Güldin – mäydan, kšçättin bağ bärpa qildi

0
261 ret oqıldı

Täğdir täqäzasi härhil säväplär tüpäyli 1962-jilniŋ beşida Şämäy vilayiti Abay nahiyäsigä kelip orunlaştuq. Kindik qenimiz tamğan Tarbağatay šlkisi Çšçäk şähiridin ketişimizgä birdin-bir säväp bolğan ähval atimiz Qurvan Sidiqovniŋ şu dävirlärdiki «eçilip sayraş», «barçä güllär täŋ eçilsun, barçä quşlar täŋ sayrisun», däp atalmiş säyasiy oyuniniŋ qurvini boluşi edi. 1958-jili yala-tšhmät, ğevät-şikayät, oydurma gunalarni teŋiş nätiҗisidä millätpärvär atimiz «oŋçi-millätçi, hätärlik düşmän» atilip, bir künniŋ içidä bäş jilğa türmigä qamalğan edi.

Şuniŋ bilän Hitayniŋ ämgäk bilän tüzitiş türmisidä tšrt jil yetip çiqqan atimiz, 1962-jili pütkül Tarbağatay šlkisi kštirilip, Keŋäş İttipaqiğa qarap kšçkän päyttä, bizmu heç oylanmastin ailimiz bilän Qazaqstanğa kšçüp kälgän eduq. Atam şu jilniŋ yaz aylirida qazaq hälqiniŋ uluq ällamasi Abay Qunanbayulıniŋ qäbrigä berip qur°an tilavät qilip kelidu. Aridin biraz vaqit štkändin keyin, şu çağdiki nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi Kärim Nurbaevniŋ hozurida bolğan päyttä: «Yeqinda mähsus maşina yallap, Abay atamniŋ qäbrigä tazim qilip, qur°an oqup kälgändim. Päm-parasitigä, danişmän-danaliğiğa baş äkkänmän. Biraq äynä şundaq uluq şähsniŋ yadikarliğiniŋ qağҗiriğan dalada yalğuz çoqçiyip turğanliğini kšrüp, škündüm vä içim häsrätkä toldi. Bara-bara şu škünüş meni tehimu bearam qilişqa başlidi. Yatsam-tursam yadimdin kätmäydiğan boldi. Ahiri çidalmidim, mana bügün sizniŋ aldiŋizğa kelişkä mäҗbur boldum» däydu.
U yänä: «Män burundin Abay atamğa sirtidin siğinattim, Abay – qazaq hälqiniŋla uluq şairi ämäs, u barçä türkiytilliq häliqlärniŋ pähirlik uluq pärzändi, ällamasi, sšz zärgari. Biz Şärqiy Türkstanda u kişini pir tutattuq. Nemä üçün bügünki küngiçä uniŋ qäbriniŋ ätrapiğa birär kšçät tikmidiŋlar?» däp soal qoyidu. Şunda birinçi katip Kärim Nurbaev dadamğa: «U yärniŋ asti taş, üsti şor topa, şuŋlaşqa u yärdä kšçät äy bolmaydu», degän kšrünidu. Şu çağda dadam raykom kativiğa: «Һšrmätlik katip җanapliri! Erinmäy ämgäk qilsa, härqandaq yärgä kšçät tikip, gül šstürüşkä bolidu. Uyğurlar Täklimakan çšligä gül šstürgän häliq» däydu. Uniŋğa raykom kativi: «Ägär män sizni şu mirasgahqa hadim qilip tayinlisam, bağ bärpa qilalamsiz?» däp soriğanda, dadam: “Uluq ällamaniŋ murdisini yalğuzsiratmaymän, ägär üç jil vaqit bärsiŋiz, Abayniŋ qäbriniŋ ätrapiğa kšçät tikip, gül oltarğuzimän. Päqät yardämläşsaŋlar boldi” däydu.
Şuniŋdin keyin raykom kativi Abay nahiyälik iҗraiy komitetiniŋ räisi Rımqan Ğabdullinğa tapşurma berip, nazarät qilişini tapiliğan ekän.
Kšp štmäy, Abayniŋ Jidebaydiki qişliğiğa kšçüp kelişni toğra kšrduq. Jidebay Qarauıl yezisidin 25 çaqirimdäk musapidä orunlaşqan. Mähsus selinğan tahtaydäk tüz taş yol top-toğra Jidebayğa apiridu. Yol-yoliqay kšridiğiniŋiz qelin çiğ, yantaq, mal qoraliri, kätkän çäksiz dala… Tšpidä aq qişlaq orunlaşqan. Uniŋ beri täripidä şifer bilän çedirlanğan fin ülgisidä selinğan üç šy bar. Uniŋ birinçisi, ätraptiki malçilarniŋ baliliri oquydiğan başlanğuç mäktäp, ikkinçisi, ular yatidiğan internat, üçinçisi, muällim turidiğan šy. Şairniŋ šyi çarbağ bilän qorşalğan aq imarät.
«Bir Allağa siğinip, yolumiz oŋuşluq bolsun», däp Abayniŋ qişliğiğimu kšçüp kälduq. Jidebayğa kšçüp kälgändin keyin animiz qiz boşandi. İrim qilip ismini Abayğayşa däp qoyduq. Qisqisi, bälni mäkkäm bağlap, iştinimizniŋ puşqiğini türüvelip, kätminimizni kštirip yadikarliq yeniğa kälduq. Һäqiqätän, raykom kativi eytqandäk, yär qävitiniŋ 15 – 20 santimetri şor topa bolsa, asti qiyiq taş ekän. Yärniŋ topa qävitini elivetip, taşliq qävitini 40 – 50 santimerğiçä kolap, täyyar bolğan çoŋqurni qara topa bilän tindurduq. Qara topini Şıŋğıs tağniŋ çoqqisidin toşiduq. Kolanğan çoŋqurniŋ uzunluği 200 metrğa yeqin. Ottura hesap bilän 60 kubometrdäk topa toşuldi. Bu işlarniŋ hämmisini atimizniŋ rähbärligidä inim ikkimiz vä ikki yallanma işçiniŋ küçi bilän bir yerim ayniŋ içidä pütärduq.
1962-jilniŋ küz eyida üç miŋ tüp, keyinki jilniŋ ätiyazida yänä miŋ tüp kšçät tikip, ularni yaziçä pärviş qilduq. Uniŋ üçün altä yärdin quduq kolap, qäbirdiki vä yol boyidiki kšçätlärgä harvu bilän toşup su quyduq. 1963-jilniŋ küzi bilän 1964-jilniŋ ätiyaz päslidä yänä 4300 tüp kšçät tikip, qoşumçä yänä ikki quduq koliduq. Tikkän kšçätlirimizniŋ türliri härhil: qariyağaç, җigdä, teräk, dolana, alma vä başqilar. Ularniŋ sani jildin-jilğa kšpiyip, qizil-yeşil, yaŋza-yaŋza güllär šskän mäydanğa vä kšçätlär šskän bükkidä ormanğa aylinişqa başlidi.
Jidebaydiki çoŋ yeŋiliq – moşu orman-bağ. Bu – yalğuz Jidebayla ämäs, pütkül Abay nahiyäsi üçün çoŋ izgü iş edi.
Şuŋlaşqa mundaq minnätsiz mehnätkä ğämhorluqmu, alahidä hšrmätmu kšpiyişkä başlidi. Häliq pähri Abaydäk uluq ällamaniŋ murdisi yatqan orunğa gšzällik hädiyä qiliş üçün bizmu hardim-taldim demäy ämgäk qilduq. Bir küni Almutidin kälgän mehmanlarni başlap Jidebayğa kälgän raykom kativi Kärim Nurbaev zilva šskän kšçätlärni vä qizil-yeşil eçilğan güllärni kšrüp, hoşalliğini yoşuralmay, dadamniŋ qolini qattiq qisip turup: “Qureke, siz quruq gäp qilmaydiğan, eytqan sšzüŋizdä turidiğan, ämgäksšygüç insan ekänsiz. İkki jilğa yätmäy biz 60 jildin beri qilmiğan izgü işni bäҗiripsiz. Yaraysiz, Sizgä miŋ rähmät!”, däp çin ihlasi bilän minnätdarliğini bildürgän edi.
Jidebayğa Almutidin telemuhbirlar kelip, yaş bağni çüşirip kätti. Gayida şänbä yaki yäkşänbä künliri nahiyä märkizidin juqarqi sinip oquğuçiliri yaki mähkimä hizmätçiliri kelip, şänbilik uyuşturatti. Jidebaydiki uluq Abayniŋ qäbri ätrapini avatlaşturğan ämgigimiz inavätsiz qalğini yoq. U toğriliq pütkül җumhuriyätkä elan qilindi. Qazaq ädäbiyatidiki ilmiy-fantastika janriniŋ piri, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi, ataqliq yazğuçi Medeu Sapaulı Särseke Abayniŋ tuğulup šskän yeri – Jidebayğa bolğan säpiri toğriliq şu vaqittiki «Sotsialistik Qazaqstan» (hazirqi «Egemen Qazaqstan») gezitiniŋ 1964-jili oktyabr' vä 1965-jili sentyabr' aylirida elan qilğan oçerklirida Abay qäbirstanliğini yeşilzarliqqa bšläp, güllätkän Qurvan Sidiqovniŋ ämgigini kšpçilikkä tonuşturğan edi.
Uyğur hälqiniŋ addiy bir ailisi bäş jil içidä türk duniyasiniŋ danişmän ällamasi Abayğa degän illiq muhäbbitini, izgü niyitini uluq şähsniŋ tuğulup šskän yeri Jidebayğa güldin – mäydan, kšçättin orman bärpa qiliş arqiliq ispatliğan edi. Uşbu qisqiçä äslimämni Medeu Sapaulı Särsekeniŋ «Sotsialistik Qazaqstan» gezitiniŋ 1964-jili 243-sanida elan qilinğan «Japandağı jasıl baq» särlävhilik oçerkidin elinğan üzündä bilän yäkünläşni muvapiq kšrdüm.
«Süvä kštirilişi bilänla yolğa çiqip kättuq. Aldimizda payansiz dala yatidu. Jiraqtin “mana män” degändäk Qarauıl turidu. Qädinasim qalğandäk yenip-yenip burulup käynimgä qaraymän. Bir däqiqä Muhtar Ävezovqa qoşulup «taqir qum bilän taşni yerip, aҗiz, nazuk çeçäk etip, yaş çinar päyda bolğan. Şundaq bir hayat hädiyä qilğan» desäm, bäzän Därmengä ägişip «…käŋ dala, bayavan çšlniŋ boyida u gül-giyaliriŋ šsmäktä… Nurğun šsüp, kšktä çaqnap kelidu… Yänimu jillar boyi šsüvärmäk», degüm kälgändäk.
Rast, bu päyttä män uluq Ävezovniŋ sšzini šzämçä qaytiliğandim. Täsvirläp yätküzgän pikrini äyni mänasida oquğan edim. Buniŋ šzi çšlniŋ šmürvayät soğ şamili bilän aççiq soğini kšrüp kelivatqan monu bepayan dalaniŋ qaq otturisida eçilğan güllär bilän bağ ariliniŋ bärhayat boluşini tiligän pak kšŋlümdin tuğulğandi. Şundaqla bu hissiyat härbir sšzini «Abay atam» däp izhar qilip, hätta uluq ällamağa degän illiq muhäbbitini quçiğidiki boviğiğimu, barliq ailä-tavabiatiğa siŋdürüşni bilgän Qurvan Sidiqovtäk insanniŋ bšläkçä ärligigä qayil bolup, apirin äyligändin tuğulğandi».

Şšhrät SİDİQOV,
tehnika pänliriniŋ namziti,
professor, Qazaqstan Җumhuriyiti bilim beriş sahasiniŋ älaçisi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ