Ailä vä genderliq säyasät

0
50 ret oqıldı

Keyinki vaqitlarda җämiyättä «genderliq säyasät», «genderliq täŋhoquqluq» degän çüşänçilär päyda boldi. Älvättä, bu çüşänçilärniŋ җämiyitimizdä härhil pikirlärni päyda qilivatqinimu sir ämäs. Birliri bu säyasätni toğra däp hesaplisa, yänä birliri qät°iy naraziliğini izhar qilmaqta.

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Genderliq säyasätniŋ täräpdarliri «bu duniyaviy tendentsiya, uniŋğa maslişiş zaman tälivi» däp pikir eytmaqta. Mäzkür säyasätkä qarşilar bolsa, «bu bizniŋ änä°äniviy ailä vä җämiyättiki är bilän ayal orni häqqidiki çüşänçilärgä tamamän yat» däp pikir bildürmäktä. Şuŋlaşqa biz mäzkür maqalida bu çüşänçilär häqqidä täpsiliy tohtilip štüşni toğra kšrduq.
Kšp vaqitlarda «gender» vä «җinis» çüşänçiliri birhildäk bilinişi mümkin. Amma, bu çüşänçilärni çoŋquriraq tählil qilsaq, mäzmuni җähättin nahayiti härhil. Mäsilän, insan duniyağa oğul yaki qiz bolup kelidu. Yäni җinsiy alahidilik asasida insanniŋ fiziologiyalik alahidiligi yatidu. Ändi «genderliq» çüşänçisi bolsa, tärbiyä, iҗtimaiy muhit, җämiyättiki normilarğa asaslinidu.
Juqurida insan «oğul» yaki «qiz» bolup duniyağa kelidu deduq. U çoŋ bolğansiri šziniŋ җinsiy alahidiligini çüşinişkä başlaydu. Bu çüşänçiniŋ qeliplişişiğa җämiyät, tärbiyä, iҗtimaiy muhit, ählaq normiliri täsir qilidu. Mäsilän, HİH äsirdiki çüşänçilär boyiçä, ayallar uzunçaçliq boluşi, uzun kšynäklärni kiyip jürüşi keräk bolğan. Ärlär bolsa çeçi qisqa, sim- kostyum kiyişi lazim edi. Ayallar säyasättä, tiҗarättä, җämiyättä aliy orunlarni egiläp turuşi mümkin ämäs edi. Hazir bolsa, säyasätçi yaki tiҗarätçi ayal adättiki ähvalğa aylandi.
Täkitläş lazimki, hazirmu җinsiy alahidiligigä qarap «mäҗburiyätlärni» elivatqanlarmu bar. Ayrim ärlärniŋ pikriçä, är kişi ailidä asasiy rol' oynişi, kšp ahça tepişi, җasur vä iradilik, sportniŋ, o-niŋ, beliq tutuşniŋ işqivazi boluşi, iş babida šsüşi keräk. Yänä şu ärlärniŋ eytişiçä, ayallar yumşaq muamililik, šydä oltirişi, bala tärbiyisi bilän şuğullinişi, šy işini qilişi keräk. Älvättä, moşundaq çüşänçilärgä qarşi çiqquçilarmu bar. Äpsus, hazir yaşlar ailä quruştin, bala tepiştin vaz käçmäktä. Ular päqät šzliriniŋ ehtiyaҗlirini qanaätländürüş üçünla yaşaydu. Äynä şundaq pikirlär asasida җämiyättä härhil toqunuşlar päyda boluşi ehtimal. Ändi dšlätniŋ genderliq säyasiti asasida ärlär vä ayallar arisidiki täŋlikni täminläş, hoquq normilirini täyyarlaş, täŋhoquqluqni täminläş yatidu.
Genderliq säyasätniŋ päyda boluşi HİH äsirdä başlandi däp hesaplaşqa bolidu. Ğärbiy Evropa vä AQŞta är vä ayalniŋ täŋhoquqluğini täminläşni täläp qilğan feministliq härikätlär päyda boldi. Bu härikätlärniŋ asasiy mähsiti ayallarniŋ saylam hoquqlirini himayä qiliş üçün küräş boldi. HH äsirdä bolsa, bu çüşänçilär šzgirişkä başlidi. İlim-pändä «gender» degän çüşänçigä eniqlima berildi. Uniŋda biologiyalik җinis asasida ärkäk bilän ayalniŋ җämiyättiki iҗtimaiy rolidiki alahidiliklär qaraşturulğan. Genderliq alahidilik asasida tšvändiki çüşänçä, yäni, är – bu başliğuçi, başqurğuçi, ayallar bolsa — ägäşküçi, baş äkküçi. Näq moşuniŋda asasiy mäsilä päyda bolidu. Genderliq säyasät moşu mäsililär bilän şuğullinidu. Uniŋ asasiy ähmiyiti – җämiyät hayatidiki barliq sahalarda genderliq täŋlikni täminläş, ayallarğa munasivätlik härqandaq çäkläşlärni yoq qiliş, ularni җämiyätniŋ barliq sahaliriğa җälip qiliş, yäni iҗtimaiy säyasätläştürüş.
Täkitläş lazimki, “genderliq säyasät” çüşänçisi asasän ğärip älliridä täräqqiy ätti. Ändi bizdä bolsa, milliy mentalitetimiz bilän än°änilirimizgä mäzkür çüşänçä yat boldi. Ötkän äsirniŋ ikkinçi yerimidin başlap bu çüşänçilär šzgirişkä qarap yüzländi.
Härbir dšlät šziniŋ qeliplaşqan mädäniyiti, än°äniliri, hayat tärizigä bağliq šziniŋ ailä vä genderliq säyasitini jürgüzidu. Qoşumçä qilsaq, genderliq säyasät çüşänçiliri qeliplaşqan ğärip älliridä bu sahada umumiy bir model' yoq. Täräqqiy ätkän ğärip älliridä ailä mäsililirigä alahidä kšŋül bšlidiğan asasän üç model', yäni liberalliq, konservativliq vä iҗtimaiy-demokratiyalik model' bar.
Liberalliq model' Büyükbritaniya, İrlandiya, Şveytsariya, AQŞ, Kanada, Yeŋi Zelandiya, Avstraliyadä täräqqiy ätkän. Bu ällärdä ailini iҗtimaiy ğämsizländürüştä qoşumçä rol' bälgülängän, yäni yardäm päqät muhtaҗlarğila berilidu. Grajdanlarni iҗtimaiy qollaş yahşi täräqqiy ätkän ğämsizländürüş hesaviğa ämälgä aşurulidu häm dšlät uniŋğa ançila arilişip kätmäydu. Büyükbritaniyadä ata-anilarğa maddiy yardäm bala 16 yaşqa tolğiçä kšrsitilidu. Uniŋğa balilarğa beğişlanğan yardäm puli, häqsiz meditsiniliq yardäm, turuşluq šy elişta ayrim imtiyazlar kiridu.
Ändi konservativliq model'niŋ üç uslubi bar. Birinçisi — «paal» qollap-quvätläş. U Frantsiya vä Bel'giyadä qeliplaşqan. Mäzkür uslub boyiçä bala tuğulğandin keyin uzaqmuddätlik häq tšlinidiğan däm elişlar bälgülinidu, härhil yaştiki balilarğa kšp kšlämdiki maddiy yardäm kšrsitilidu.
«Limit boyiçä qollaş» uslubi Germaniya vä Avstriyadä täräqqiy ätkän. Bu yärdä yardäm puliniŋ härhil kšlämdä tayinlaş shemisi, mäktäp yeşiğiçä bolğan balilarni kütüş sistemisi bar.
Portugaliya, İtaliya, İspaniyadä «ailäviy» model' işläydu. Bu model' boyiçä ailini iҗtimaiy qollaş kšlämi az, yardäm puli kšlämimu yetärlik ämäs, bala tuğulğandin keyin däm eliş mudditi selişturma türdä qariğanda kšp, amma tšlinidiğan pul az. İҗtimaiy-demokratiyalik model' yaki skandivaniyalik model'ğa muvapiq, ailini, balini qollaş aliy däriҗidä ämälgä aşurulidu. Mäzkür model' Finlyandiya, Daniya, Şvetsiya, Norvegiya vä İslandiyadä qobul qilinğan.
Qazaqstanda genderliq säyasätniŋ täräqqiy etişi elimiz šz mustäqilligini alğandin keyin rivaҗlinişqa başlidi. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ genderliq säyasitiniŋ asasiy printsipliri ärlär bilän ayallarniŋ dšlät Konstitutsiyasi kapalätdürgän hoquqliri bilän ärkinlikliridä šz äksini tapqan. Elimizdä genderliq säyasätni jürgüzüş üçün Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti yenida Ayallar işliri vä ailä-demografiyalik säyasät boyiçä komissiya quruldi. Mälumki, 2005-jili Qazaqstan ayalliriniŋ tšrtinçi forumida elimizniŋ Tunҗa Prezidenti –Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ täşäbbusi bilän Qazaqstanda 2016 — 2019-jillarğa beğişlanğan genderliq strategiya täyyarlandi. U dšlätniŋ genderliq säyasitini ämälgä aşuruşqa qaritilğan, ärlär bilän ayallarniŋ täŋhoquqluğini täminläydiğan, ayallarniŋ hoquqliri bilän imkaniyätlirini käŋäytidiğan muhim hšҗҗät. Moşu strategiyani qobul qiliş arqiliq dšlät ayallarniŋ säyasiy, iҗtimaiy, ihtisadiy şaraitlirini käŋäytişkä, millät salamätligini küçäytişkä, җämiyätniŋ mäniviy täräqqiy etişigä zämin yaratti.
Täkitläş lazimki, strategiyani ämälgä aşuruş җäriyanida yahşi nätiҗilärgä qol yätküzüldi. Moşu jillar içidä genderliq säyasät sahasidiki 12 häliqara hšҗҗät ratifikatsiyaländi. Qazaqstan şundaqla BMTniŋ asasiy tšrt hšҗҗitigä qoşuldi. Ular – 1993-jildiki Ayallarğa munasivätlik zorluq-zombiliqni yoq qiliş toğriliq Deklaratsiya, 1995-jildiki Beҗin deklaratsiyasi vä iş-härikät kontseptsiyasi, 2000-jildiki Birläşkän Millätlär Täşkilatiniŋ miŋjilliq deklaratsiyasi, 2015-jildiki «Bizniŋ duniyaniŋ qayta quruluşi: 2030-jilğiçä turaqliq täräqqiyat sahasidiki kün tärtivi» deklaratsiyasi. Äynä şundaq härikätlär tüpäyli hazir elimizdä genderliq vä ailä-demografiyalik säyasätniŋ hoquq bazisi toluq şäkilländi.
Hazir elimizdä ayallar barliq imkaniyätlärni paydilinip, utuqlarğa yetivatidu. Çoŋ, kiçik vä ottura tiҗarättä elimiz ihtisadiniŋ täräqqiyatiğa çoŋ ülüş qoşuvatqan ayallar sani jil sanap šsmäktä. Dšlät organlirida, rähbiriy lavazimlarda işlävatqan ayallar bolsa, yaşlarğa ülgä bolmaqta. Mäsilän, Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisidä 31 ayal deputat bar. Senat spikeri (dšlättiki ikkinçi aliy lavazim) ayal ekänligini yahşi bilimiz. Umumän, elimizniŋ bu sahadiki utuqliriğa heçkim kšz jumalmaydu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ