“Biz “vengr” ämäs, madiyar”

0
134 ret oqıldı

Vengr hälqiniŋ aŋ-säviyäsidä šzliriniŋ kelip-çiqişi şäriq, Märkiziy Aziya älliridin ekänligi toğriliq hatirä heliğiçä saqlinip kälmäktä. Ular šzlirini uluq Arpadniŋ ävlatliri däp hesaplaydu. Vengrlar šzlirini “madiyarlar” däp ataydu vä Keŋäş İttipaqi tarihçiliri oylap tapqan “vengrlar fin-ugor qäbililiridin kelip çiqqan” degän tähminni rät qilidu. Tonulğan vengr antropologi Andraş Jolt Biro qazaq, uyğur vä vengrlarniŋ uruq-tuqqan häliqlär ekänligini oqup-üginivatqiniğa birnäççä jil boldi, u türk häliqliriniŋ tarihi boyiçä ilmiy tätqiqatlarni jürgüzmäktä. Alim İH äsirdiki kšçmän-madiyarlar bilän VII – VIII äsirdiki kšçmän qazaqlar süyäkliriniŋ antropologiyalik harakteri nahayiti ohşaş ekänligini eniqliğan. Mäzkür fakt vengrlarniŋ Märkiziy Aziya häliqliri bilän yeqin tuqqan ekänligigä yänä bir qetim guvaliq qilidu.
– Andraş, ägär hatalaşmisam, Siz 2006-jildin tartip Qazaqstanda antropologiyalik tätqiqatlar bilän şuğullinip kelivatisiz. Keyinki on jil içidä Siz qandaq utuqlarğa qol yätküzdiŋiz?
– Biz qazaqstanliq alimlar bilän birliktä Torğay vilayitigä (hazirqi Qostanay vilayiti) ekspeditsiya uyuşturduq. Bu yärdä šzlirini “majar” däp ataydiğan häliq yaşaydu. Biz ular häqqidä mälumatlarni täpsiliy üginip, mäzkür häliq väkilliriniŋ genetikiliq mälumatlirini topliduq. Tätqiqat yäkünlirigä benaän, vengrlar bilän qazaq hälqiniŋ majar väkilliri otturisidiki (är kişilär täripidin) genetikiliq ohşaşliqni dälilliduq. Mäzkür yeŋiliq nätiҗiliri American Journal of Physical Anthropolgury näşiridä elan qilindi.
Qazaq madiyarliriniŋ äŋ kšp qismi Sarıqopa kšlini šz içigä alidiğan Torğay dalalirida yaşaydu. Ular qazaqlarniŋ arğın qäbilisi tärkivigä kirgän vä bu yärlärgä tähminän 320-350 jil ilgiri Kartsag (Qarsaq) batır rähbärligidä җänubiy vä şärqiy-җänubiy territoriyaliridin kälgän. Buniŋdin taşqiri, Kškçetav şähiriniŋ şimaliy rayonida, şundaqla Rossiyaniŋ Omsk şähiriniŋ (qazaqçisi – Omba) ätrapida qipçaq qäbililiri bilän birliktä madiyar qäbilisiniŋ şimaliy topimu yaşaydu.
2012 – 2013-jilliri biz Özbäkstanğimu ekspeditsiya uyuşturduq. Uniŋ nätiҗisidä biz vengr qäbililik ittipaqiniŋ asasiy qismini Özbäkstanniŋ Qäşqärdäriya vilayitidä (Qarşi vä Şahrisabz şähärliri otturisida) yaşaydiğan majar qäbililiri täşkil qilidu, degän hulasigä kälduq. Meniŋ rähbärligimdiki ekspeditsiya Özbäkstanda yaşavatqan majar qäbililiri väkilliriniŋ DNKsini jiğdi. Tätqiqatqa Vengriya täbiätşunasliq muzeyiniŋ hadimliri – vengr antropologliri Şandor Evinger vä Jolt Bernertlar qatnaşti.
– Tätqiqat yäkünlirigä asaslansaq, biz qerindaş häliqlär bolup çiqimizkändä?
– Sšzsiz! Ägär antropologiyalik materiallarğa qaraydiğan bolsaq yaki vengrlarniŋ baş süyäklirini tählil qilip kšrsäk, ularniŋ Ottura Aziya vä qedimiy türk qäbililiriniŋ baş süyäklirigä ohşap kelidiğanliğiğa kšz yätküzimiz. Ular Çinğizhanğiçä Qazaqstanniŋ hazirqi territoriyasidä, Türkmänstan vä Özbäkstanniŋ şimaliy qismida kšçmän hayat tärizidä yaşap kälgän. İH äsirdä yaşiğan kšçmän-madiyarlar bilän VII – VIII äsirdä Qazaqstan territoriyasidä yaşiğan kšçmänlärniŋ süyäkliriniŋ antropologiyalik harakteri bir-birigä nahayiti ohşaydu. Bu ular yeqin uruq-tuqqan vä billä kšçüp jürüp yaşiğan degänni bildüridu. Kšpligän zamaniviy madiyarlarniŋ genetikiliq tomuri Ottura Aziyadin başlinidu. Ottura Aziyadiki zamaniviy ahaliniŋmu yiltizi härhil ekänligini bilgän durus. İlgiri Keŋäş dävridä mäzkür mäsililär heçqaçan kštirilmätti. Alimlar madiyarlarniŋ kelip çiqişini Uralğiçä bolğan ariliqtila izdigän.
– Qazaqlarniŋ madiyar qäbilisi Sizni “Madiyarlar qäbilisi keŋişiniŋ pähriy äzasi” unvani bilän mukapatlidi vä 2007-jili qazaq qäbilisi vä vengr delegatsiyasi däsläpki qetim vengr – madiyar qurultiyini štküzdi. Moşu häqqidä täpsiliy eytip bärsiŋiz.
– Biz Qazaqstandin qaytip kelip, Vengriyadä dostlirimiz bilän vengr qäbililiriniŋ jiğinini – qurultiyini štküzüşni qarar qilduq. Uniŋğa qazaqlarniŋ madiyar qäbilisiniŋ väkillirini pähriy mehmanlar süpitidä täklip qilduq. Mäzkür mäyräm 2008-jili avgust eyida štti. Moşuniŋdin keyin bizniŋ qoyuq munasivitimiz başlandi desäkmu bolidu. Madiyarlarniŋ än°äniviy mirasini saqliğuçilarniŋ çoŋ paradi moşu alaqimizniŋ nätiҗisi boldi. Tonulğan yağaç oymikarliq hüniriniŋ mahiri Şandor Nemeş mähsus mäyrämgä beğişlap bay dala näqişliri bilän bezälgän altä metrliq hayat däriğini yasap, uni qurultayğa soğa qildi. Bu märasimğa 60 miŋ adäm iştrak qildi. Mana şuniŋdin keyin Qurultay Keŋişi 2010-jili hun-türkliriniŋ umumiy uçrişişini uyuşturuşni qarar qildi.
– Qurultayniŋ häqiqiy mähsiti, umumän alğanda, bu hildiki çarä-tädbirlärniŋ mäzmun-mahiyiti nemidä?
– Birinçidin, Qurultay 2007 – 2008-jilliri štkän mäyräm rohini davamlaşturdi. U vengrlarniŋ at-ulaq-kšçmän tsivilizatsiyasini miras qilğan Märkiziy Aziya, Kavkaz regionliridiki häliqlär bilän bolğan uruq-tuqqanliq alaqisini mustähkämlidi.
İkkinçidin, märasimğa qatnaşquçilarniŋ barliği Attila, Bayan-Kagan, Madiyar-Baba, Kartsag vä Arpadqa ohşaş uluq äҗdatlirini hatiriläp, hšrmitini bildürdi. Qurultay än°änilärgä varisliq qilğan miŋliğan adämniŋ beşini qoşti, ändi uniŋğa kälgüçilärniŋ sani 2008-jildikigä qariğanda ikki hässä kšpäydi. Genetikiliq kelip çiqişi vä mädäniyiti boyiçä uruq-tuqqan bolğan hun-türk qäbililirigä täälluq barliq häliqlär Vengriyagä šzliriniŋ delegatsiyalirini ävätti. Uniŋğa kšpligän fol'klorluq kollektivlar vä än°äniviy äskärliriniŋ otryadliri käldi.
Üçinçidin, jiğilğan qerindaş häliqlärniŋ väkilliri qerindaşlar bildürüşini imzalidi: “Yaratquçi Egimizniŋ hahişi vä duasi bilän – vengr, madiyar, qazaq, šzbäk, türk, äzärbäyҗan, uyğur, qirğiz, başqurt, çuvaş, bolğar, tatar, türkmän, qaraqalpaq, buryat, noğay, gagauz, qaraçay, yaqut, korey, yapon – barliq qerindaş Һunlar umumiy uluq äҗdatliriniŋ hatirisi aldida bir-biriniŋ täğdiri üçün umumiy җavapkärliktä” deyilidu bildürüştä.
Şuni alahidä täkitläş keräkki, kšçmänlik tsivilizatsiya – barliq türk häliqliriniŋ ohşaşliğiniŋ asasidur.
– Bügünki kündä häliqlirimiz otturisidiki ohşaşliq nemidä bayqilidu?
– Bizniŋ häliqlirimiz otturisida ohşaşliq nahayiti nurğun – bu mädäniyät vä genetikiliq kelip çiqişi. Älvättä, kšpligän äsirlär štti, lekin biz, qazaqlar, qaçandu-bir dävirlärdä qedimiy madiyarlar bilän billä kšçüp hayat käçürgänligigä gumanlanmaymiz.
Qazaq tilida Vengriyani “Majarstan” däp ataydu. Bu durus nam. “Vengr” degän sšz häm çüşänçä yoq. Bizni rus tarihçiliri äynä şundaq däp atap kätkän. Madiyarlar “vengr” degän sšzniŋ mänasiniŋ nemä ekänligini bilmäydu. Ändi qazaq tilida bolsa, bizniŋ millitimizniŋ nami “majar” däp nahayiti toğra atilidu. Dšlätmu Majarstan däp atilidu. Qazaqstanda yaşaydiğan kšpligän adämlär “Vengriyadä qançä payiz vengr, qançä payiz madiyarlar yaşaydu” däp pat-pat soraydu. Biz dayim ularğa “Vengriyadä päqät bizniŋ hälqimiz – madiyarlar yaşaydu” däp çüşändürimiz.
– Ändi til ohşaşliği häqqidä gäp qilayli. Mäsilän, Siz šziŋiz bilän gäpläşkän qazaq, uyğur vä türkmänniŋ tilini çüşinämsiz?
– Bizniŋ tillirimizda bäzibir lingvistikiliq päriqlär bar. Biz hämmisini ämäs, päqät ayrim sšzlärnila çüşinimiz. Şähsän män qazaq vä başqimu türk tillirini oqup ügängän. Män ularniŋ nemä häqqidä sšzlişivatqanliğini çüşinäläymän. Ändi oçuğini eytidiğan bolsaq, härqandaq til äsirlär davamida šzgiridu. Mana şuniŋ üçün bizniŋ tilimizni bälgülük lingvistikiliq sahağa yatquzuş nahayiti eğir. Adättiki madiyar qazaq tilini çüşänmigändäk, qazaqmu madiyar tilini çüşänmäydu. Ular tilda hazirqi küngiçä umumiy mänasini saqlap qalğan ayrim sšzlärnila çüşinişi mümkin.
– Qedimiy vengrlar qaysi dinğa itaät qilğan?
– Dala häliqliri islam vä hristian dinini qobul qilğiçä härhil dinğa itaät qilip kälgän. Täŋriçilik şamanizmniŋ helä täräqqiy ätkän variantliriniŋ biri bolğan. Uniŋda җämiyätniŋ iҗtimaiy täşkilatiniŋ elementliri bayqilidu. Bu qedimidinla bizniŋ äҗdatlirimizniŋ hayatida muhim rol' oyniğan. Bu dinda taltoş yaki şaman täbiiy küç vasitiçisi bolğan. U pat-pat häliq tibabätçisimu bolup kälgän. Bu yärdin – Taltoş – dinniŋ namimu kelip çiqidu. Mäzkür dindiki äpsaniliq etiqat elementliri (hayat däriği, mšҗüzilik maral, җärän, dap-dumbaq, otqa çoqunuş v.b.) barliq hun-skifliq dala mädäniyätliridä moҗut. Bu yärdiki bäzi päriqlärni hesapqa almiğanda, ularniŋ yiltizi ortaq.
– Türk – altay topliriniŋ mädäniyiti härhil vä dayim bir-birigä ohşap kälmäydu. Uniŋda İran vä Skif täsiri bayqilidu. Til vä genetikiliq päriqlärdin taşqiri madiyarlarniŋ kavkaz häliqliri bilän ohşaşliği barmu?
– Vengrlarniŋ däsläpki etnogenez vaqiäliri Altay šlkisiniŋ, şundaqla zamaniviy Qazaqstan vä Özbäkstan territoriyaliridä yüz bärgän. Bu җäriyanlarğa Tarim basseyni (hazirqi Şinҗan-Uyğur Avtonom Rayoni) vä Pamir territoriyasi qedimiy ahalisiniŋ täsiri küçlük bolğan. Vengr qäbililiri Ottura Aziyadin ğärip yšnilişi boyiçä tarqiğan. Ehtimal, kšp vaqtini Aral-Kaspiy regioni territoriyasidä štküzgän. Andin Җänubiy Ural yärlirini egiläp, Kaspiy vä Ural otturisidiki štkül arqiliq dalalarni kezip, Kavkazniŋ şimaliy qismiğimu yätkän. Vengr qäbililiri Hazar haqanliği tarihida muhim rol' oyniğan vä qäbililik ittipaq armiyasi tärkividä äŋ ähmiyätlik küçlärniŋ biri bolğan. Vengr etnogeneziniŋ muhim basquçliriniŋ biri Şimaliy Kavkazda, hazirqi Dağstan, Çeçenstan, Qabardin-Balkar vä Qaraçay-Çerkes territoriyaliridä yüz bärgän. Vengr qäbililik ittipaqiniŋ bir qismi Җänubiy Kavkaz yärlirigä (savard-madiyarlar) silҗiğan vä hazirqi Äzärbäyҗan vä Şimaliy İran territoriyalirigä orunlaşqan.
– Vengrlar šzliri kimdin kelip çiqqan? Һazirqi kündä silärniŋ millitiŋlarniŋ kelip çiqiş tarihi qandaq eytilidu?
– Evropiniŋ näq märkizidä qurulğan vengr dšlitiniŋ miŋjilliq tarihi vengrlarniŋ mädäniyitini barliq kšçmän häliqlär arisida äŋ ğäriptikisi däp bälgülidi. Һazirqi kündä vengrlar birpütün millät vä qäbililärgä bšlünmäydu. Biraq vengrlar tarihiniŋ kšpiräk qismi, kšçmän häliqlärniŋ kšpçiligigä ohşaş, milliy-qäbililik sistema bilän täriplinidu. Qäbililärni “Qanliq kelişim” namliq kelişim bilän biriktürüş – vengr hälqiniŋ milliy rivayätliriniŋ biri bolup hesaplinidu. Uluq rähbär vä härbiy qomandan Arpad – qedimiy padişa sulalisidin. Ularniŋ sulalisi dšlätni birnäççä äsir başqurdi. U vengrlar tarihidiki muhim şähslärniŋ biri vä millät qudriti vä birliginiŋ rämzidur. Dahi Almoş uniŋ dadisi bolğan. Rivayätkä muvapiq, äŋ ätivaliq rähbärlärniŋ biriniŋ qizi šydä uhlavatqanda Turul namliq quş (käbiliniŋ totemi vä vengrlarniŋ rämzi) uçup kirip, oğul hädiyä qilğan. Yänä şu rivayätlärgä bağliq näq Turuldin Arpad sulalisi tarqalğan. U vä uniŋ ävladi hškümranliq qilğan jilliri vengr tarihiniŋ äŋ uluq vä şšhrät qazanğan dävri boldi.
– Meniŋ çüşinişimçä, vengrlar bu tehi Attila dävridä zamaniviy Vengriya territoriyasigä oltiraqlaşqan җäŋgivar hunlarniŋ ävladi bolup çiqtidä. Ändi hunlar häqqidä nemä demäkçisiz?
– Däl şundaq, bu bir häliq vä bir tilda sšzläşkän häliq. Män sizgä madiyarlarniŋ päyda boluşiniŋ qisqiçä tarihini eytip beräy. Vengr qäbililiriniŋ kelip çiqişini hun qäbililik ittipaqniŋ bäzibir häliqliri bilän bağlaşturuşqa bolidu. Arpad hanniŋ rähbärligidä (İH äsirniŋ ahirida Karpat basseynini besiveliş) tarihiy vätängä egä boluş – vengrlarniŋ tarihidiki muhim päyt bolup hesaplinidu. Ottura äsirlärdiki, vengr tarihçiliriniŋ yezişiçä, Arpad han sulalisi hunlar rähbiri Attiladin kelip çiqidu. Vengrlarğiçä Karpat basseynida kšçmän qäbililär yaşap kälgän. Ular – skiflar häm sormatlardur. Andin V äsirniŋ beşida bu territoriyagä hunlar kelip, bu yärni šzliriniŋ Evropidiki imperiyasiniŋ märkizigä aylanduridu. Näq moşu yärdä hunlarniŋ dahisi Attila yaşap, hškümranliq qilğan. Başqa dšlätlärgä täälluq territoriyalärni egiläp, hunlar bu yärlärdä aililiri bilän yaşaşqa qalidu yaki härbiy garnizonlarni qalduruş arqiliq yeŋi dšlätlärni quruşqa başlaydu.
Attilaniŋ šlümidin keyin ilgiri hunlarğa hizmät qilğan Germaniya qäbililiri Karpat basseyniniŋ härhil qisimlirini besivelip, bu tävä häliqlirini šzigä beqinduridu. 586-jili Buyan qağan rähbärligidiki İçki Aziya kšçmä avarlarniŋ atliq otryadliri täripidin väyran qilinidu. Besivelinğan territoriyadä Avar qağaniti qurulidu. U Evropiniŋ äŋ küçlük dšliti bolidu. Mäzkür dšlät vengrlar šzliriniŋ tarihiy vätinigä egä bolğiçä hšküm süridu. 895 – 896-jilliri vengrlar šzliriniŋ Vengr knyaz'liğini quridu. Bu Evropiniŋ Märkiziy häm Şärqiy qismidiki äŋ küçlük armiyagä egä dšlät boldi. Ularniŋ basqunçiliq jürüşliri hazirqi İspaniya territoriyasigiçä davamlaşti.
Vengrlar çoŋ kšçüş vaqtida kšpligän häliqlär bilän qarimu-qarşiliqta boldi. Buniŋdin taşqiri vengr hälqiniŋ bir qismi birnäççä qetim härhil regionlarni egilidi. Qedimiy şäriq, pars vä äräptilliq qolyazma mänbäliridä moşu häqtä mälumatlar saqlanğan. Arpad sulalisi hškümranliq qilğan dävirlärdin başlapla şäriqtä qalğan vengrlar bilän alaqä ornitiş başlanğan. Vengrlarniŋ kšpçiligi, alimlardin addiy adämlärgiçä, şäriqtä qalğan qerindaşlirini izdäşni asasiy hayatiy mähsiti däp bildi.
– U dävirlärdä yeŋi yärlärni besiveliş yahşi atlarsiz mümkin ämäs edi. Bilişimçä, vengrlarmu, qazaqlar ohşaş, atqa humar, uni bahalaşni bilidiğan häliq.
– Vengr – üçün at päqät härbiy jürüşlärdila ämäs, bälki kündiki hayatta paydilinidiğan muhim ähmiyätkä egä hayvan. Vengrlarmu qimiz içip, uniŋdin härhil mähsulatlarni täyyarlaydu. Bu hazirqi kündimu bar, lekin Märkiziy Aziyadikidäk käŋ tarqalmiğan. Uniŋ üstigä, hazirqi kündä Evropa älliri içidä päqät Vengriyadila “Kškpar” ohşaş än°äniviy komandiliq oyun saqlanğan.
Vengr atliriniŋ zamaniviy näsilliri duniyağa tonulğan. Lekin mutähässislär qedimiy vengrlarniŋ atliriniŋ qandaq bolğanliğiğa bağliq helidin beri munazirilärni jürgüzmäktä. Mäzkür mäsilidimu genetika yardämgä käldi. İH äsirdä yaşiğan atniŋ süyigidin elinğan DNK parçisini täkşürüş nätiҗisidä şu dävirdiki atlar hazirqi Türkmänstanniŋ Ahaltekin näsillik atliriğa ohşap kälgänligi eniqlandi.
– Sšhbitimizniŋ ahirida vengr taamliriğa qisqiçä tohtalsiŋiz. Ular qaysi türkiytilliq häliqlärniŋ taamliriğa kšpiräk ohşap kelidu?
– Biz, barliq türkiytilliq häliqlärgä ohşaş, gšşlük taamlarni yahşi kšrimiz. Lekin keyinki vaqitlarda ularğa ziräni kšp qoşidiğan bolduq. Ägär eniğiraq selişturidiğan bolsaq, bizniŋ kšpligän tamaqlirimiz qazaqlar bilän uyğurlarniŋ taamliriğa ohşap kelidu. Namilirimu silärniŋkigä ohşaydu. Bizdimu tamaqniŋ türliri tola. Qazaqlarniŋkigä ohşaş hilmu-hil gšşlük tamaqlar kšp. Şundaqla mävsümlük kšktatlarni, süt vä süt mähsulatlirini nurğun paydilinimiz.

Sšhbätläşkän
Bähtiyar TOHTAHUNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ