Bağ bärpa qilğan ustaz

0
2 149 ret oqıldı

Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «Biz «yeniŋda yahşi adäm jüridu» degän sšzniŋ mänasiğa çšküvärmäymiz. Häqiqätänmu, Mustäqillik jilliri šziniŋ ämgigi bilän, bilimi bilän utuqqa yätkän qançiligän zamandaşlirimiz bar. Ularniŋ besip štkän yolliri – härqandaq statistikidin juquri kšrsätküç», däp alahidä qäyt qilinidu. Biz, baliliğimizdin billä šskän ağinilär, bu künlärdä säksän yaşniŋ üzini kšrgän Ärkin Velämovni äynä şu yahşilarniŋ yahşisi häm uni kšpçilikkä tonuşturuşqa munasip şähs däp bilimiz.
Velämovlarniŋ tegi-täkti äsli atuşluqlar. Ularniŋ qoşqa bovisi Qunahun (Qurvanahun) çoŋ sodigär edi. Qedimiy İpäk Yoli bilän Qäşqärdin Sämärqändkiçä qatnap, sodigärlik qilğan. Keyiniräk u Çeläk yezisida turaqlişip qalğan ekän. Ändi Ärkinniŋ bovisi İlahun 1918-jili Atu paҗiäsidä şeyit bolğan. Uniŋ oğli Velahun (Veläm) dadisiniŋ işini davamlaşturup, Çeläktä birnäççä dukan tutqan. 1930-jili keŋäş hškümiti Velämni «kulak» däp mülkini musadirä qilip, ailini Malivayğa yär avduruptu. Veläm Malivayda qurulğan «Molotov» namidiki kolhozda hesapçi bolup işlävatqinida uruşqa ketip, җäŋ mäydanidin qaytmaydu. Bu ailä tomuriniŋ intayin çoŋqur ekänligini biz, balilar, keyiniräk bayqiduq. Ärkinniŋ momisi Sarihan (İlahunniŋ ayali) ailidä alahidä şähs ekänligi, bolupmu šygä haҗät mäbläğ mäsilisini yeşiş yollirini bilgänliktin, nävriliri atisiniŋ yoqluğini ançä säzmidimekin däymiz.
Bu ailiniŋ tarihi Qazaqstan uyğurliriniŋ HH äsirniŋ beşidiki bearam ähvalniŋ tipik kšrünüşiniŋ yaqqal misali ekänligi kšrünüp turuptu.
Maqalimiz qährimani Ärkin Velämov 1940-jili 2-mart küni Malivay yezisida tuğulğan. 1958-jili yezidiki ottura mäktäpni tamamliğandin keyin, mälidä täşkil qilinğan Yeza egiligini mehanizatsiyaläş uçiliöesida oquydu. Uçiliöeni äla bahalarğa tamamlap, kolhozda traktorçiniŋ yardämçisi bolup işläydu. Sävävi, u çağlarda işläpçiqirişta ikki jil işligänlärni härqandaq oquş orniğa, ägär emtihanlarni oŋuşluq tapşursila, konkurssiz qobul qiliş imtiyazi bar edi. Şuŋlaşqa Ärkin mälidä ikki jil işligändin keyin, 1960-jili Täşkänt şähiridiki alaqä institutiğa oquşqa tapşuridu. Amma bu qetim uniŋ yoli bolmay, Taşkänt ozuq-tülük sanaiti uçiliöesida oquşiğa toğra kelidu.
Ärkin kiçigidinla šz täŋtuşliridin bšläkçila päriqlinidiğan. U 10-sinipta oqup jürgändä çuği kiçik bolğiniğa qarimay, җismaniy җähättin küçlük edi. Uniŋ oruq, qataŋğur vä kiçik bästigä qarap, uni qavul jigit boluşi mümkin däp heçkim päräzmu qilmatti. Taşkänttä uçiliöeda oqup jürginidä mundaq bir vaqiä yüz bärgän ekän. Yataqhaniniŋ bir bšlmisidä yättä-säkkiz bala turattekän. Ularniŋ içidä Ämäki isimliq uzun boyluq, gävdilik šzbäk jigiti bolup, bšlmidiki hämmä balilar uniŋ ağziğa qarap, iş qilidiğan bolğan. Halisa ularni edänni juyğuzup, orunlarni jiqquzup yaki bäziliriniŋ qollirini qayrip karavätkä besip, qiynap oynattekän. Ärkin şu bšlmigä kelip, ular bilän turidiğan bolup qalidu. Kšp štmäy kšrünüşi uniŋdäk ikki parçä çiqidiğan Ämäki šz šktämligini Ärkingimu işlätmäkçi bolidu. U uniŋ arqisidin kelip boynidin qayrip jiqitmaqçi bolğanda, Ärkin çaqqanliq bilän iŋişkän boyi uni beşidin aşurup taşlavätkän. Bolğan iştin nahayiti nomuslanğan Ämäki bar aççiği bilän Ärkingä qayta intilğanda, aldinqi ähval yänä qaytilinidu. Öz kšzigä šzi işänmigän u, uniŋdin keyin Ärkindin helila äyminidiğan däriҗigä yätkän. Keyin Ämäki Ärkin bilän nahayiti yeqin dost bolup, hätta Malivayğa kelip, uniŋ šyidä mehman bolup kätkän ekän.
Uçiliöeda oqup jürgän Ärkinniŋ oy-armini aliy bilimlik boluş edi. Şuŋlaşqa u Taşkänt dšlät universitetiniŋ tarih fakul'tetida oquş üçün qizğin täyyarliq qilişqa başlaydu. Uniŋ җismiğa pütkän täbiiy küçni bayqiğan dostliri boş vaqitlirida ştanga bilän mäşiqlinip kšrüşni mäslihät qilidu. Şuniŋdin başlap, Ärkin birtäräptin oquşqa täyyarlinip, ikkinçi täräptin «Spartak» sport klubida ştanga kštiriş tehnikisini üginişkä başlaydu. Az štmäy, u ştanga kštiriştin helä utuqlarni qolğa kältüridu. Şuŋlaşqa mäşiqländürgüçisi uniŋğa käspiy sport bilän şuğullinişni täklip qilğan. Amma Ärkindä tarihçi muällim boluş istigi üstün edi.
1961-jili Ärkin uçiliöeni äla bahalar bilän tamamlap, hšҗҗätlirini TaşDUniŋ tarih fakul'tetiğa tapşuridu. Emtihanlardin sürünmäy štkän u Ottura Aziya boyiçä äŋ çoŋ bilim märkizi bolğan Taşkänt dšlät universitetiniŋ studenti atilidu. «Bändä jiğlaydu, täğdir külidu» demäkçi, Ärkinniŋ hoşalliği içigä, šzi bolsa Taşkäntkä siğmay jürgän künlärniŋ biridä uniŋ Malivaydiki 90 yaşlarğa taqap qalğan momisi Sarihanniŋ ağrip, orun tutup yetip qalğanliği häqqidä hävär kelidu. «Ölgänniŋ üstigä tepiptu» demäkçi, Ärkinniŋ Çeläktä turidiğan akisi qandaqtu-bir yala-tšhmätlär bilän bir jilğa sotlinip ketidu. Beşi gaŋgirap qalğan student sirttin oquş bšlümigä yštkilip, jutiğa qaytişqa mäҗbur bolidu.
Uniŋ šydä momisidin başqa älliktin ändila alqiğan anisi vä 12 yaşlardiki siŋlisi bar edi. Yalğuz anisi Roshan kolhozda tamaka šstürgüçilärdin bolsimu, ailisiniŋ ihtisadiy җähättin qiynilip qelişini bilip, Ärkin äŋ bolmisa armiya sepigä elinğiçä ailigä yardäm qiliş qarariğa kelidu.
U Malivayğa kelip, mäktäpkä muällim bolup orunlişip, ustazliq paaliyitini başlaydu. Tarih vä җämiyätşunasliq pänliridin däris berip, az vaqit içidila ilğar muällimlär qataridin kšrünidu. Җämiyätlik işlarğimu paal arilişip, sportniŋ eğir atletika türi boyiçä nahiyälik vä vilayätlik musabiqilärgä qatnişip, šz salmiği boyiçä Almuta vilayitiniŋ çempioni atilidu.
1963-jili u Keŋäş Armiyasi sepigä çaqirtilip, Şimaliy härbiy deŋiz flotida 1967-jilğiçä hizmitini štäydu. Härbiy hizmättä jürgändimu eğir atletika boyiçä musabiqilärgä qatnişip, ottura salmaq boyiçä Şimaliy deŋiz flotiniŋ çempioni atalğan. 1967-jili härbiy hizmitini štäp, jutiğa kälgändin keyin, u Malivay ottura mäktividä ustazliq paaliyitini davamlaşturidu. Keyiniräk Taşkänt dšlät universitetini tamamlaydu.
Mäktäptä u tarih, җämiyätşunasliq vä hoquq pänliridin däris berip, häqiqiy mänada oquğuçilarniŋ zor hšrmitigä erişidu. Uzun jil nahiyä mäktäpliriniŋ oquş-metodikiliq täkşürüş komissiyasiniŋ äzasi bolidu.
1980-jili uniŋ maarip sahasidiki kšp jilliq ilğar iş-täҗribisi inavätkä elinip, nahiyälik maarip bšlümi uni Malivay käçki yeza yaşlar mäktivigä mudir qilip tayinlaydu. U mäzkür mäktäp yepilğiçä işläp, balilarğa puhta bilim beriş yolida pidakaranä ämgäk qildi.
Öz vaqtida Ärkinniŋ maarip vä sport sahalirida yätkän utuqliri munasip bahalinip, kšpligän pähriy yarliq vä birqançä tävälludliq medal'lar bilän täğdirlinidu.
1991-jili Qazaqstan mustäqillikkä erişkändin keyin, Ärkin Velämoğli Malivay yezisiniŋ etizliğidin 42 gektar yär elip, birinçilärdin bolup dehan egiligini qurup, alahidä utuqlarni qolğa kältürdi. Hšrmätlik pensiyagä çiqqandin keyin birätola dehançiliq bilän şuğullinip kelivatidu. Başqa yeza egiligi ziraätliri bilän birqatarda däsläp 4 ga mäydanğa alma kšçätlirini tikip, bağ bärpa qilğan bolsa, hazir u šz egiligidä 22 gektar yärgä alma kšçitini pärviş qilivatidu. Bu künlärdä mevilik bağ bärpa qilğan peşqädäm ustaz bağvänçilik sahasida äҗayip nätiҗilärni qolğa kältürüvatidu.
Ärkinniŋ šmürlük җüpti Gülpämmu Malivay ottura mäktiviniŋ peşqädäm ustazliriniŋ biri. Är-ayal ikkisi 2 oğul vä 2 qiz šstürüp, ulardin 10 nävrä quçqan mehrivan ata-ana.
Biz, ağiniliri, Ärkinni duniyağa tonulğan psiholog F.Dostoevskiyniŋ “Sän kimgä keräk bolsaŋ, şular üçün hayat käçürüşüŋ keräk… Kimgä kamil işänsäŋ, päqät şuniŋ bilän dost bol… Kim saŋa yeqimliq bolsa, şuniŋ bilän munasivät bağla… Seni kim qimmät kšrsä, şularğa aliyҗanapliq bol…” degän hayatiy printsiplarğa ämäl qilip, gänҗiŋ yaşavatqanliği üçün çin dilimizdin hšrmät qilimiz.

Bährimҗan ĞLAVDİNOV,
memarçiliq pänliriniŋ doktori, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ