Sarğayğan hätlär

0
32 ret oqıldı

Ähmätҗan İSRAPİLOV

(Çatma qissä)

Män hät oquşni qävät yahşi kšrimän. Gärçä, ular meniŋ namimğa yezilmiğan bolsimu, hšzürlinip oqup çiqimän. Bu hätlärdä hämmisi – adämlärniŋ qayğu-şatliği, škünüş-eçinişliri, etiqati, arman-hiyalliri, azavi, därt-puğanliri, bir sšz bilän eytqanda, täğdiri muҗässäm. Hätlärni oquymändä, uni yazğan adämlär bilän muŋdişimän, täŋla azaplinimän, şatlinimän, eçinimän vä yänä ümütlinip, ätiki taŋni kütimän. Äsli birävniŋ hetini besoraq oquş – ädäpsizlik, hätta guna. Biraq meniŋ üçün ämäs. Çünki män gezit hadimi. Yäni, hätlär bšlüminiŋ mäs°uli. Gezitimiz, nahiyälik bolğini bilän häptisigä üç rät, ikki basma tavaq kšlämidä davamliq çiqip turidu. Tirajimu helä bar. Partiyaniŋ bir artuqçiliği, u jilliri gezit oqamsän, oqumamsän, bäribir, hämmisi mäҗburiy muştiri bolatti. Uniŋ üstigä, җaylarda işçi-dehan yeza muhbirlirimu nurğun. Bizniŋ idarigä künigä onliğan hät kelidu. Ularniŋ muällipliri bizdin härhil mäsililär boyiçä yardäm sorap muraҗiät qilidu. Taliyiğa qol uçimizni sozup, rähmitigimu erişimiz. Amma, bäzi hätlär barki, ularğa җavap yezişmu orunsiz. Çünki bu yärdä ularğa mänla ämäs, päyğämbärniŋ šzimu yardäm berälmäydu. Yäni, härkimniŋ şähsiy iradisigä bağliq işlar. Män ularni alaytän elip qoyimän. Arilap, içim puşqanda, yenip oqup çiqimän. Äyni hayatniŋ šzi. Hätni oqup bolup, uniŋ muällipini kšz aldimğa kältürüşkä tirişimän. İşiniŋki, bu intayin qiziq ämäk. Huddi krossvord yäşkändäkla bir iş. Hätniŋ mäzmunila ämäs, qol tamğisi, yeziş uslubiğa qarapmu uni yazğan adämniŋ müҗäz-hulqini, җämiyättiki ornini, yeşini, hätta salmiğinimu bilivelişkä bolidu… Bu hätlär, adättä, «Ässalamu äläyküm, hšrmätlik redaktsiya» däp başlinidu. Andin, nemişkidu, äpu sorap, šzlirini tonuşturidu. Keyin hämmisi kelişivalğandäkla: «Män heçqaçan qolumğa qäläm elip kšrmivedim» degän sšzni qisturup qoyidu. «Biraq bu qetim taqitim tügäp, silärgä ärzimni bayan qilğum käldi» däp davamlişidu. Ahirida: «Hatalirim bolsa ränҗimäy җšndäp, meniŋ moşu dat-päriyadlirimni (yaki hoşalliğimni) gezit sähipisidä elan qilişiŋlarni soraymän», däp çekit qoyuşidu. Jillar štüp, ändi meniŋ şähsiy arhivimğa aylinip kätkän bu hätlär sarğiyipmu kätti. Män ävu küni yänä bir rät bu kona hamanni sorup, ahiri, qimmätlik oqurmän, ularniŋ bäzilirini silärniŋ diqqitiŋlarğa havalä qilişni maqul kšrdüm. Bu hätlärni saqlap jürüşümniŋ yänä bir asasiy, muhim sävävi bar. Ularniŋ muällipliri, gärçä aliy bilimi bolmisimu, hazir yamğurdin keyin çiqqan mogudäk kšpiyip kätkän, herip qalğan yerigila kälsä-kälmäs tiniş bälgülirini qoyup, esigä kälgänni yaziveridiğan, šzlirini «yazğuçi» däp tonuşturidiğan «ädiplärgä» qariğanda, imla hataliri kšp bolsimu, mäzmuni helä tüzük, gäp-sšzi pişşiq adämlär. Ularniŋ, «esse», «novella» degän sšzlärdin tamamän häviri yoq. Amma hätliri moşu janrlarğa bäkmu yeqin. Һšrmätlik oqurmän! Bu hätlärdä mavzu orni-izi bilän yoq. Şuŋa män ularğa, mäzmuniğa qarap, şärtlik halda mavzu qoydum. Oqup çiqqandin keyin ularni qandaq ataş ihtiyari šziŋizdä.

Birinçi hät: «Qamqaq»
…Meniŋ bu jutqa kälginimgä az-kam ottuz jil boptu. Güsmäktäk bir ärniŋ yeşi. Şundaq ämäsmu. Jutqu, bir qarimaqqa, yaman ämäs. Hoşna mälä adämliridin ançä päriq qilip kätmäydu.
Aldi bilän šzäm häqqidä ikki egiz gäp qilay. Män jitmäk, şoviçi tuğulğan jutumni gšdäk çağlirimdila tärk ätkän edim. Atamni «Qoş jüräk» däp tüzitiş lageriğa äkitiştidä, u şu kätkänçä yenip kälmidi. Apam häqniŋ kir-qetini juyup, nenini yeqip, ağriqçan bolup kätti. Yaşla җan tapşurdi. Män šzäm ohşaş bir top soytaqlarğa qoşulup, koça balisi atilip kättim. Qosaq ğemida oğriliqmu qildim. Mädikarlarğa qoşulup, talay yeza-käntlärdä qollirimni qaparttim. Ahiri, bir küni qimizğa rasa toyup, çegariniŋ bu täripigä qandaq štüp kätkinimni šzämmu bilmäy qaldim. İçimizdiki şetiliraq biri: «Vay, adaşlar, u yaqta torğaylarniŋmu šz oblasi barkä. Biznimu neri qaqmas» desä, rastla däp qaptimiz. «Bähit nädisän?» däp malihayni qirlap, bir keçidila quyruqni hada qilduq.
…Anaŋniŋ bähtimu? Qosaqqu toq, şükri. Һä, kšŋül qurğurzä… Qaysi-birini eytay. Bu duniyani käŋ däydu. Yalğan gäp. Ottuz jil boldi, män tehila «kälgündi». Һär halda, haqarätlik bolsimu, moşu tänä-tapiğa üginip qaptimän. Bolmisa, birliri «adasqa», birliri «taşlanda» desä, kepini tizidin aşmaydiğanliri çeğida: «Һäy, qamqaq» däp mäshirä qilişini heliğiçä qoyuşmidi.
Män däsläptila gäp-sšzigä, müҗäzigä qarap, bu guylarniŋ tegi-täktini oŋayla bilivaldim. Һazir gäpniŋ «lillasini» qilip, näq gäpni eytmay turay. Mabada bu hetimni gezitta elan qilip qalsaŋlar, maŋa kün yoq, deginä. Tolimu hoşiyar bu humpärlär. Anisiniŋ oğuziğa toymiğan häҗimanaqlar. Buliriŋ barğu, alaytän-alaytän, kälgän yärlirigä qarap ğuҗimäk bolup yaşaydu. Juqarqi koçida «palan yärliklär», tšvänkisidä «pškün yärliklär» degändäk. İşänmisäŋlar, näzir-çiraqqa bir arilişip kšrüŋlar (Toylardiğu bir-birigä ançä bağir besişmaydu). Jitqa eğiz tegip, bir kapamdin poluni qosaqqa selivalğandin keyin, bir-birigä daritip, hälätin sesiq gäplärni başlaydu. Etini ataşsiçu, kaşki. Päqät läqäm. Yänä kep, bir adämdä ikki-üçtin läqäm. Biridin biri sesiq, biridin biri lavza. Özlirimu üginip qaptu. Musibätmu, toymu kari yoq. Һaŋga eşäktäk kškirişip külüşlirini qandaq qilaya.
Hotunlirimu ärliridin zibis qelişmaydu. Män «Qäşqärniŋ on hotuni Amerikiniŋ bir polk solditini tillap qaçuruvetidu» degän sšzgä illa-billa, işinidiğan boldum.
Ävu küni qiziq boldi. Koçidila ikki hotun çaç juluşup kätti. Ätimalim, bir yärgä çay içküzüp qaytqan bolsa keräk, qollirida oravalğan legän-җavurliri bar. Bir çağda äşu qaça-qomuçlarmu җäŋgä hämkarlişip, koçimizni beşiğa kiydi. Misahindämniŋ kelini yamaniraq ekän, räqiviniŋ beşiğa җavur bilän birni urupla puskaytivätti. «Qoy», degän birsi yoq. Tamaşä kšrüp, hälätin külüşidu kava çeçigidäk çarişip. Uşşaq bala deginiŋ çümülidäk jiğilip kätti. “Һarvuniŋ aldi çeqi nägä maŋsa, käyni çeqi – şu yaqqa” degändäk, bu dšyüzlärmu ata-anisidin qelişmaydekän. Һeliqi beşini tutup oltirip qalğan җuganniŋ balisiğu däymän, Misahindämniŋ kelinigä qaritip taş degänni yağduruvätti. U hazazulniŋ nävrisi qarap turamdiğan! Vay, qoysaŋlarçu, qutluq šydin taşqiri. Män talay muş etişlarğa guva bolğan peqirmän. Amma-lekin, aҗizlar vä balilar iştrak qilişqan vä härqandaq härbiy rähbär strategiya җähättin mundaq däriҗidä uyuşturalişi ikki tayin koça «җeŋini» kšrmäptimän. Gärçä, tšvän koçidin haltir eşigini hasa tayiği bilän düşkälläp Һasan toku kelip qalmiğan bolsa, bu maҗraniŋ ahiri nemä bolari bir Allağila mälum. Һasankam soquşqa qatnaşqan adäm. Ağzi yaman. Rusçä, uyğurçä arilaşturup, rasa tillidi. Hotunlar yärdä çeçilip yatqan qaça-qomuçiğimu qarimay, šylirigä tikivätti. Balilar bolsa, täräp-täräpkä çuqirişip qeçişti.
Һšrmätlik gezit hadimliri, härqaysiŋlarniŋ qimmät vaqtini elip, bilҗirlap kätsäm, käçürgäysilär. Başta eyttimğu, qolumğa däsläp qäläm elişim däp. «At äpqeçip ketiptu», degänni aŋlivedim. Qälämmu apquçidekänğu. Һämmisi därt, äziz qerindaşlirim, därt. İçimgä patman-patman bolup jiğilip kätti, qaraŋlar. Moşu jut yahşi bolsekän, җšndälsekän däymänğu. Bu häqqu hazir meni «Alaҗuqa» dävaptu. Huddi meniŋdä läqäm azdäk. Dävärsun. Kim šzini yaman däydu? Bu hamaqätlärniŋ ala jipini atlimiğan tursam. Rast, härqandaq işni qiliverimän. «Yaq» deyişkä ağzim barmaydu. Bovam rämitidin qondimu, az-maz sunuqçiliqmu qilimän. Momam rämiti kiçik balilarni aşlap, «iŋigini kštirip», däm selip qoyidiğan. Mundaq oqätlär meniŋmu qolumdin bir ubdan kelidiğan boldi. Kolhozniŋ uşşaq-çüşigimu meniŋsiz pütmäydu. Oma, saqmançiliq mävsümliridä peqir aşpäzçilik qilidu. Kiçigimdä aşpuzullarniŋ aldida mäntäŋ, şova sorap içip jürgän çağlirimda aşpäzlärniŋ härikätlirigä kšzümniŋ qirida qarap qoyattim. Baya hämmisi җumran qälbimgä yezilip qaptu ämäsmu. Meniŋ ätkän tamiğimni mahtişip, qasqirdäk yalmap jutidu bu häq.
Saqmanğa barğanda malçilarniŋmu hotunlirimu maŋa dändivelişti. «Tamaqni äşu akimiz ätsun. Qazan beşiğa ustikän» deyişip, azatliqqa çiqivaldi. «Kala sağ» demiginigä şükri. Aşpäzligim hoşna jutlarğimu pur kätkän ohşaydu. Näzir-çiraq, toy-tškünlärdä aş basimän. «Yaq» desäŋ ränҗiydu. Beridiğini on toydin qaytqan, räŋgi kšk üçünmu kirligi bilinmäydiğan kšynäk bilän bizäçä çaşqa bu päslärniŋ. Şundimu beşimğa kün çüşkändä pana bolğan jutniŋ hizmitini qilmay nä çarä? Qilisän. Qilğanda qandaq. Män asan bir oqätni başlimaymän. Başlisamla boldi, šzämni tohtitalmay qalimän.
Bultu mundaq bir iş boldi. Ätiyazda šydiki hotun uşşaq-çüşäk çšnäklik qilidu. «Eriq tinip ketiptu. Çepivät» däp meyämni çoquvärgändin keyin, belimni tasma bälbeğim bilän mäkkäm bağlap, işqa kirişip kättim. İçimdä ğiŋşip, koça nahşilirini eytqaç, şu çapqançä šzimizniŋ qorasidin štüp, hoşnilarniŋkigä kirip kätkinimni säzmäy qaptimän däŋlara. Һäy, šzämgimu az. “Momamniŋ momisini” kšrdüm şu qetim. Bizniŋ šydiki urğaçi eşäkniŋ ağzi eçilip, kšzi jumuldi. «Һäy, kälgindi, alaҗuqa, adasqa! Kişiniŋ qorasida nemäŋ bar?. Moşu qimarvazniŋ alğay hotuniniŋ näri artuq meniŋdin, hä egäkim. Bir qarisam, tonuriğa otun selip jürisän. Siyirlirini padiğa haydaydiğanmu sän. Yä, äşu Ayhan alğay saŋa tilini emitip jürämdu? Uniŋ ävu qimarvaz eri kälsunçu, hämmini eytip, җaҗaŋni bärgüzmäydiğan bolsam, Pati etimni yštkävetimän!».
Heliğiçä ünsiz, unçuqmay çidap turdum. Män, şor peşanä, anamniŋ ämçigini qattiğiraq çişlävätkän çeğim, tuğulğandin beri qarğiş-ahanättin qutulmidim. Һağiçä läqämlärni hapaşlap, heliğiçä äski palazdäk sšrilip jürimän. Bu šygä küçük küyoğul bolğinimğimu 30 jilniŋ qarisi boldi. Mäşädiki 4-5 qeri maŋa içi ağrip, eri soquşta šlgän tul hotunniŋ ärdin qaytqan moşu qiziğa çetip qoyuvedi. İkkivetäk balisi bilän. Özämdin yänä ikki rodupay tuğuldi. Çiray-şäkli maŋa tartqini bilän müҗäz-hulqi anisiniŋ. Bir iş buyrisaŋ koçiğa qaçidu. Öydä är-hotun ikkimiz җar-җur qilişip qalsaq, anisi täräp boluşup, buqidäk hürpiyişidu. Öygä kirsäm bular, talağa çiqsam ikki nan tapsa, birini dap qilip çalidiğan ävu gezändilär. Uni az desä, šylinip birä jildin keyin, heliqi çegaridin billä štkän adaşlarniŋ biri timsaqniŋ iŋäkliridäk ağziğa patmay qalğan, sarğiyip kätkän çişlirini kšrsitip, zärdä qilğini heli kšz aldimda.
«Һä, şoviçi, gäp qilä. Seni ikki quluni bar biyiniŋ qorasiğa kirivaptu däydiğu. Rastma? Һa-ha-ha! Bala çeğiŋdila täyyartap devidiŋ. Bizniŋ tapqinimizğa täŋ otaq boluvalattiŋ. Qalmaptidä şu qiliğiŋ, sän tohu poqiniŋ» devidi, җan-imanim çiqip kätti. Bir päşva bilän domulitivetip, yolumğa kättim. Şuniŋdin beri u nakäsni kšrär kšzüm yoq.
Män şu oylirim bilän bänt boluvatqandimu hotunniŋ ağzi besilmidi. Biridin biri zähär, näştärlik sšzlär, goya kinolardiki «Katyuşa» degän nogayliriniŋ sani yoq zämbiräktin etilğan oqtäk tenimni tit-tit qilivätti. Hudağa miŋ şükriki, bir çağda u alvasti alçaŋlap šygä kirip kätti. «Beçarä» heripmu qalğandu. Män käynidin kiräy dedimdä, «Qoy, Seyitahun, qosiğini toyğuzup šzigä kelivalsun» degän oyda yaltaydim. Kätmänni hoşnilarniŋ qorasiğa peqiritip çšrüvetip, šzimizniŋ eğil täräpkä štüp kättim.
Äziz, qerindaşlirim, silär degän muhbir, oquğan adämlärğu. Meni çüşinisilär, däp ümüt qilimän. Män birävniŋ beşiğa kün çüşsä, bepärva qarap turalmaymän. Hoşnamğa qol uçumni beridiğinim rast. Qadir qimarvaz šydin bir kätsä häptiläp, aylap yoqap ketidiğan adäm. Gayida qoyun-qonçi liq pul gedäräp ğälitila çirayliq yenik maşinilarda kälsä, kšpiräk sudin çiqqan çaşqandäk arqa koçilar bilän oğriliqçä šyigä kirip ketidu. Özi heç yärdä işlimäydu. Kolhoz başliqliri bilän selsevätmu uniŋğa ğiŋ qilmaydiğutaŋ. Beçarä Ayhan šygä kirsä – hotun, talağa çiqsa är. Quşqaçtäk baliliriniŋ kakunçiliği bilän peqiraŋğuçtäk peqiraydu. Oza küni qarisam, otun käslävatidu. Berip qolidin paltini aldim.
– Öydä nan qalmaptekän, – dedi hoşnam qizirip tärläp.
– Һeçqisi yoq siŋlim, siz hemiriŋizni juğiriveriŋ, – dedimdä, häyäl qilmay otunni käsläp, tonuriğa selip qoydum. Buni bizniŋ zuvanda kšrivedi. Ändi ätigändä hoşniniŋ yalğuz siyirini šzimizniŋkilärgä qoşup padiğa haydisam nemä boptu? Mabada Qadir bu qetim «piştlinip» kälsä, bir şeşä bilän rähmitini eytidiğu.
…Silärgä yänä bir sirimni eytay. Biraq, meniŋ hetimni gezitqa basqanda, bu sšzlirimni elip taşlaŋlar. Ayhan tola ubdan җugan. Etinisi yeŋi üzüvalğan almidäk çiŋ. U-bu işliriğa yardämläşkän bolup, putlirimiz «almişip» qalidiğan işlarmu bolup turidu. İkki-üç kün kšrmisäm, malğa çšp seliş banisida šgüzgä jügräymän. U yärdin hoşnamniŋ hoylisi oçuq kšrünidu. Biz häqtä «Är kişigä yättä türlük hünär az» degän gäp bar. Män eytar edimki, «Yättä hotunmu az!». Һäy, ukilirim, kšŋül degän, sadiğaŋğinä ketäy, qerimaydekänğu…
…Nemisini eytay, asta besip Patiniŋ käynidin šygä kirdim. Һaşqinda kšrünmidi. İçkärki šyniŋ pärdisini qiya eçip qarisam, qoş tähiyini qoltuğiğa qisip, yampaşlap yetiptu. Unçuqmay, tavlinip qalğan çaydin bir apqurğa nanni besip, ändila qoşuq selişimğa, bazğandäk qollirini gäksidäk biqinliriğa tiräp, aldimdila ündi.
– Ävu alğiyiŋ yeŋi soyğan nenidin bärmidimu, häy šlügiŋni işt yegür sesiq küzän!
Kšrüp turusilärki, meniŋ sansiz läqämlirigä yänä biri qoşuldi. Läqämniŋ šydin çiqidiğinimu häq gäp ekän. Özämni besip, mädäniyätlik sšz qildim.
– Sadiğaŋğinä ketäy, Patim! «Birsigä yahşiliq qilsaŋ, Hudadin qaytidu», degän ata-bovilar. Qadirniŋ qiliğini bilisänğu. Ketiptu yänä qidirip. Ävu uşşaq baliliriğa içim ağrip…
– Monu haramtamaqniŋ gepini qaraŋla. Һäy, saŋa kimniŋ içi ağriydekän. Tenäp, baş-kšzüŋni pişt besip, ikki kšzüŋ tamniŋ tšşügidäk paqirap, bu jutqa kälginiŋdä kim beşiŋni silidi, hä, eyt. Eyt, däymän! Hotun beşim bilän kolhozniŋ samsiğida işläp, tšrt balaŋni adäm qildim.
– Bayqamsilär, bu hazazul tšrt baliniŋ ikkisi meniŋ ämäsligini bilip turup, şundaq dävatidu. Häqtin aŋlişimçä, tehi u ikkisiniŋ atiliri namälum ohşaydu. Ğayiptin bolğanmiş.
– Ağziŋni çayqavetip paraŋ qilä. İkki eğiz katigiŋniŋ orniğa monu yoğan šylärni salğan kim? Yä ävu ikki gezändäŋniŋ dadilirimu? – Meniŋmu ändi taqitim tügäp şundaq dedim.
Abla, deyişni dedimu, qip-qizil balağila qaldim. Huda pana bärsun. Patiniŋ ağzidin «aq işt kirip, kšk işt çiqti». Bir çağda uniŋ qolidiki sekiläkni kšrginim esimdä…
Ağriqhanidin çiqip, uttur Һasan tağamniŋ šyigä bardim. “Soquş kšrgän, qan käçkän adämğu, därdimgä yätsä, şu yetidu” däp oylidim. Ayali Älahindäm oçuq-yoruq, dästihanliq hotun. Säy qorup, iliktäk ätkänçay bärdi. Tamaq yeyilip bolğiçä, bovay ağzini açmidi. Duadin keyin: “Җürä, hohäŋzä, baqqa çiqayli” dedi.
Çiqtuq. U sšzni jiraqtin başlidi.
– Һä, Seyitahun, bu aliqandäkla jut, ponimaeş'. Һämmini kšrüp, aŋlap jürimän. Özäŋmiğu başta yaman ämästäk balidiŋ. Seni äşu Patigä çetip, beşiŋni oŋlap qoyğanlarniŋ biri mändim, esiŋdima?
– Һä, tağa, esimdä bolmayçu? – içimdä bolsa, «Һäy, toku, ahirida şu beşimda noğuç oyniğinini bilämsän sän?» däp länät oqudum.
– Dadisi Barat heçir yahşi adämdi. Uruşqa billä kättuq. Ömri qisqa boldi rämitiniŋ. Һazir šlüginiŋ qäyärdä qalğinini heçkim bilmäydu. Biraq qizi kimni dorap qaldekintaŋ, – toku eğir hursinip qoydi.
– Özäŋmiğu tutamiŋ yoq bir närsä ohşaysän, ponimaeş'. Bir aŋlisam, seni «molla», däydu. Birdäm «tevip», birdäm «aşpäz» deyişidu bu häq. Ändi nemä qilay dävatisän?
– Nemä qilatti, bala-çaqisiğa egä bolmamdu? – gäpkä arilaşti junda tškkili çiqqan Älahindäm. – Özäŋ ägäştürüp bar.
– Yaq, ändi sän barisän, Äla! Häqtin aŋlisam, u ilҗimaruqmu rasa ädigän ohşaydu. Ağinämniŋ qiziğu däp, moşu kämgiçä üz-hätir qilip käldim. Ärnimu urğan barmu? Häp, soquşta kšrärmidim. Җaҗisi bir pay oqti, ponimaeş'.
– Җä, җä, hä desila atimän, çapimän däpzä bu adäm.
– Һä, şundaq qilmisam, nemisni yeŋättimmu?! – mahtinip qoydi ävu toku.
Ahiri, uni-buni däp, ikkisi meni šz šyümgä başlap bardi. Patiniŋ quliğimu diŋ ohşaydu. Җoza rastlap qoyuptu. Һasan tağam uniŋ dadisini, Älahindäm anisini äslişip, helä uzaq oltirişti. Bizgä ikki eğiz nesihitini qildi. Pati heçnärsä bolmiğandäk, yärgä qarap oltardi. Män bolsam ata-anamni, jutumizni, gšdäk çağlirimni äsläp ğeripsinipla kättim.
İkki qerini uzitip qoyup, Pati içkärki šygä kirip, ilğurni ilivaldi. Mänzä oltirip, silärgä moşu hätni yezivatimän.
Һasan toku eytqandäk, aliqandäkla jut. Aŋvaşqa Pati ikkimizniŋ isimlirini šzgärtip yazdim. Sšz-çšçäk degän yaman”.
Hät äynä şundaq tügäptu.

***
Һšrmätlik oqurmän! Män papkamda helä jillardin beri sarğiyip yatqan hät muälliplirini tonumaymän. Kšrginimmu yoq. Lekin moşu hätni yazğan adäm bilänla ikki-üç rät uçraşqinim esimdä. U birdä nahiyä märkizigä şähsiy işliri bilän kälgäç, işhanimizğa yoluqti. Özini «Tursuntay» däp tonuşturdi.
– Bu äsli ismiŋizdu? – däp çeqiştim.
Gezit, kitaptin oquş-yezişni çala-pula üginivalğini bolmisa, mäktäp kšrmigän ekän. Amma sšzgä çeçän, hazirҗavap adämligi kšrünüp turidu. Hätniŋ derigini aldi.
– Baş muhärrirniŋ qolida. Biraq u yaq hazir otpuskida, – däp yalğan eytişqa mäҗbur boldum.
U üzür sorap çiqip kätti.
Jillar štüp, män uni Almutiniŋ bazarliriniŋ biridä uçritip qaldim. Tursun aka qerip qalsimu, hatirisi roşän ekän. Ot-yaş setivetiptu. Ağzi-ağziğa tägmäy heridarlarni çaqiridu. Rusçisimu bir ubdan. Meni därhal tonudi.
– Ubdan tuduŋlarmu, muhbir ukam?
– Rähmät, aka. Şükri. Öziŋizçu?
U muğämbirlik bilän kšzini qisip qoydi.
– Һäy, silär degän salҗidäk yepişidiğan häqtä. Һämmini bilgüŋlar kelidu, hä? Çüş bop qaldi. Qosaqni qapartivalmaymizmu?
Män raziliq bärdim. U yenidiki šzi ohşaş sodigärgä bir närsilärni җekididä, meni aşpuzulğa başlidi. Uttur kirip, içkiridiki hali bšlmigä orunlaştuq. Därhal yenimizda päyda bolğan sahiphan jigit biz bilän illiq salamlaşti.
– Balam, tamaqniŋ esilini äkiliŋ. Mavu akiŋiz kona tonuşum. Yahşilap mehman qilayli, – dedi Tursunkam.
Yeşi yetip qalsimu kšzliri beğäm, çirayi nurlinip turğan bu adämgä sinçilap qaridim. «Bähitni qeriğanda bärsun» degän sšzlär esimgä çüşti.
– Siz meniŋ heliqi hetimni, ahiri gezitqa basmidiŋizä, – dedi u. – Biraq mäyli. Män sizgä uniŋ ahirini eğizçä eytip beräy.
Män gezithanidin alliqaçan kätkinimni eytip, aqlanmaqçi boldimu, lekin bovay eğizimni açurmidi.
– Aŋlidim, ukam. Keyin barsam sizni şähärgä kšçüp kätti deyişti. Hät häqqidä sorisam, mürisini çiqirişti. Mänmu «Yepiq qazan, yepiq qalivärsunla» dedim.
– Bu yaqlarğa qandaq kelip qaldiŋiz?
– Һäy, uka, «ayniŋ on bäşi qaraŋğu, on bäşi yoruq», däydiğu. Bu häq gäp ekän. Biz är-hotun ğirtiŋ-sirtiŋ qilip jürgän künlärdä juttiki kšŋli yeqin ağinilärniŋ biri šyigä çaqiriptu. Tazimu mehman qildi. Andin: “Adaş, ağziŋlarğa bäk bolsaŋlar, bir täklivim bar edi” dedi. “Eytä, eyt. İkki dšlät kšrgän män ağzimğa bäk bolmay, kim bolsun? ” dedim.
Uniŋ sšziçä, bizniŋ kolhozniŋ räisi Almutidiki «Tatarka» degän yärdin kona җay setivalğan ohşaydu. Şu yärgä yeŋi šy salmaqçikän. Mälidin qolida hüniri bar bäş adäm maŋidiğan boptu. İş häqqimu yaman ämästäk. Birla şärti – bu işlarni mälidiki adämlär, yäni hä desila juquriğa ärizä yazidiğanlar bilmäsligi keräk ekän.
Därhal etigigä yepiştim. Şu tapta kimla «җür» desä, duniyaniŋ u çetigimu ketiverättim. “Qolumdin hämmä närsä kelidu” dedim aldiraş.
“Һämminiŋ kerigi yoq, – dedi ağinäm. – Sän tamaqqa usta. Qosaqniŋ ğemini qilip bärsäŋmu yetidu. Ämgigiŋni yemäymiz”.
Şu, şu boldidä, Almuta degän yärni šmrümdä birinçi qetim kšrdüm. Räisimizniŋ oğliğa qaturup turup, qoçaqtäk šymu salduq. Qaytişta jutdaşlirim bazar arilap, šygä soğa-salam almaqçi boluşti. Unumiğinimğa qoymay, menimu zorlap elip maŋdi.
Һäy, җenim hudayim, monu täğdirni qaraŋ. Män şor peşaniniŋmu külidiğan künliri barkän, däŋa. Mana hazir ikkimiz oltarğan moşu aşhaniğa kirip qaptimiz şu qetim. Qosaqlarmu helä açqan çeği, mäŋpärni şopulditip soquvatimiz. Nerida çiray-şäkli kelişkän, qosaqliq adäm bizdin kšz üzmäy qarap turatti. Biz säl uyalğandäk, näpsimizni jiğduq. U hamanla qaraydu. Pulni tšläp sirtqa meŋişimizğa jügräp aldimğa käldi.
– Meni tonumidiŋmu, adaş? – däydu. Män aŋ-taŋ beşimni çayqidim. Һämralirimmu häyran.
– Һäy, badraŋ kšzliriŋdin tonuvaldim. Tursuntayğu sän!
Bala çağdiki läqimimni aŋlap, kšŋlüm boşap kätti. Helä uzaq qarap aran tonudum. Qäysär! Bir koçida җaŋza tepip, oşuq oynap, dop qoğlap billä šskän qayaşim. Biz jiğlap kšrüştuq. Yenimdikilärniŋmu kšŋli buzulup kätti. Һämmimizni šygä täklip qildi. Balilar hšzür eytip, baş tartti.
“Bizni bala-çaqa kütüp qaldi. Käçtä mälidin maşina kälmäkçi. Bu ağiniŋiz bolsa 4-5 zaman yeniŋizda bolsun. Şunçä jillar kšrüşmäpsilär” deyişti ular.
Qäysär şähärdin jiraq ämäs mälidä yaşaydekän. Bir häptä turup qaldim. Kona tonuşlardin helisi barkän. Novät bilän mehmanğa çaqirip, mäşrivimiz qizip kätti.
“Ätä qaytimänğu” degän küni Qäysärgä häqiqätni jipidin jiŋnisigiçä tizip eytip bärdim. U bäkmu hapa boldi.
– Uniŋsizmu tartqinimiz azmedi, adaş. Bu šmürgä birla qetim kelidiğan iş tursa.
– Boldi, yenimğa kelival. Ävu künki biz uçraşqan aşhana meniŋ. Şu yärdä aşpäzlik qil. Һazirçä biz bilän tur. Halisaŋ, şu aşhanida yetip-qonsaŋmu bolidu. Ätrapta boş yär kšp. Epini tepip, 4-5 soti yär elip, ikki eğiz šy selip beräy, – dedi meniŋ kšyümçan dostum.
«Dostniŋ konisi yahşi, çapanniŋ – yeŋisi» degini biridin biri rast gäpkän җumuŋ, uka.
Ätisila mäligä yetip bardim. Patini aldimğa oltarğuzup, üç ay aşpäzlik qilip tapqan pulni aldiğa taşlidimdä: “Sän meni käçür, hotun. Balilar çoŋ boldi. härqaysi šz ğemi bilän. Män ändi qerindaşlirimni tapay. Az qalğan šmrümni şular bilän štküzäy” dedim. U unçuqmay, bozirip, ahçini aldi. Otturançi kelin: “Dada, undaq qilmaŋ. Nävriliriŋiz seğinidiğu” däp qoydi.
– Kelip turimän, qizim. Silärmu balilarni äkilip kšrsitip turarsilär, – dedim kšŋlüm säl buzulup.
– Һär halda, ottuz jildin oşuq hayatiŋ štkän jutni qiymaq täs ekän. Biraq bu yärdä maŋa heridar boluvatqan heçkimmu yoq. Uniŋ üstigä, biz räsmiy nekadinmu štmäptimizkän. Päş qeqip, çiqip kättim. Käynimdin Patiniŋ: «Һä, qizim, bu qamqaq dadaŋlar helimu bu yärdä uzaq turup qaldi. Hoyma därdini tarttima», degän zärdisini aŋlidim. Amma bu qetim bu sšzlärgä qilçä ränҗimidim.
– Keyin nävrilärni kšrgili bardiŋizmu?
– Yoğusi, ukam. Öz puştumdin bolğan çoŋ nävräm meni šzi izdäp tapti. Şähärdä dohturniŋ oquşini oquvatidu. Pütiräymu däp qaldi. «Kelin äkip beräymu, bova» däp kšŋlümni kštirip qoyidu. Aşhanida işläp tapqan pulum vä ağinämniŋ yardimi bilän selivalğan šyümni şu nävrämgä yazdurup qoydum.
Män aldimdiki җapakäş, aq kšŋül, saddä dehan puştiğa ayaş vä mäğrurliniş ilkidä qarapla qaptimän.
– Çoŋ-çoŋ eliŋ, ukam, – däp ğizağa zorlidi moysüpät. – Bu taamlarni hazir meniŋ şagirtlirim täyyarlaydu. Yaş yätkändin keyin şularğa štküzüp bärdim. Pensiya pulimu yaman ämäs.
Lapla kšzigä qaridim. U küldi.
– “U çağda bazarda nemä qilip jürisiz?”, demäkçisizğu. Uni meniŋ yeşimğa yätkändä çüşinisiz. Bumu bir ämäk. İç puşiğini çiqiridiğan oqät, uka. Bazar, mäsçit degänliriŋniŋ adäm üçün yänä bir çoŋ hizmiti bar ämäsma. Adämlärni kšrisän, sšhbätlişisän. Җahanniŋ işliridin hävär tapisän. Bäzidä šziŋiz ohşaş kona tonuşlarni uçritip, muŋdaş-sirdaş štmüşniŋ sadasini tiŋşaşniŋ šzimu çoŋ bähit…
***
Şundin beri yänä talay sular aqti. Tursun bovaymu alliqaçan baqiliq bolup kätti. Män hazir uniŋ däsläp gezithanida uçraşqan päyttiki yeşiğa käldim. Arilap äsläp qoyidiğinim bolmisa, uniŋ hayat tärizigä ançivala zoqlinip, qiziqipmu kätmidim. Sävävi, uniŋğa ohşiğan qosaq toqluği bilän kšŋliniŋ araminila «bähit» däp çüşinidiğan adämlär kürmiŋ. Undaqlar helimu ätrapimizda milliy ğurur, viҗdan, har-nomus ohşaş qädriyätlär bilän qilçä kari yoq, birdä pärvanä, birdä paŋşiŋ hayat sürüşmäktä. Mäŋgülük qoyniğa siŋişi bilänla, goya bu hayatqa kälmigändäk, iz-tizsiz untulupla qalidu. Päqät gayida Tursunkamniŋ «qamqaq» degän läqimini äsläp, ğäzäpara ğeripsinip ketimän.
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ