Yadro sinaqliri poligonliriniŋ hovupi tehi bar

0
24 ret oqıldı

Mälumki, HH äsir insaniyät tarihida ilmiy käşpiyatlar vä yeŋiliqlar, inqilaplar vä qanliq uruşlar yüz bärgän dävir süpitidä yezilğan. Bolupmu atom energiyasini paydiliniş käşip qilinğandin keyin duniyadiki säyasiy munasivätlärniŋ yeŋi basquçi başlandi. Çünki yadro quralliri käşip qilinişi alämdiki ikki sistema, yäni kapitalizm vä sotsializm sistemisiniŋ bir-birigä qarşi turuşiniŋ äŋ hätärlik amiliğa aylandi.

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Täkitläş lazimki, atom energiyasi teçliq mähsättä paydiliniş äqilgä muvapiq. Uniŋ paydisi häqqidä eytsaq, atom energiya stantsiyaliri ätrap muhitni bulğimaydu, kislorod paydilinilmaydu, uni haliğan җayğa selişqa bolidu, bahasi ärzän vä hakazilar. Ändi sälbiy täräplirini täkitlisäk, AESlarni seliş nurğun mäbläğ täläp qilidu, bir stantsiya 20 –25 jil işlişi mümkin. Uniŋdin çiqqan radioaktiv zatlarni yoqitiş nahayiti qiyin. Ändi yadroluq qurallarniŋ insaniyät üçün nahayiti hovupluq ekänligi hämmigä ayan. Äpsuslinarliq yeri, duniyadiki çoŋ dšlätlär atom energiyasini asasän yadroluq ammiviy qiriş qurallirini yasaş üçün paydilinidu.
Tarihta däsläpki yadroluq qural siniği 1945-jili 16-iyul'da AQŞniŋ “Alamogordo” sinaq poligonida yüz bärdi. Şu jili avgustta bolsa, Amerika Qoşma Ştatliri atom bombilirini Yaponiyaniŋ Hirosimo vä Nagasaki şähärlirigä taşlidi. Bu ikki şähär yär bilän yäksän boldi. Hirosimida 147 miŋ adäm, Nagasakida bolsa, 75 miŋdin oşuq adäm vapat boldi. AQŞ atom bombisiniŋ quvitini, hovupini namayiş qilişiniŋ asasiy sävävi, šziniŋ härbiy küçini kšrsitiştin ibarät edi. Şundaqla ikkinçi duniya uruşiniŋ ğalibi, amma qanliq uruşniŋ äŋ kšp zärdavini çäkkän häm halsiriğan Keŋäş İttipaqiğa tähdit qiliş boldi. Biraq Keŋäş İttipaqimu bu yšniliştä käŋdairilik işlarni jürgüzüvatatti. Eniğiraği, alim İgor' Kurçatov rähbärligidiki top җiddiy işlävatatti. Şundaq qilip, Qazaqstandiki Şämäy yadro poligonida 1949-jili 29-avgustta däsläpki qetim atom bombisi sinaqtin štküzüldi. Şuniŋ nätiҗisidä duniyadiki ikki dšlät arisidiki täŋpuŋluq päyda boldi. Bu täŋpuŋluqniŋ päyda boluşi yadroluq uruşniŋ hovupini azaytti. Biraq insaniyät üçün bu çoŋ hätär tuğduratti. Kšp štmäyla Büyükbritaniya, Frantsiya, Hitay, keyiniräk Pakstan vä Һindstan yadroluq quralğa egä boldi.
Täkitläş lazimki, Şämäy poligoni SSSRniŋ asasiy strategiyalik ob°ekti boldi. U 18 mln. gektar yärgä orunlaşti. Şundaq qilip, Qazaqstan yeridä 1949 – 1989-jillar ariliğida 456 yadroluq partlaş ämälgä aşuruldi. Ularniŋ 116 yär üstidä, yäni oçuq asmanda, qalğini yär astida partlidi.
Mälumki, Qazaqstan Mustäqilligigä egä bolğanda, “Qazaqstan territoriyasi yadro quralisiz territoriya” däp elan qilindi. Ändi 1991-jili 28-avgustta Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaev Şämäy yadro poligonini yepiş toğriliq Pärmanni imzalidi. 29-avgustta bolsa, Şämäy yadro poligoni räsmiy yepildi. Älvättä, qiriq jil davamlaşqan yadro sinaqliriniŋ aqivätliri Qazaqstan üçün nahayiti eğir boldi. Poligon orunlaşqan җayniŋ vä uniŋ ätrapiniŋ täbiitigä, yaşavatqan häliqqä sezilärlik däriҗidä hovup elip käldi. Yärlik ahali arisida hätärlik ağriqlar kšpäydi, ayrim yezilar tamamän yoqaldi. Yadro sinaqliriniŋ zärdavi vä uniŋ keläçäk üçün bolidiğan täsiri tehiçila toluği bilän tätqiq qilinip bolmidi. Bu işlar hazirmu davamlişivatidu.
Mana moşu mäsiligä beğişlinip, štkän häptidä Birläşkän Millätlär Täşkilatiniŋ Almutidiki vakaläthanisida BMTniŋ ähbarat byurosi, «Poligon – 29 avgusta» җämiyätlik fondiniŋ uyuşturuşi bilän «Şämäy poligoni – yadro sinaqliriniŋ aqivätlirini reabilitatsiya qiliş» mavzusida «dügläk üstäl» štti. Uniŋğa BMTniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy mäslihätçisi statusiğa egä «Poligon – 29 avgusta» җämiyätlik fondiniŋ rähbiri Nurlan Boztaev, Evropa Keŋişiniŋ «Gorizont – 2020» dairilik programmisiniŋ milliy koordinatori Kamila Magzieva, BMT alämşumul kommunikatsiyalär departamentiniŋ rähbiri Vlastimil Samek, «Turan duniyasi» җämiyätlik fondiniŋ rähbiri Karlin Mähpirov, jurnalistlar vä QazMU häliqara munasivätlär fakul'tetiniŋ studentliri qatnaşti.
«Dügläk üstälni» Vlastimil Samek kirişmä sšz bilän eçip, mundaq dedi:
– Һämmimizgä mälumki, 1992-jili 2-mart küni Qazaqstan räsmiy türdä Birläşkän Millätlär Täşkilatiğa äza boldi. Qazaqstanniŋ šz mustäqilligini elip, Şämäy yadro poligonini yepişi, yadro quralliridin vaz keçişi duniyada yeŋi mustäqil dšlätniŋ abroyini aşurdi. Һazir Qazaqstan duniyada teçliqpärvär dšlät, dostluq makani süpitidä etirap qilinidu. Biz bügün duniyaniŋ kün tärtividä turuvatqan muhim mäsililärniŋ biri – BMT elan qilğan duniyaniŋ turaqliq täräqqiyati programmisi dairisidä Qazaqstanniŋ behätär täräqqiyati mäsilirini muhakimä qilimiz. BMTniŋ turaqliq täräqqiyat programmisida behätär täräqqiyat üçün haҗät 16 punkt bar. Bu җähättin alğanda Qazaqstan nurğunliğan işlarni ämälgä aşurdi däp eytişqa bolidu. Mäzkür başqoşuşqa yaşlarniŋ qatnişivatqanliği ävlatlar varisliğini kapalätländüridu. Qazaqstanliq yaşlar šz elidä yadro poligonini yepiş arqiliq duniya üçün qançilik muhim işni ämälgä aşurğanliğini his qilişi haҗät. Şundaqla yaşlirimiz bu işni buniŋdin keyinmu davamlaşturuşi lazim. Älvättä, Qazaqstandiki Şämäy poligonida 40 jil davamlaşqan yadro sinaqliri nurğun azap-oqubätlärni elip käldi. Äynä şu oğilanğan territoriyalärdiki hätärlärniŋ aqivätlirini azaytiş, yärlik ahaliniŋ salamätligini täminläş, yadro sinaqliriniŋ aqivätliriniŋ eniq faktlirini kšrsitiş mähsätkä muvapiq. Bu päqät Qazaqstanniŋla mäsilisi ämäs, u alämşumul mäsilä. Şuŋlaşqa BMT dairisidä kün tärtividä turidu. Mäsililärni tätqiq qiliş üçün BMT täripidin grantlarmu bšlünüvatidu.
Bu mäsilä bilän şuğullinip kelivatqan täşkilatlarniŋ biri –«Poligon –29 avgusta» fondi. Һazir fond rähbiri Nurlan Boztaev işniŋ täpsilatini eytip beridu.
— Һämmimizgä mälum, 1949-jili 29-avgust küni Şämäy poligonida birinçi atom bombisi partlidi. Ändi 1991-jili 29-avgust küni Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Şämäy yadro poligonini yepiş toğriliq qarar qobul qildi — dedi N.Boztaev. – Biz fondniŋ namini äynä şu päqät Qazaqstan üçünla ämäs, bälki pütkül duniya üçün rämzlik kün bilän ataşni toğra kšrduq. Keyiniräk Qazaqstanniŋ täklivi bilän 29-avgust “Häliqara yadroluq sinaqlarğa qarşi härikät küni” däp elan qilindi. Bu sänä hazir pütkül duniyada nişanlinidu.
Meniŋ dadam Keşirim Boztaev (şu vaqitta Şämäy vilayätlik partkom kativi) 1987-jili Şämäy poligonini arilap, däsläpki sinaqlar häqqidä çüşirilgän mähpiy hšҗҗätlik fil'mlarni kšrgändin keyin, nahayiti çoŋ hätärniŋ eniq mahiyitini çüşängän edi. Şuŋlaşqimu u därhal Moskvağa hät yezip, poligonni yepişni qät°iy täläp qilidu. Äŋ hätärligi – Şämäy poligoni tehila addiy häliq yaşavatqan duniyadiki birdin-bir sinaq poligoni edi. Miŋliğan adämlär moşu kämgiçä uniŋ zärdavini tartivatidu. Elimiz mustäqqilligini alğandin keyin şu regionda yaşavatqan häliqni himayä qiliş mähsitidä mähsus qanun qobul qilindi. Şuniŋğa muvapiq, ahaliğa ayrim imtiyazlar berildi. Älvättä, moşundaq qanunlarni, hoquqlarni beriş üçün tätqiqat işlirini jürgüzüş haҗät boldi. Biz äynä şundaq işlarni ämälgä aşuruşqa başliduq. Moşu jillar içidä poligon hovupiniŋ häritisini täyyarlap çiqtuq. Alahidä täkitläş lazimki, poligonniŋ zärdavini Şämäy vilayiti (hazirqi Şärqiy Qazaqstan vilayiti), Pavlodar vilayiti vä başqimu vilayätlär härhil däriҗidä tartivatidu. Häritidä äŋ hovupluq җaylarni tamamän yepiş, u yärlärgä adämlärni kirgüzmäslik qolğa elindi. Һazir Kurçatov şähiridiki radioaktivliq behätärlik instituti häliqara däriҗidä ilmiy-tätqiqat işlirini jürgüzmäktä. Moşu küngä qädär 11 miŋ kvadrat metr yär tätqiq qilindi. Ularniŋ ayrimlirini qaytidin yeza egiligigä paydilinişqa beriş mäsilisi muhakimä qilinivatidu.
Şunimu alahidä täkitläş keräkki, Şämäy poligoni – duniyada äŋ kšp tätqiq qilinğan poligon. Näq moşu yärdä jürgüzülgän ilmiy tätqiqatlar nätiҗiliri arqiliq duniya җamaätçiligi yadro sinaqliriniŋ aqivätlirini çüşinişkä, bilişkä başlidi.
— Nurlan Boztaev Şämäy poligoniniŋ tarihi vä yadro sinaqliriniŋ aqivätliri häqqidä tohtilip štti, — dedi Evropa keŋişiniŋ «Gorizont-2020» dairilik programmisiniŋ milliy uyğunlaşturğuçisi Kamila Mağzieva. – Ändi bizniŋ aldimizda «keläçäktä nemä qilişimiz keräk?» degän soal turidu. Һazir elimizdä yadro sinaqliridin zärdap çäkkän çoŋ territoriyadä yaşavatqan adämlär, җanivarlar, šsümlüklär bar. Poligonda alimlar täripidin ilmiy işlar ämälgä aşuruldi. 1992-jildin başlap biz duniyaniŋ diqqitini moşu mäsiligä җälip qilişqa muyässär bolduq. İlmiy tätqiqatlar üçün 15 million evro bšlündi. Һazirqi bizniŋ mähsitimiz – bu işqa yaşlarni җälip qiliş. Buniŋ hämmisi BMTniŋ asasiy mähsätlirigä uyğun kelidu. Bu yärdä şu regionda yaşavatqan ahaliniŋ salamätligini saqlaş, ätrap muhitni qoğdaş, sanaät, yeza egiligini tikläş qatarliq nurğunliğan mäsililär turidu. Äŋ muhimi, ularni häl qilişni BMT qollap-quvätlävatidu.Täkitläş lazimki, yadro sinaqliriniŋ aqivätliri uzun jillar davamlişidiğinini yahşi bilimiz. Poligonda mähsus «qäbirstanliqlar» bar. Äynä şu yärlärgä radioaktiv maddilar kšmülidu. Biraq täbiiy ähvallarda «qäbirstanliqlardiki» radioaktiv maddilarniŋ sirtqa çiqip ketişimu ehtimaldin jiraq ämäs. Tähminlär boyiçä, zähärlik maddilar yärasti suliri, däriyalar arqiliq Rossiyadin štüp şimaliy deŋizlarğa yetip baridu. Ayrim tätqiqatlar şundaq boluvatqanliğinimu kšrsätmäktä. Yäni, şimaliy deŋizlarda zähärlik maddilar tepilğan. Biraq ularniŋ näq şu Şämäy poligonidiki «qäbirstanliqlardin» ekänligi tehi ispatlanmidi. Uniŋ üçün kompleksliq ilmiy tätqiqatlar keräk. BMTniŋ moşu mäsiligä diqqät bšlüşi haҗät boluvatidu. Biz bilimiz, İrtış däriyasi Qariğanda arqiliq Nur-Sultanğa baridu. Demäk, paytäht turğunlirimu bu hovuptin himayä qilinmiğan. Bäzi alimlar barliq işni däsläp moşu ähvalni tätqiq qiliştin başlişimiz keräkligini eytmaqta. Ägär moşu turğudin qarisaq, bu mäsilä bilän Qazaqstan hškümiti җiddiy şuğullinişi keräk. Mäbläğnimu Qazaqstan bšlüşi lazim bolidu. Juqurida eytqinimdäk, ilmiy tätqiqatlarniŋ kompleksliq räviştä ämälgä aşurulğini toğra. Şu vaqittila duniyaniŋ diqqiti moşu mäsiligä qaritilidu. Rast, nurğun işlar ämälgä aşuruldi, biraq aldimizda turğan işlar uniŋdinmu nurğun.
— Mana Kamila Tusuphanovna kompleksliq tätqiqatlar jürgüzüş keräkligini eytti. Mänmu buni qollaymän, — dedi novättiki natiq, «Turan duniyasi» җämiyätlik täşkilatiniŋ rähbiri Karlin Mähpirov. — Mäsilän, İrtış däriyasi HHҖ ŞUARdin başlinidu. ŞUARda duniyadiki yänä bir çoŋ yadro sinaq poligoni — Lobnor poligoni bar. U yärdiki yärasti sulirimu İrtışqa quyulidu. Һazir Şämäy poligoni 80 payizğa tätqiq qilinip boldi. Ändi Lobnor poligoni toğriliq bir hšҗҗät yoq. Uyğurlarniŋ tarihiy vätinidiki bu paҗiägä tehi duniya җamaätçiliginiŋ diqqiti bšlünmidi. U yärdä pütünläy yezilar, ahaliliq punktlar yär bilän yäksän boldi. Yüz miŋliğan adämlär yadro sinaqliriniŋ zärdavini tartivatidu. Lobnordiki yadro sinaqliri aqivätliriniŋ qandaq paҗiälärgä elip kelidiğinini heçkim bilmäydu. Lobnor yepiq territoriya, yepiq mavzu. İlgiri bu mavzu biraz bolsimu kštirilgän edi. Sävävi, bu ayrim regionniŋ mäsilisi ämäs. Bu alämşumul mäsilä. Moşu mäsiligimu BMTniŋ, duniya җamaätçiliginiŋ diqqitini җälip qilişniŋ vaqti alliqaçan yätti däp oylaymän.
«Dügläk üstäl» ahirida uniŋ qatnaşquçiliri, bolupmu studentlar šzlirini qiziqturğan soallarğa ätrapliq vä qanaätlinärlik җavaplarni aldi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ