«Ular bäş qiz edi»

0
180 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

1983-jili Uyğur teatrida «Ular bäş qiz edi» spektakli sähniläştürülüp, starşina Vas'kov bilän bäş qiz helä vaqitqiçä tamaşibinlarniŋ yadida qalğan edi. Һätta rol'larni iҗra qilğan akterlarni Vas'kov – Kärim Zakirov, Jenya Komel'kova – Hasiyät Zäynavdinova, Rita Osyanina – Rehangül Mähpirova, Liza Briçkina – Ruqiyäm Sattarova, Sonya Gurviç – Gülzaräm Yähiyarova, Galya Çetvertak – Muqäddäs Mätrozievani bäzilär obrazliriniŋ ismi bilän ataydiğan boldi. Bu şu vaqitta Uluq Vätän uruşi häqqidä sähniläştürgän birdin-bir spektakl' edi. Bäş qiz bäş jil sähnidin çüşmidi. Şuniŋdin keyin teatrniŋ remontiğa bağliqmu yaki başqa säväplär boldimu, u teatr repertuaridin sirt qaldi. Mana ariliqtin 37 jil štüptu. Yadiŋlarda bolsa, mäzkür äsärdä qizlarniŋ hämmisi qaza bolup, starşina yalğuz qalidu. Spektakl'da rol' oyniğan artistlarniŋ bügünki hayati qandaq? Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän artisti, talantliq akter Kärim Zakirov buniŋdin helä jillar ilgiri hayattin štti. Uniŋ «qizliriniŋ» aldi säksängä, käyni atmişqa taqap qaldi. Eytmaqçi, baş rol'ni iҗra qilğan Hasiyät Zäynavdinova biyil yätmiş yaşqa toldi. Amma bizgä uniŋ bilän alaqiğa çiqiş mümkin bolmidi. Peşqädäm aktrisa «jurnalistlarniŋ meni toğra çüşinişini soraymän» däp bizgä salam yollaptu. «Maqul» deduq. Ändi mäzkür spektakl'ni sähniläştürgän rejisser, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi Yalqunҗan Şämiev, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän artistliri Rehangül Mähpirova bilän Ruqiyäm Sattarova vä aktrisilar Muqäddäs Mätrozieva, Gülzaräm Yähiyarova uşbu qoyulum häqqidä šz pikirliri bilän ortaqlaşti.

Äsär häqqidä
– 1969-jili Rossiyaniŋ «Yunost'» jurnalida yazğuçi Boris Vasil'evniŋ «A zore zdes' tihie» namliq povesti yoruq kšridu, – däydu Yalqunҗan Ähmätoğli. – Bu äsär oquğuçilar arisida käŋ җämiyätlik pikir hasil qildi. Çünki u Uluq Vätän uruşi mavzusiğa yezilğan ammibap äsärlärniŋ biri edi. 1971-jili mäzkür äsärni Moskvadiki teatrlarniŋ biridä rejisser Yuriy Lyubimov sähnigä elip çiqidu. Bir jil štüp, kinematograf Stanislav Rostovskiy uni kinoğa aylanduridu. Rejisser häm sabiq җäŋçi fil'mni täbiiti äҗayip gšzäl Kareliyadä çüşiridu. Bu uruş häqqidiki äŋ yahşi fil'm bolup, uni 1973-jili 66 million tamaşibin kšrgän ekän. Älvättä, rejisser süpitidä meniŋmu uni sähniläştürüş armini boldi. Andin bu meniŋ äŋ yahşi kšridiğin fil'mlirimniŋ biri edi.

Äsärni Uyğur teatriğa kim elip käldi?
– Teatrda işlävetip, Leningradtiki Aliy rejisserluq mäktäpni tamamliğan Yalqunҗan Şämiev diplom işiğa «A zore zdes' tihie» namliq p'esini tallavaptu, – dedi Rehangül Mähpirova. – Uni teatrğa elip kälgänmu şu yaş rejisser edi. Äsärni uyğur tiliğa Kärim aka Zakirov ikkimiz tärҗimä qilduq. Äsär maŋa nahayiti qattiq täsir qildi. Tehi on güliniŋ biri eçilmiğan bäş qiz vätän üçün җenini qiyidu. Ulardiki vätänpärvärlikni til bilän eytip yätküzüş qiyin. Däsläp uniŋ mavzusini «Taŋ äläŋgisi» däp atiduq. Keyin «Süvä kštirilgändä» däpmu kšrduq. Ahiri «Ular bäş qiz edi» mavzusida tohtiduq. Bu nam tez-arida siŋişip kätti. Ändi akterlarni tallaşta rejisser, märhum Qadir Jetpisbaev yardämläşti. Bu spektakl'ni bir ay davamida täyyarliğan boluşimiz keräk. Ariliqtin 37 jil štüptu. Kšp närsilär yadimizdin kštirilipmu ketiptu. Meniŋ yadimda qalğini, bizdä, adättä, sähnigä yağaştin yasalğan miltiqlarni elip çiqidiğu. Bu qetim sähnigä häqiqiy avtomatlarni kštirip çiqtuq. Kštirişkä nahayiti eğir bolidiğan.
Spektakl'ni tamaşibin qandaq qobul qildi?
– “Nahayiti yahşi”, däp işäşlik eytalaymän, – däydu Ruqiyäm Battalqizi. – Sähnidä yüz berivatqan vaqiälärgä tamaşibinlar birdä jiğlap, birdä külätti. Һelimu esimda. Vaqiä kšpiräk җaŋgalda yüz bärgäçkä, sähnidä däl-däräqlärniŋ şahliri kšp bolidiğan. Uyğur nahiyäsidiki mähällilärniŋ biridä Rehangülniŋ kšzigä şahlarniŋ biri tegip ketip, biraz vaqit kšzi kšrmäy qalğan edi. Epizodlar yštkälgändä, sähnidiki svet šçidudä, sähnidiki akterlar kirip ketişi keräk. Şundaq päytlärdä bir-birimizni besip štüp kätkän künlärmu bolğan. Birdä “nemislar” bizgä huҗum qildi. Tšrt-bäşini etip šltürduq. Şu päyttä svet šçüp, qaraŋğuda ular kirip ketişi keräk edi. Amma, nemişkidu, svet šçirilmidi. Һeliqi «šlgän» jigitlär šmläp qeçişqa intildi. Şu ariliqta zaldin «nemislar tirilip kätti» degän ünlärnimu aŋliğan eduq. Bolupmu yezida bu spektakl'ni tamaşibin yahşi qobul qildi. Bäzi yärlärgä, ularniŋ iltimasiğa benaän, ikkinçi qetim barğan päytlirimizmu boldi. Bu şu zamanniŋ aktual mavzuliriniŋ biri edi.

Äŋ birinçi oq täkkän qiz
– Kinoda maŋa Kamel'kovaniŋ roli bäk yaqatti, – däydu Gülzaräm Yähiyarova. – Äşu qizniŋ rolini iҗra qilğan aktrisiğa aşiq edim, desämmu bolidu. Çünki u çin vuҗudi bilän oynatti. Uniŋğa amraqliğim kelätti. Hasiyät hädä Zäynavdinovamu bu rol'ni şundaq juquri maharät häm çin dili bilän oynidi. U vaqitta män ändila oquşni tamamlap, teatrğa kälgän edim. Çoŋlirimiz bilän billä sähnigä çiqiş bu yaqta tursun, yenida turuşqa äyminättuq. Hasiyät hädiniŋ talantiğa qarap, huddi şu kinoni kšrgändäk bolattim. Muqäddäs ikkimiz tehi yaş bolğaçqa, çoŋlarğa qarap üginättuq. Sävävi, ular sähnidä täҗribä toplap ülgärgän artistlar edi. Ular mälum däriҗidä bizgä ustazliq qildi. Män bu spektakl'da şeiriyätkä aşiq bir qizniŋ rolini iҗra qildim. Dayim şeir oqupla jürimän. Äpsus, җäŋlärniŋ biridä däsläpki oq maŋa tägdi…

«Tez yardäm» kimgä käldi?
– Män bu qizlarniŋ äŋ ärkisi, – däydu Galya Çetvertak – Muqäddäs Mätrozieva. – Bu äsärdä mundaq bir epizod bar. Uni untuş mümkin ämäs. Repititsiya päyti. Stsenariy boyiçä män fronttin qaçmaqçi bolimän. Qisqisi, sähniniŋ bu täripidin u täripigä jügräp štüp ketişim keräk. Tehi yaş. Täҗribä yoq degändäk. Һärikitim zadila qamlaşmidi. İşinämsilär, rejisser meni päqät bir repititsiya päytidä u yaqtin-bu yaqqa qiriq (!) qetim jügärtti. Ahiri mağdirsizlinip, putlişip jiqildim. Şu vaqitta maŋa «tez yardäm» maşinisini çaqirtqan edi.
Spektakl' täyyarlinip, bädiiy keŋäşkä tävsiyä qilindi. Qisqisi, uniŋ prem'erisi štüvatidu. Yänä bir epizodta män šlüp qalğan nemisniŋ štügini kiyişim keräk. Stsenariy boyiçä «yaq» däp biraz kškçäylik qilimändä, keyin uni kiyimän. Şu küni, huddi içimgä җin kirivalğandäk, «yaq» desäm, «yaq» däp, qiqasni selip sähnini beşimğa kiyiptimänğu. Zalda liq tolğan tamaşibin. Һätta zalda oltarğanlar çšçüp ketiptu. Şundaq obrazğa kirip kätkän ohşaymän. Yänä bir qiziq päyt. Yadiŋlarda bolsa, sazliqtin çiqqandin keyin soğ tegip qalmasliq üçünmu yaki küç-quvät toplaş üçünmu, 100 gramm spirt içimiz. Adättä, sähnidä, rol'da spirtniŋ orniğa su içimizğu. Bir küni, qäyärdä esimda yoq, maŋa içiş noviti kälgändä, qolumdiki stakanni adättikidäk suni kšz aldimğa kältürüp kštirivättim. Bir jutum içkändin keyin biraqla çüşändim. Rastla haraq ekän. Tohtimay, çandurmay uni ahiriğiçä içivetişkä toğra käldi.
Bu şu zamanğa layiq tamaşibinlarniŋ kšŋlidiki spektakl'larniŋ biri boldi. Kšpçilik helä vaqitqiçä bizni «Ular bäş qiz edi» däp, qährimanlirimizniŋ isimliri bilän ataydiğan boldi. Һätta yalğuz är işläydiğan kollektivlarda «starşina Vas'kovlar» kšpäydi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ