Musulmanlarniŋ başqa din väkillirigä munasiviti

0
2 223 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi».

Mälumki, başqa din väkilliri bilän munasivätniŋ asasiy qaidiliri islam şäriitiniŋ bebaha ğäznisi – Qur°an bilän sünnättä bälgülängän. Uşbu qaidilärgä asaslinip, islam päyda bolğandin buyan on tšrt äsirniŋ içidä başqa dinlar bilän teçliq munasivät ornitiş yolğa qoyulğan. İslam dini vuҗutqa kälgän kündin başlap šziniŋ geografiyalik orunlişişiğa muvapiq billä oltiraqlaşqan iudiylar, hristianlar vä başqimu din väkilliri bilän munasivät ornatti.
Qur°an Kärimdä «Kitap egiliri» däp atalğan iudiy vä hristian dini väkilliri bilän teçliq hayat käçürüşniŋ islamda ilğar än°änä vä räsim-yosunliriniŋ şäkillängänligi eniq ipadilängän. Muhämmäd Päyğämbär musulmanlarğa: «Silärgä kitap egilirini, yäni hristianlar bilän yähudiylarni amanät qilimän»,– däp väsiyät qaldurğan. İkkinçi bir hädistä: «Kimdä-kim Kitap egilirigä zulum qilsa, ahirättä män uniŋ düşminimän»,– däp qät°iy agahlandurğan.
Quran Kärimdä: «Ähli kitap bilän päqät äŋ çirayliq räviştä munazirilişiŋlar, ularniŋ içidiki zulum (yäni silärgä qarşi uruş qilğuçilar vä fidiyä beriştin baş tartquçilar) buniŋdin mustäsna. Eytiŋlarki, «Bizgä nazil qilinğan kitapqa vä silärgä nazil qilinğan kitapqa iman eyttuq. Silärniŋ ilahiŋlar vä bizniŋ ilahimiz birdur, biz Allahqa boysunğuçilarmiz» («Änkä But» sürisi, 46-ayät) – deyilgän.
Mäzkür ayätni asasqa alğanliqtin başqa din väkillirigä Muhämmäd Päyğämbärniŋ hšrmiti alahidä bolğan. İslam dinini qobul qilğan musulmanlar 622-jili Mäkkidin Mädinigä hiҗrät qilğandin keyin, başqa din väkilliri bilän Mädinä şärtnamisiğa qol qoyğan edi. Yättinçi äsirdä tüzülgän bu hšҗҗät islamdiki teçliq bilän tšzümlükni, islamniŋ insan hoquqiğa hšrmiti bilän dialog mädäniyitini, başqa din väkillirigä kšzqarişini, şundaqla işänçä-etiqat ärkinligi bilän vijdan-nomus ärkinligini täminligän qaidilärni šz içigä alğan.
Öz zamanisida Muhämmäd Päyğämbär başqa din ähligimu hšrmät, mehir, ğämhorluq bilän qarap, umumiy razimänlik bilän inaq-ittipaqliqni saqlaşqa küç selip, başqa din väkilliriniŋ hoquqini musulmanlar bilän birdäk däriҗidä tutti. Muhämmäd Päyğämbär: «Kim zimmi adämni (musulmanlar bilän billä hayat käçüridiğan başqa din adimini) šltärsä, u җännätniŋ hiddinimu purimaydu. Älvättä, җännät hiddi yätmiş jilliq jiraqliqtin sezilidu (kelidu)», degän (Nasay rivayiti).
Yänä bir hädistä: «Kim vädiläşkän (başqa dindiki) adämgä zulum qilsa yaki uniŋ häqqini bärmisä, uni çamisi yätmäydiğan närsigä mäҗburlisa, uniŋ raziliğisiz mülkini tartivalsa, qiyamät küni bilän şu adämniŋ šçini elip berimän», – däp җiddiy agahlanduridu (Äbu Daud rivayitidin).
Yämänniŋ Najran degän yeridä Mazhij qäbilisi boldi. Şu qäbiliniŋ Balharis degän uruğiniŋ täväsidä hristianlar ziç orunlaşqan edi. Şu tävädin atmiş adämdin tärkip tapqan top Mädinigä kelip, şähär turğunliriğa «meçitliriŋlarda namaz oquvalayluq», däp iltimas qilidu. Sahabilar u iltimasni rät qilivatqanda bu hävärni aŋliğan Päyğämbär därhal yetip kelip, ruhsitini bärgän.
Muhämmäd Päyğämbärniŋ mäkkilik muşriklar bilän aridiki «Hudaybiya» namliq şärtnamisi islamdiki dinlarara razimänlik bilän ittipaqliqniŋ ülgisi boldi.Uşbu hšҗҗät boyiçä: «Ägär bir muşrik islamni qobul qilip, musulmanlarğa qoşulsa, mäkkiliklärniŋ tälivigä muvapiq musulmanlar uni rayidin qayturuşiğa bolidu. Ändi musulmanlarniŋ biri İslamdin çiqip, mäkkiliklärgä qoşulsa, mäkkiliklär uni rayidin qayturişiğa җavapkär ämäs». Bu şärtnamidin Päyğämbärniŋ başqa dinğa etiqat qilğuçilarğa adalätsizlik kšrsätmigänligi bayqilidu.
Moşu җähättin elip qarisaq, ayrim musulman qerindaşlirimizniŋ namaz oqumaydiğanlarni kapirğa çiqirip, hätta, šz qerindaşliri bilän munasivitini üzüvatqanliği şäriät turğusidin orunsiz ekänligini kšrüşkä bolidu. Muhämmäd Päyğämbär başqa din väkilliriniŋ ibadät qilidiğan imarätlirini buzmaşni, dindarlarni šltärmäslikni, ularğa qol kštärmäslikni, eliq-seliq almasliqni, mal-mülkigä tägmäslikni, başqa dindikilärniŋ hudayliriğa til täkküzmäslikni väsiyät qilğan. Muhämmäd Päyğämbärniŋ tälim-tärbiyisini alğan izbasarlirimu musulmanlarniŋ qol astiğa štkän ällärdä uşbu qaidä-tärtipkä asaslinip iş tutti.
Hristian dininiŋ väkilliri kšpiräk orunlaşqan Palestiniğa hškümranliq qilğan hälipä Omar 637-jili mähsus şärtnamä tüzüp, başqa din väkillirigä behätärlik hšҗҗitini bärgän. Bu hšҗҗättä: «Hristianlarğa, mal-mülkigä, çirkoliriğa, çaprasliriğa, salamätligi yahşi kişiliri bilän bemarliriğa vä qalğan millitigä aman-esänlik berildi. Çirkolirini heçkim turuşluq šy hesavida paydilanmaydu, ularni heçkim buzmaydu, ularniŋ içki vä taşqi fondidiki mülükliridin heçnärsä särip qilinmaydu, ularniŋ malliriğa heçkim tägmäydu. U yärdikilärniŋ dinliriğa zorluq qilinmaydu, heçkimgä din asasida zorluq kšrsitilmäydu», deyilgän.
Hälipä Omar kämbäğäl häm ämgäk qilişqa qabiliyätsiz başqa din väkilliri üçün dšlät ğäznisidin mähsus mäbläğ bšlüp, maaş tšläp turğan.
Bir küni bir hristian ayal Omar ibn Hattabqa Misir hakimi Ämir ibn Asniŋ üstidin ärizä yazidu. U ayal ärizisidä hakim uniŋ šyiniŋ yerini meçitqa qoşup bärginini eytidu. Täkşürülsä, ayalniŋ yeriniŋ häqqi oşuq bahasi bilän dšlät ğäznisidä turğanliği mälum bolidu. Şundimu, birävniŋ häqqi, hoquqi däpsändä qilinmasliği üçün Omar ibn Hattab meçitni buzdurup, hristian ayalğa šyini selip berişkä buyriğan.
Musulmanniŋ väzipisi – ularni dindin ürkitiş ämäs, äksiçä, šz dinini häqiqiy mänasida yätküzüşni biliş. Özgä dinniŋ adimini mäҗburlap yaki aldap dinğa kirgüzüş – musulmanniŋ väzipisi ämäs. Bu İslamğa zit närsä. Qur°an Kärim ayätliridä eytilğinidäk, «dinda zorluq-zombiliq, mäҗburlaş yoq». Şuŋlaşqa teçliq ornitişqa at selişiş – päqät diniy zatlar bilän diniy alimlarniŋla ämäs, härbir musulmanniŋ väzipisi.
Zamaniviy rus tarihçisi L.S.Vasil'ev islamniŋ Märkiziy Aziyadin İspaniyagiçä intayin qisqa vaqit içidä toluq taralğanliğini ihtiyariy türdä bolğanliğini ispatlap yazidu. Muhämmäd Päyğämbär: «Ägär seniŋ hoşnaŋ musulman bolmisa, uniŋ seniŋdä bir häqqi bar, u – hoşna häqqi. Ändi, ägär hoşnaŋ musulman bolsa, u çağda uniŋ ikki häqqi bar, ular – hoşna häqqi bilän musulmanliq häqqi. Ägär seniŋ hoşnaŋ musulman vä tuqqan bolsa, u çağda uniŋ saŋa munasivätlik üç türlük häqqi bar – hoşnidarçiliq, tuqqançiliq vä islam boyiçä häqqi», – degän väsiyät qaldurğan. Bu hädistä bir җämiyättä hayat käçüridiğan härbir adämniŋ barçä häliq siylaşqa tegişlik mälum bir hoquqliri bar ekänligi äskärtilgän.
İslam hämmä dinlarni hšrmätläydu, sävävi hämmä dinlarniŋ tomuri bir. Qur°an Kärimdä: «(Ey, Muhämmäd! Ularğa) eytqinki, «Biz Allahqa iman eyttuq, bizgä nazil qilinğan (yäni Qur°anğa), İbrahimğa, İsmailğa, İshaqqa, Yaqupqa vä uniŋ ävlatliriğa nazil qilinğan vähiyigä, Musağa berilgängä (yäni Tävratqa), İsağa berilgängä (yäni İnҗilğa) vä päyğämbärlärgä pärvärdigari täripidin berilgängä (yäni kitaplarğa) iman eyttuq, ularniŋ heçbirini ayrivätmäymiz (yäni ularniŋ bäzisigä iman eytip, bäzisini inkar qilmaymiz), biz Allahqa boysunğuçilarmiz» («Al İmran» sürisi, 84-ayät) deyilgän.
Şuniŋ bilän billä Qur°an Kärimdä: «Ey, insanlar! Silärni biz häqiqätän bir är, bir ayaldin (Adäm bilän Һävvadin ibarät), bir ata, bir anidin yarattuq. Özara tonuşuşiŋlar üçün silärni nurğun millät vä uruq qilduq. Һäqiqätän äŋ täqvadar bolğanliğiŋlar Allahniŋ därgahida äŋ hšrmätlik hesaplinisilär (yäni kişilärniŋ bir-biridin artuq boluşi näsäp bilän ämäs, täqvadarliq bilän bolidu) Allah häqiqätän hämmini bilgüçidur, hämmidin hävärdardur». («Һuҗurat» sürisi, 13-ayät), – däp härbir millätniŋ ärkin-azadä hayat käçürişigä hoquqluq ekänligi kšrsitilgän.
Hulläs, juqurida eytilğanlar musulmanlarniŋ başqa din vä millät väkilliri bilän ittipaq hayat käçürişiniŋ muhim ähmiyätkä egä ekänligini tonutidiğan bebaha ispat-dälillär bolğusi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ