Ävlat tärbiyisi  – millät keläçiginiŋ kapaliti

0
28 ret oqıldı

Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «Ägär yeŋiliniş älniŋ milliy-mäniviy tomuridin ozuq alalmisa, u adişişqa başlaydu» däp mäniviy yeŋilinişniŋ asasiy yšnilişlirini eniqlap bärdi. Demäk, qedimiy dävirlärdin başlinidiğan, šziniŋ tarihiy täҗribisidin, izgü än°änä, urpi-adät vä räsim-yosunliridin tamamän qol üzgän җämiyättä mäniviy yeŋiliniş äsla mümkin ämäs degän sšz. Hälqimizniŋ moşundaq tomuri mustähkäm, äzäldin tarihi bilän billä davamlişip kelivatqan mäniviy bayliq-ğäzniliriniŋ biri – ailä qädriyätliri. Һätta bizniŋ mäniviy qädriyätlirimizniŋ asasimu uşbu ailäviy än°änimizdä desäk, heç hatalaşmaymiz.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

«Vätän ailidin başlinidu» degän ibarä qaysi dävirdä bolsun , šzgärgän ämäs häm šzgärmäydu. Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti –Elbası Nursultan Nazarbaev «Ailä – Qazaqstan җämiyitiniŋ tirigi, ihtisattiki, mädäniyättiki, iҗtimaiy säyasättiki barliq yeŋi muvappäqiyätlärniŋ asasi», däp bu mäsiliniŋ җämiyitimiz üçün muhim ähmiyitini eniq kšrsitip bärdi. Mustäqillik jilliri ailä qädriyätlirini mustähkämläş yšnilişidä helä tilğa alarliq işlar atquruldi. Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ riqabätkä qabil millät, bähitlik ailä, härtäräplimä yetilgän bilimlik ävlatni şäkilländürüşkä qaritilğan dana säyasitiniŋ nätiҗisidä ana bilän balini qollap-quvätläş boyiçä programmiliq hšҗҗätlär, genderliq baravärlikni saqlaş strategiyasi qobul qilinip, dšlät däriҗisidiki ailä säyasitidä birtutaş sistema şäkilländi. Başqisini eytmiğanda, kšp baliliq aililärni iҗtimaiy җähättin himayä qiliş yšnilişidiki dšlät yardäm puli türliriniŋ härjili kšpiyivatqanliği diqqätkä sazavär. Һärjili štidiğan «Mereyli otbası» bayqaş-kšrügidä elimizdiki äŋ ülgilik aililärniŋ hayati tärğip qilinip, härhil mukapatlarğa erişişimu än°änigä aylanğan.
Älvättä, ailä säyasitidin bšläk ailä qädriyätliri degän çüşänçä bar. U – tarih, “ailä än°äniliri”, ailä mädäniyiti bilän etikisi. Ailiniŋ şäkillinişigä җämiyätniŋ şäkillinişi bevasitä munasivätlik. «Ata – šy tüvrügi, ana – šy zeniti, bala – šy berikiti» degän danalar sšzi milliy tärbiyiniŋ ailä hayatida atquridiğan rolini eniqlap bärsä keräk.
Qazaq hälqiniŋ uluq şairi vä mutäpäkküri Abay är yetip, kšpçilikkä tonuluşqa başliğinida, dadisi Qunanbayğa «Män sizdin ozdum ata, meni pütkül qazaq tonuydu»– däptekän, dana Qunanbay oğliğa qarap «Һä-ä, Abay, sän “meniŋdin ozdum” deyişiŋ üçün aldi bilän maŋa ohşaş šzäŋdäk oğul tepip kšrgin» däptu. Qunanbayniŋ uşbu äqilanä sšzi ävlattin-ävlatqa davamlişidiğan ibrätlik ibarä ämäsmu?
Eçinarliği, hazirqi җämiyättä ailä qädriyätliriniŋ upirap, qädri ketivatqanliği aççiq bolsimu häqiqät. Bügünki kündä hayatqa kelivatqan balilirimizniŋ kindigini kimlär käsmäyvatidu, ilgiri päqät yärgila kšmülidiğan şu kindik hazir nälärgä taşlinivatidu? Һäqiqätänmu baliŋizniŋ kindigini kimniŋ käskänligini bilmäysiz. «Biliş şärt!» däpmu oylimaysiz. Sävävi, hazir ilgärkidäk šydä boşiniş yoq. Yezilardiki salapätlik, nuraniy momilirimiz hazirmu šzliriniŋ zamanisida talaylarğa «kindik ana» bolğanliğini seğiniş ilkidä äskä alidu. Älvättä, ilim-pän kün sanap täräqqiy etivatqan bügünki dävirdä җiddiy meditsiniliq nazarät astida boşanğanğa nemä yätsun! Amma buniŋ bir eçinarliq yeri, balini tuğuthanidin çiqarğandin keyin, ata-ana kšŋligä yeqin tartqan adämni «kindik ana» däp elan qiliş bilänla çäklinip kelivatidu. Uniŋ väzipisini “baliğa kiyim-keçäk, oyunçuq elip beriştin ibarät” däp päräz qilidu. Bir qiziği, kindik aniniŋ qädri suslişivatqan bügünki zamanda ändi… «kindik ata» degän kirmä atalğu räsim-yosunlirimizda päydin-päy šzlişivatidu. Yeqin dost-buradärliri arisidin tallavelinğan bu namniŋ egisimu azdu-tola soğa hädiyä qiliştin neri ketälmayvatidu.
Bizniŋ pikrimizçä, yaş ata-anilar kindik aniğa balisiğa päqät bahaliq soğa elip beridiğan «hamiy» süpitidila qarimastin, bälki hälqimizdä äzäldin şäkillängän ibrätlik än°änä boyiçä balisini kindik anisinimu šz anisidäk uluqlaşqa dävät qilip, uniŋğa alahidä izzät-ehtiram bilän qaraşniŋ lazimliğini pärzänt qälbigä siŋdürüşi şärt. Äynä şu çağdila pärzäntlirimiz milliy än°änilär asasida tärbiyilinip, kiçigidin ädäp-ählaqliq, mehir-şäpqätlik, muhimi, äҗdatlirimizniŋ izgü işliriğa varisliq qilalaydiğan päzilätlik insanlardin bolup yetilgüsi.
Yoşuridiğini yoqki, keyinki vaqitlarda milliy urpi-adät, räsim-qaidilirimiz yeŋiçä tüs elivatidu. Bäzilär heçkimgä ohşimaydiğan toy qilğusi kälsä, yänä birliri aldi-käynini oylimay, hätta qärizgä boğulup bolsimu, uniŋdin artuğiraq toy štküzüşkä intilivatqan. Başqisini eytmiğanda, sünnät toyni qäyärdä bolsa, şu yärdä, israpçiliq bilän štküzüvatqinimiz, eytiŋlarçu, qaysi ata-bovimizdin qalğan urpi-adätlirimizdä bar edi? Eçinarliği, hätnä toy qilişta bäs-bäskä çüşüvatimiz. Ändi yaşlarniŋ šyliniş toylirida särip qilinivatqan hiraҗätniŋ šylängän yaşlarniŋ bähtigä ämäs, «seniŋdin män qalattimmu?!» degängä ohşaş abroy talişişqa aylinip, aqiviti yahşiliqqa aparmayvatqanliğinimu kšrüvatimiz. Sšzümizgä ispat süpitidä nekalaşqan yaş aililärniŋ arisidiki aҗrişişniŋ keyinki jilliri intayin hovupluq däriҗigä yätkänligini eytsaqla, kupayä.
Statistikiliq mälumatlarğa kšz jügärtsäk, Qazaqstanda nekadin štkän här üç ailiniŋ biri aҗrişidekän. Mäsilän, şähärlärdiki aҗrişiş däriҗisi 40 payiz bolsa, yezilarda 27 payizğa yätkän. Aҗrişişlarniŋ 40 payizi däsläpki bäş jilda orun alidiğanliğimu kişini oylanduridu. Ahirqi bäş jilda elimizdiki royhättin štkän nekaniŋ sani aziyip, äksiçä, aҗrişişlarniŋ sani kšpäygän.
Aҗrişişlarniŋ täsiridin җumhuriyät boyiçä toluq ämäs aililärdä tärbiyilinivatqan balilar sani jiliğa 40000 din aşqan. Bu päqät hesavat üçünla berilivatqan yaliŋaç räqämlär ämäs, bügünki җämiyätlik därtniŋ kšrsätküçi. Uniŋ käynidä qançimu adämniŋ täğdiri yatidu? Qançiligän gšdäkniŋ kšz yeşi, qälb yarisi, nalisi bar? Atisiz tärbiyilängän oğul bilän qizniŋ yerimҗan täğdirigä җämiyät bolup җavapkär ekänligimizni untuvatqandäkmiz.
Äslidä oğul atiğa qarap šssä, qiz anisiğa qarap boy tüzäydekän. Yadimizda mäkkäm saqlişimiz lazimki, yaşanğanda hayatimizniŋ yahşi-yaman boluşi tärbiyiläp, qatarğa qoşqan pärzändimizniŋ insaviğa bağliq bolidu. Şuŋlaşqa kšpni kšrgän mštivärlär «İlahim, balilarniŋ insavini bärgäy», däp Alladin tiläydu. Şuŋlaşqimu, qerindaşlar, keläçäktä bala tärbiyisigä sus qarimayli demäkçimän. «Qizimniŋ bähtini taladin ätsun, barğan yerigä siŋip kätsila boldi»,– däp hämmä җavapkärlikni ularğila jükläp qoyup, šzimiz paŋşiŋ jürivärsäk bolmas. Män başta täkitläp štkinimdäk, qizlirimiz turmuşqa çiqip, pärzänt kšrgändin keyinmu ularğa uyğurniŋ mädäniyitini, tarihini, nämunilik urpi-adätlirini ügitiştin zadi yaliqmişimiz keräk. Ata-bovilirimiz äzäldin qiz balini alahidä qädirläp, šstürgän. Qizi residä bolğanda, «Anaŋniŋ bärgän aq sütini aqla, haya-nomusluq bol», däp tärbiyiligän. Demäk, bügünki qiz – ätiki ana. Baliniŋ täğdiri aniğa bevasitä bağliq degän sšz. Keyinki vaqitlarda «yeŋi tuğulğan balisini balilar šyiniŋ aldiğa yaki ähläthaniniŋ arisiğa taşlap ketiptu», degän yeqimsiz hävärlärni pat-pat aŋlaydiğan bolduq. Özi duniyağa äkälgän narsedini yaramsiz buyum ohşaş taşlap ketiş üçün qandaq adäm boluşi keräk? Balisini taşlap kätkän ayalnimu, şundaq ähvalğa duçar qilğan ärnimu aqlaş mümkin ämäs. Statistikiğa süyänsäk, bügünki kündä balilar šyidiki 7200 din oşuq gšdäkniŋ 696 niŋ ata-aniliri šz hoquqidin baş tartqanlar, 436si taşlandi balilar ekän. Ändi 3400niŋ ata-aniliri hoquqliridin ayrilğanlar. Eniğiraği, balilar šyidä tärbiyilinivatqanlarniŋ 63 payiziniŋ ata-anisi hayat degän sšz…
Moşu yärdä yänä bir alahidä täkitläp ketidiğan närsä, atiniŋ sšzi — ailidä qanun boluşi tegiş. Äpsus, hazir ailidä atilarniŋ abroy-inaviti tšvänläp kätti.Uniŋ sävävini här kim här hil çüşändüridu.
Äqillik ayal — yoldişiniŋ yardämçisi, tayançisi. Һayattiki äŋ yeqin ğämhorçisi. Ular şatliği bilän ğäm-qayğusi ortaq, bir-birigä sadiq insanlardin boluşi lazim. Ävzili, är-ayal däsläp hulini qurğan altun ugisi — šz ailisiniŋ mustähkämligini saqlişi haҗät. Һayatta duç kelidiğan qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berip, šzinimu, balilirinimu sävirçanliqqa, tšzümlükkä ügitişi keräk. Ailä huli äynä şundaq mustähkämlinidu, ämäsmu.
Ailä — mehir-şäpqät bilän inavätlikniŋ soğulmas buliği. Demäk, ailiniŋ tüvrügi bolğan är-ayal šz hoquq vä väzipilirini eniq çüşinip, inavätlik işlarni kšp qilsa, undaq ailidä bähitmu, bärikätmu bolidu. Är-ayal moşundaq iҗil-inaq hayat käçürsä, ularğa qarap balilirimu ädäplik, äqillik, inavätlik bolup šsidu. Muhimi, pärzäntlirimizniŋ ana tilidin, dinidin çätnişip ketişigä yol qoymayli. Til demäkçi, uyğur mäktivini tamamliğan balilar ählaq җähättinmu yetük şähslärdin bolup, häqiqiy uyğur müҗäzlik insan süpitidä yetilip çiqidu. Ular ruslaşqan uyğurlarniŋ eŋiğa siŋgän sälbiy hadisilärdin neri bolidu. Bilsäk, til — millätniŋ bayliği, mäniviy buliği.
Kitap täkçisidä alahidä tiziqliq turğan uyğur tilidiki kitaplarni kšzümizniŋ qariçuğidäk saqlaşni biläyli . Kitap — bilim buliği. Ändi balilirimizni şu bulaqtin qenip-qenip su içişkä dävät qiliş, birinçi novättä, ata-aniniŋ väzipisi. Moşu yärdä yänä bir muhim mäsiligä diqqät bšlüşimiz keräkligini eytip štmäkçimän. Biz, asasän atilar, şänbä-yäkşänbä künlirini yaki boş vaqitlirimizni näzir-çiraq, toy-tškünlärdä štküzüşkä aldirimay, äşu künlirimizni ünümlük paydilanğan halda, balilirimizni yaki nävrilirimizni sport saraylirini, mädäniyät därgahlirini, rässamlar galereyalirini ziyarät qilişqa apirişqa kšpiräk kšŋül bšlüşimiz keräk. Äynä şu çağdila härbirimiz sağlam häm parasätlik ävlat tärbiyiläşkä çoŋ tšhpä qoşqan bolimiz.
Ägär uyğurluq ğururimizni çüşärmäy, täräqqiyat yolida maŋimiz desäk, ana tilimizni qädir tutup, milliy tarihimizni bilip, urpi-adätlirimizni hšrmätläp, hälqimizniŋ, milliy ihtidariğa här qaysimiz bir kişilik şähsiy hässimizni qoşuşimiz lazim. Başqiçä eytqanda, šzimizni yaratqan millitimizgä, ana tilimizğa sadaqätlik keräk. Ändi sadaqätlik kšrsitiş qandaqtu-bir җasarät ämäs, u – bari-yoqi millitiŋgä hainliq qilmiğinimiz. Äpsus, moşu asasliq şärtniŋ hšddisidin çiqivatqinimiz ikki tayin. Һayatimiz sadaqätsizlikniŋ hilmu-hil kšrünüşlirigä tolup-taşqan: ana tilidin yaltiyip, ammiviy maŋqurtlişiş, šz millitidin üz šrüp, kelip çiqişini inkar qiliş, iҗtimaiy-mäniviy dairimizdiki täsadipi adämlärniŋ härikätliri vä hakazilar…
Ailä säyasitini şäkilländürüştä atqurulidiğan işlar tehi kšp. Ailä qädriyätlirini tärğip qiliş vä kšp baliliq aililärni räğbätländürüş yšnilişidiki yardäm puli türlirini zaman tälivigä muvapiq yetildürüp turuş – muhim mäsililärniŋ biri. Mäsilän, bäş yaki uniŋdin kšp balini duniyağa äkälgän anilarğa ayliq maaş tayinlaş arqiliq ularniŋ ämgäk stajini saqlap qeliş mümkinçiligini qaraşturuş – ähmiyätlik mäsililärniŋ biridur. Buniŋ, šz novitidä, җämiyättä kšp baliliq ailä boluşniŋ abroy-inavitini aşuridiğini talaşsiz.
Kšpçilik jiğilğan bir sorunda tšrdä oltarğan bir moysäpitniŋ «dinimizdin ayrilip, kimlärgidu ägişip, tilimizni untup, millät süpitidä yoqilişqa qarap yüzlinivatqanda bizni aman elip qalğan käŋ peyilliğimiz, iҗil-inaqliğimiz bilän mehmandostluğimiz», degän gepini aŋliğinim bar. Çüşängän adämgä bu – mänasi çoŋqur gäp. Rast, keyinki bir-ikki äsir ätrapida gäp qilsaq, hälqimizniŋ beşidin talay issiq-soğ štti. «Miŋ šlüp, miŋ tirilduq», desäk hatalaşmaymiz…
Buniŋdin ikki jil muqäddäm, 80 yaşniŋ üzini kšrgän bir nuraniy ana bilän hämsšhbättä bolup qaldim. « Balam, Mustäqillik bizgä Alla taalaniŋ bärgän nemiti vä çoŋ bähti. Biz, yoldişim ikkimiz, uşbu mustäqillikkä «qandaq hässä qoşsaqkin», däp kšp oylinattuq. Tiҗarätçi yaki çoŋ lavazim egisi ämäsmiz, päqät pensionerlarmiz. Biraq, çoŋquriraq oylinip kšrsäk, bizniŋ yänimu qoşidiğan ülüşimiz bar ekän. Birinçidin, biz pärzäntlirimizgä durus tärbiyä berişimiz keräk ekän. Һär bir ailiniŋ balisi tärbiyä kšrgän bolsa, җämiyät tärbiyilik bolidekän. İkkinçidin, šyümizni taza tutuşimiz haҗät ekän. Һärbir šyniŋ içi, hoylisi taza bolsa, mähällimiz, elimiz taza bolidu ämäsmu! Üçinçidin, hoşnilirimiz bilän iҗil-inaq yaşişimiz keräkkän. Һärbir hoşna inaq yaşisa, elimizdä šmlük vä birlik bolidekän. Һärbir ailä uşbu üç qaidigä durus ämäl qilsa, bizniŋ mustäqilligimizniŋ mustähkäm, dšlitimizniŋ küçlük bolidiğini sšzsiz», degän gepi heli yadimda. Bu addiy, yezidiki «Qähriman aniniŋ» sšzi. Äqilanä gäp. Buniŋğa elip-qoşarimiz yoq.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası N.Ä.Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «Yeŋiliniş – ilgärkidäk tarihiy täҗribä bilän milliy än°änilärgä üstürtün qarimasliq keräk. Äksiçä, zaman izğirinliridin sürünmäy štkän ilğar än°änilärni muvappäqiyätlik yeŋilaşniŋ ähmiyätlik kšrünişlirigä aylanduruşni biliş haҗät», däp atap kšrsätti. Ävlat tärbiyisi – millät keläçiginiŋ kapaliti. Һärbir bala atiniŋ qeni, aniniŋ süti bilän kelidiğan täbiiy hislätlär ohşaş milliy mäniviy qädriyätlärnimu däsläp ailidä ata-anisiniŋ tärbiyisi bilän boyiğa siŋdüridiğanliği muqärrär. Qisqisi, millät keläçigi hesaplanğan pärzäntlirimizni milliy än°änilär asasida tärbiyiläp, äl qatariğa qoşuş šz qolimizda. Şuŋlaşqimu häddi-hesapsiz doramçiliqqa berilmäy, milliylikni tärğip qilsaq, utulmaymiz. Şundaq ekän, milliy tärbiyä – millät bolup uyuşuşniŋ, milliy täräqqiyatqa dadil qädäm taşlaşniŋ asasi bolğusi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ