläydu. Yänä bir hovupi – virusni 14 küngiçä eniqlaş qiyin. Uniŋdin taşqiri moşu vaqit içidä bemar šzi bilmäy ätrapidikilärgä ağriqni juqturuşimu ehtimaldin jiraq ämäs. Dohturlarniŋ hesaplişiçä, bir bemar, ägär ağriq šz vaqtida eniqlanmisa, bir saat içidä virusni on tšrt adämgä juqturuşi mümkin. Bälgüliri – gekitäk ağriydu, hararät kštirilidu, qurğaq yštäl päyda bolup, burundin su aqidu, näpäs eliş qiyinlişidu. Һava tamçiliri arqiliq (yštälgändä, çüşkürgändä), taza ämäs zatlarni qollanğanda juqidu. Һazir Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilati Hitayda çiqqan taҗsiman virusqa munasivätlik duniyada pävquladdä ähval elan qildi.
Keyinki vaqitlarda taҗsiman virus häqqidiki hävärlär duniyadiki ammiviy ähbarat vasitiliridiki äŋ asasiy yeŋiliqlardin bolup qalmaqta. Bolupmu iҗtimaiy torlarda härhil hävärlär tez tarqimaqta. Älvättä, ularniŋ arisida häqiqätkä qariğanda sahtiliri besimiraq boluvatidu. Mäsilän, iҗtimaiy torlarda Uhan şähiriniŋ koçilirida heçbir säväpsiz jiqilivatqanlar, ammiviy räviştä qeçivatqanlar, dukanlarda ozuq-tülük talişip uruşuvatqanlar vä başqimu videolar tarqidi.
Täkitläş lazimki, elimizdimu yalğan ähbaratlar tarqatqanlar boldi. Mäsilän, Qapçiğay şähiridiki ağriqhanilarniŋ biridä işläydiğan bir dohtur «işäşlik mänbälärgä asaslinip», Qazaqstanda 70kä yeqin adämniŋ ağriq juqturğanliği toğriliq «eniq» ähbarat taratqan edi. Keyin mälum boluşiçä, uniŋ eytqanliriniŋ hämmisi yalğan bolup çiqti. U sahta ähbarat tarqatqanliği üçün qamaqqa elindi vä šziniŋ bu härikiti üçün qazaqstanliqlardin käçürüm soridi.
Äynä şundaq yänä bir ähval Aqtšbä şähiridä yüz bärdi. Şundaqla Yarkänttinmu şundaq hävärlär tarqidi. Şularğa asaslansaq, hoşna Hitaydin kälgän studentlar arisidin ağriq juqturğanlar çiqqanmiş. “Ular ağriqhaniğa kältürülüp, täkşürüş başlanğanmiş, hätta Yarkäntni karantinğa yepivätkidäkmiş” degän miş-mişlar tarqidi. Mälum bolğinidäk, şu küni Hitaydin 20gä yeqin student çiqqan. Ularni behätärlik turğusidin häm qobul qilinğan qaidilärgä muvapiq, salahiyätlik organlar toluq täkşürüştin štküzgän. Һeçqandaq ağriq eniqlanmiğandin keyin, ular šylirigä ävätildi. Alahidä täkitläş lazimki, yalğan ähbaratlarni tarqatqanlarğa nisbätän elimizdä qanun boyiçä qattiq җaza kšzdä tutulğan.
Uniŋdin taşqiri, iҗtimaiy torlarda taҗsiman virusniŋ päyda boluşiniŋ ğäliti säväplirini eytivatqanlarmu päyda boluvatidu. Mäsilän, Qirğizstanda šzini «yeŋi huda» däp elan qilğan Arstanbek Abdıldaev degän biri bu ağriqni Hitayğa šzi ävätkänligini җakalidi. Uniŋ eytişiçä, Hitay hškümiti Qirğizstanğa bärgän 4 milliard dollar qärizini käçürmigänligi üçün moşu ağriqni ävätkänmiş. Ägär Hitay Qirğizstanğa bärgän qärizini keçivätsä, u vaqitta ağriqni tohtitidiğanliğinimu eytti. Bularniŋ hämmisi, älvättä, äpqaçti gäplär.
Mäzkür taҗsiman virusniŋ äŋ çoŋ hovupi – uniŋ tez tarqaydiğanliğida. Һazirqi räsmiy ähbaratlarğa asaslansaq, bu virus duniyaniŋ 23 dšlitigä tarqiğan. AQŞ, Һindstan, Gonkong, Malayziya, Rossiya, Frantsiya, Birläşkän Äräp Ämirligi, Kanada vä başqimu ällärdä ağriqlar tirkäldi. Ular asasän şu dšlätlärgä turist süpitidä kälgän Hitay grajdanliri.
Taҗsiman virus päyda bolğan 11 milliondin oşuq ahalisi bar Uhan şähiri 23-yanvar' küni toluği bilän yepildi. Һakimiyät Uhan turğunlirini şähärdin çiqişqa män°iy qildi. Һava, tšmüryol, avtobus qatnaşliri tohtitildi. 24-yanvar' küni Hitay hškümiti Uhan şähiridä taҗsiman virusni juqturğanlar üçün mähsus ağriqhana seliş qararini qobul qildi. Şundaq qilip, on kün içidä bir vaqitta 1000 adämni qobul qilidiğan, umumiy kšlämi 25 miŋ kvadrat metr ağriqhana selindi. Һazir mäzkür ağriqhanida 1400 meditsina hadimi işlävatidu. Ändi hškümät mana moşundaq yänä bir ağriqhana selişni mähsät qilmaqta.
Täkitläş lazimki, moşu ağriq tarqaşqa başliğanda meditsiniliq niqaplarğa (maska) bolğan ehtiyaҗ nahayiti šsti. Çünki, dohturlarniŋ pikriçä, niqap ağriqtin saqlinişniŋ äŋ addiy vä ärzän vasitisi. Şuŋlaşqa häliq uni kšpläp setivelişqa kirişti. Ändi Uhan şähiriniŋ turğunliri bolsa, virustin saqlinişniŋ vasitilirini, şuniŋ içidä ğäliti vasitilirini oylap çiqişqa başlidi. Mäsilän, adättiki su qaçilaydiğan 5 litrliq butulkilarni kesip, skafandrlar şäklidiki vasitilärni kiyişkä başlidi. Bu ähval biz üçün külkilik vä ğäliti bolğini bilän uhanliqlar üçün adättiki ähvalğa aylandi. Qiziq yeri, uhanliqlar šy hayvanlirini saqlaş üçün ularğimu niqaplarni kiygüzmäktä. Qoşumçä qilsaq, Almutidimu meditsiniliq niqaplarğa ehtiyaҗ šsti. Moşuni paydilanğan ayrim tiҗarätçilär ularniŋ bahasini kštirişkä başlidi. Amma dšlät organliri bu ähvalni qattiq nazarätkä elip, heçqandaq baş-baştaqliqqa yol qoyulmaydiğanliğini elan qildi.
Taҗsiman virus mäsilisigä Qazaqstan hškümiti çapsan riayä qilişqa başlidi. Çünki, Hitay çegaridaş dšlät vä ihtisadiy munasivätlirimiz yahşi bolğaçqa, turistlarniŋ häm iş babida kelidiğan şähslärniŋ kšpligi ehtiyatçanliqni täläp qilidu. Qazaqstan hškümiti taҗsiman virusqa taqabil turuş vä haҗät dora-därmäklärni setiveliş üçün hškümät rezervidin 3,5 milliard täŋgä mäbläğ bšldi. Bu häqqqidä vitse-prem'er Berdibek Saparbaev hävärlidi. Berdibek Maşbekoğli, ägär taҗsiman virus hovupi eşip, yardämgä muhtaҗlar sani kšpäysä, ularğa yardäm beriş üçün barliq imkaniyät vä mäbläğ bar ekänligini alahidä täkitlidi.
Ändi Salamätlikni saqlaş ministri Eljan Birtanov jurnalistlar üçün štküzülgän brifingta taҗsiman virusniŋ tarqilişiniŋ aldini eliş üçün elimizdä barliq imkaniyätlär bar ekänligini täkitläp štti. Şundaqla taҗsiman virus analizliriniŋ qandaq täkşürülidiğanliği häqqidä täpsiliy tohtaldi. «Barliq analizlar, yäni qan, häprük, yštälgändä bronhidin çiqidiğan suyuqluqlar däsläp laboratoriyalärdin testtin štküzüp, taҗsiman virusniŋ DNKsi täkşürülidu. Bu taҗsiman virus infektsiyasini eniqlaşqa mümkinçilik beridu. Barliq җäriyan Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilatiniŋ diagnostikiliq sistemisiğa muvapiq ämälgä aşurulidu. Analizlar җämiyätlik salamätlikni saqlaş Milliy märkiziniŋ virus infektsiyalirini nazarät qiliş boyiçä Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilati akkreditatsiyadin štküzgän labarotoriya bazisida qayta täkşürüştin štidu. Şuniŋdin keyin diagnostikiniŋ ahirqi basquçi süpitidä analizlar Duniyaviy salamätlikni saqlaş täşkilatiniŋ şerigi hesaplinidiğan labarotoriyagä ävätilidu. Moşu küngä qädär biz 100 adämniŋ analizlirini täkşürduq. Ulardin heçbir virus eniqlanmidi» dedi ministr.
1-fevral'din başlap Qazaqstan Şärqiy Qazaqstan vä Almuta vilayätliridiki Hitay bilän barliq çegara bekätlirini yapti. 4-fevral'din başlap hava qatnaşlirimu tohtitildi. Ötkän häptidä Qazaqstan hškümiti mähsus aviareys arqiliq Uhandin 83 qazaqstanliqni vä 23 çätällik grajdanni elip çiqti. Qazaqstanliqlarniŋ hämmisi Nur-Sultan şähiriniŋ ätrapidiki mähsus klinikiğa yätküzüldi. Ular on tšrt kün davamida şu yärdä bolidu häm barliq täkşürüşlärdin keyinla šylirigä qayturulidu. Һazirğiçä ularda taҗsiman virusniŋ bälgüliri eniqlanmidi. Dohturlar qattiq yštäl, hararät päyda bolğanda därhal ağriqhanilarğa muraҗiät qilişni täklip qilidu. Ägär taҗsiman virusqa munasivätlik soallar päyda bolsa, 1406 telefoni arqiliq umumiy Coll-märkäzgä hävärläşsä bolidu.
Umumän, hazir duniyaniŋ barliq dšlätliri Hitay bilän barliq qatnaşlarni tohtitişqa mäҗbur boluvatidu. Nurğun dšlätlär bu äldin šz grajdanlirini elip çiqmaqta. Bu, šz novitidä, Hitayniŋ ihtisadiy ähvaliğa sälbiy täsir qilmaqta.
Mälumki, Qazaqstandimu kšpligän tiҗarätçilär asasän Hitay bilän işläydu. Almutidiki baraholkidiki tovarlarniŋ 50 payiziniŋ Hitaydin kelidiğinimu sir ämäs.
Biz bazarlardiki ähvalni biliş mähsitidä baraholkiğa berip kälduq. Һazir qiş mävsümidin, yäni yeŋijilliq mäyrämlärdin keyin bazarlarda adämlar az ekän. Bazarlarda tovarlarniŋ tapçilliği bayqalmaydu. Sodigärlärdin qeliplaşqan ähval häqqidä soriğinimizda, ular ändişä-täşvişlirini yoşurmidi. Һazir bazardiki tovarlar asasän çegara yepilğiçä çiqirilğan ekän. Şuŋlaşqa bahalarmu šzgärmigän. Ändi ätiyaz vä yaz mävsümi tovarliriniŋ täğdirini heçkim eytip berälmäydu. Çünki çegara 15-fevral'ğiçä vaqitliq yepildi. U, ähval җiddiylaşsa, uzartilişi mümkin. Demäk, keläçäktä nemä bolidiğini namälum. Tiҗarätçilärni hoşal qilidiğini, taҗsiman virus adämdin adämgä juqqini bilän tovarlar arqiliq juqmaydu. Tiҗarätçilärniŋ tovarlarni päqät aldin-ala buyrutma arqiliq çiqiriş mümkinçilikliri bar. Һazir moşu yollar muhakimä qilinivetiptu. Ändi yeŋi çiqirilidiğan tovarlarniŋ bahalirini eytiş täs. Qiziq yeri, bazarlarda ammiviy räviştä meditsiniliq niqaplarni taqap jürgänligini bayqimiduq. Buni sorisaq, tiҗarätçilär külüp, «bizniŋ härqandaq virusqa qarşi äŋ yahşi «dorimiz» bar. U – ädrasman» deyişti. Һäqiqätänmu, bazarlarda ädrasman bilän isriq selip jürgänlärniŋ «tiҗariti» yahşi jürüvetiptu.
Moşu küngä qädär Gonkong alimliri taҗsiman virusqa qarşi vaktsina tapqanliğini elan qildi. Amma, alimlarniŋ eytişiçä, uni hayvanlarda täҗribidin štküzüş üçün birnäççä ay haҗät ekän. Ändi adämlärdä sinaş bir-ikki jildin oşuq vaqit täläp qilinidekän. Demäk, hazirçä taҗsiman virusniŋ aldini alidiğan eniq dora-därmäk yoq. Bemarlar hazirçä adättiki tumu ağriğini davalaş uslublirini bilän davalanmaqta.
Ändi «ağriqniŋ aldini eliş yolliri barmu?» degän soallarğa kälsäk, salahiyätlik mutähässislärniŋ pikriçä, asasän şähsiy gigiena qaidilirigä qät°iy riayä qiliş, tumu bilän ağrivatqanlardin jiraq boluş, tumu bilän ağriğan ähvalda därhal dohturlarğa muraҗiät qilişi lazim. Şundaqla koçidin šygä kirgändä üzini, qolini sovun bilän juyuş, adämlär kšp jiğilidiğan җaylarğa imkanqädär barmasliq, koçiğa çiqqanda meditsiniliq niqaplarni taqap jürüş täläp qilinidu. Niqaplarni här ikki-üç saatta yštkäp turğan durus. Һärqandaq tumu bälgüliri päyda bolsa, šzini šzi davalimay, juqurida eytqinimizdäk, därhal dohturlarğa muraҗiät qiliş haҗät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ