«Ugida nemä kšrsä…»

0
198 ret oqıldı

Bu künlärdä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, hälqimizniŋ daŋliq sän°ätkari Marat NORUZOV 60 yaşliq tävälludini qarşi almaqta. Şuniŋğa munasivätlik uniŋ bilän tävällud harpisida jürgüzülgän sšhbätni diqqitiŋlarğa havalä qilivatimiz.

– Marat, vaqit nemä degän jügrük, hä? Teatrğa tehi tünügünla kälgän yaşlardin eduq. Mana bizmu 60 yaşniŋ pällisigä kštiriliptimiz. Biz bu künlärdä baliliğiŋdin jürigiŋdä sän°ätkä aşiqliq otini tutaşturup, “sän°ät” degän muqäddäs qaynamğa qoluŋdin yetiläp elip kirgän märhum Teyipҗan ata vä Rahiläm aniniŋ rohi aldida tazim qilimiz. “Ugida nemä kšrsä, uçqanda şuni alur”, degini şu ohşimamdu?!
– Çeläk yezisida sazändilär ailisidä duniyağa kšz açqanliğim tüpäyli, muzıka muhiti meniŋ qälbimdimu sazğa bolğan iştiyaqni ätigän oyğatti. Amma şähsiy qiziqişiŋ, intilişiŋ bolmisa, bu җähättin ata-aniniŋ qilğan eqidisi bekar, älvättä. Rämiti dadammu šz atisidin muzıkiğa, saz-nahşiğa bolğan muhäbbätni šzläştürgän. Nahiyämizdä daŋliq sazändä bolup tonulğan. Öz käspigä meniŋmu iştiyaqimni oyğitip, nazuk barmaqlirimni däsläp saz tarlirida qaturğan. Öz novitidä, mänmu saz çelişqa baliliq vuҗudumni särip qilip kiriştim. Keyiniräk dadamğa ägişip häm uniŋğa җor bolup, toy-tškünlärdä, mäşräplärdä häliq nahşilirini, sazlirini orunlap jürdüm.
– Şu bir 60-jilliri Çeläk täväsigä gastrol'ğa barğan Uyğur teatriniŋ bir türküm artistliri, daŋliq sän°ätkarlar seniŋ çalğan saziŋdin täsirlinip, «bu baliniŋ içidä davalğup turğan dolqun bar ekän. Bir küni u orğup teşip çiqidu. Bu bala keläçäktä sän°ät kškidä parliğan yultuzdäk çoŋ sähnidin orun alidu», degän ekän. Demäk, sän altä yeşiŋdin tartip, uyğur saz äsvapliriniŋ hämmisinila çalğan ekänsän. Bu seniŋdiki heçkimgä ohşimaydiğan alahidilik bolsa keräk…
– Rast, män hämmä saz äsvaplirini çalalaymän. Ottura mäktäpni pütirişim bilän Uyğur teatriniŋ käspiy muzıkantliri Zäynullam Setäkov vä Azat Burhanov maŋa teatrğa keliş mäslihitini bärgän edi. Şu çağdiki mudir İkram Mäsimov hünirimni bayqap kšrgändin keyin käspiy bilimimniŋ yoqluğiğa qarimay, meni sän°itimizniŋ qutluq därgahiğa qobul qildi. Özi kompozitor bolğaçqa, qizğin intilişim, izdinişlirimgä ğämhorluq qilğan bolsa keräk, mähsus meniŋ üçün birnäççä muzıka iҗat qildi. Äynä şularniŋ birsi repertuarimdin turaqliq orun alğan «Sayra, tämbirim, bulbul käbi…» däp atilidiğan muzıka. Män bu muzıkini ta moşu kündimu alahidä iştiyaq bilän iҗra qilğum kelidu vä tiŋşiğuçilarğimu intayin yaqidu.
– Älvättä, maharätniŋ çeki yoq. Buni bolupmu sän yahşi çüşinisän. Meniŋ bilişimçä, sän šz iҗadiyitiŋdä ataqliq sazändilärdin tinmay üginişni turaqliq än°änigä aylandurğan sän°ätkarsän. «Sazändä sazändini kšrsä, qoli titiräydu» degän gäp bar. Bu җähättin sän mäşhur Üsänҗan Җami, Nurmähämät Tursun qatarliq sazändilär aldida šz hüniriŋni talay qetim namayiş qilğansän. Eytqina, şularniŋ aldida, tämbür çalğiniŋda, šzäŋni qandaq his qildiŋ?
– Bir-biri bilän riqabätläşkän sazändilärniŋ qoli titirisä keräk. Män bolsam, ularniŋ aldida päqätla şagirt süpitim bilän saz iҗra qildim, halas. Män iҗraçiliq maharitiniŋ qir-sirliriğa çšküş üçün ularniŋ mäslihitigä, yol-yoruqliriğa tolimu muhtaҗ edim. Meniŋ iҗadiy paaliyitimdä äşu ustazlarniŋ äҗri alahidä boldi. Buniŋdin on bäş jil ilgiri iştin ruhsät elip, Ürümçigä kätkinim esiŋdä bolsa keräk.
Bir küni käçqurunluği Nurmähämät Tursun aka Ürümçidin telefon qiptu: «Maratҗan ukam, siz hämmä işliriŋizni jiğişturup qoyup, Ürümçigä yetip kälsiŋiz. Meniŋ siz bilän muhim bir işim bar» dedidä, aldiraş hoşlaşti. Män kütülmigän bu täklipkä җavavän, heç ikkilänmäyla därru Ürümçigä atlandim. Ustaz meniŋ kälginimgä intayin hoşal bolup kätti. Biz därru mäşiqni başlavättuq. Nurmähämät aka maŋa keçä-kündüz saz iҗraçiliğiniŋ sirlirini, hayatimda burun heçkim ügätmigän maharätniŋ türlük-tümän qirlirini, män ilgiri-keyin aŋlap baqmiğan äҗayip sazlarni tinmay ügätti. Män häqiqätän qaynaq iҗat dolquniğa kirip qaldim. Moşu päytni toğra paydilinişni mähsät qilip, sazändiniŋ härbir kšrsätmisini toluq šzläştürüp, šzämgä siŋdürüvelişqa pütün vuҗudum bilän tiriştim. Uniŋ tämbür pädiliridä soylavatqan barmaqliriniŋ näqädär muzıka bilän juğirilip ketivatqinini küzätkäç, kšp päytlärdä häyran bolğan halda ağzimni eçip, häväs qilip oltirip qalattim. «Tämbür – sazändä boyidiki barçä iştiyaq, qizğinliqni toluq särip qilişni tiläydiğan äsvap, ukam. Ägär tämbürgä qiziqsaŋ, başqa äsvaplardin vaz käçkin. Şundaqla sähär turup mäşiqlinişkä adätlän. Adämniŋ qobul qiliş sezimliri sähärdä oyğaq häm tuyğun bolidu. Näq bir aydin keyin maŋa emtihan tapşurisän, җumu, Maratҗan», däp mürämdin qeqip qoyatti ustaz.
Män, huddi ustazim ohşaş, här küni sähär ornumdin turup mäşiqni başlattim. Äynä şundaq qilip, top-toğra jigirmä künniŋ qandaq štüp kätkinini säzmidim. U küni, adättikidäk, ornumdin turup naştiğa oltarsam, ustaz kšrünmidi. Һäyran bolup hädimizdin sorisam, «tehi uhlavatidu» dedi. «Ustaz bügün däm elişni qarar qilğan ohşaydu» däp päräz qildimdä, šzäm bir qur mäşiqlinäy däp oltirişimğa, häyäl qilmay içkiridin hädimizniŋ vaqirap jiğliğan avazini aŋlap çšçüp kättim. Jügräp šygä kirsäm, ustazim kšzlirini bir nuqtiğa tikkän halda җansiz yetiptu…
Äynä şundaq qilip, hälqimizniŋ HHİ äsirdiki daŋliq tämbürçisi Nurmähämät Tursun bari-yoqi 47 yeşida arimizdin tuyuqsiz ketip qaldi. Meniŋ üçün bu orni tolmas eğir җudaliq boldi. Jüräk-bağrimiz tit-tit bolğan halda, häsrätlik kšz yaşlirimizni tšküp, mäşhur sazändini yär qoyniğa tapşurduq.
– Ustazlar häqqidä sšz qilğanda, şu jillarda Almutiğa qädäm täşrip qilğan mäşhur tämbürçi Üsänҗan Җami bilän bolğan uçrişişni qandaq untuymiz desäŋçu?! Sän°itimiz kškidiki yoruq yultuz bilän sän җor bolğan sazlar tamaşibinlarğa qançilik şatliq dämlärni hädiyä qilğan! Talantiŋdin tävrängän sazändä seni bağriğa mäkkäm besip, talay jillar ayrilmas hämrayi bolup kälgän, millionlarni sehirliq navasi bilän mäptun qilğan šziniŋ tävärrük tämbürini saŋa hädiyä qilğan ämäsmedi. Marat, bügünki kündä elimizdä seniŋ hüniriŋni kšrüp, apirin äylimigän tamaşibin bolmisa keräk. Seniŋ çalğan saziŋni tiŋşaşqa çoŋ-kiçikniŋ hämmisila huştar. Uyğur klassik saz-näğmilirini iҗra qilip, nahşa eytiş arqiliq sän birqatar çät ällär tamaşibinliriğimu tonuldiŋ. ŞUAR, Türkiya, Portugaliya, Vengriya, Kipr, Finlyandiya, Amerika sähniliridä hälqimizniŋ šlmäs sän°itini namayiş qildiŋ. Җumhuriyät Sariyida štkän «Sayra, tämbirim!» namliq yäkkä kontsertiŋ muhlisliriŋ aldidiki çoŋ iҗadiy hesavat bolğan edi. Mana aridin on jil vaqit štti. Ändiçu? Muhlisliriŋni qandaq yeŋiliqlar kütmäktä?
– Män asasän tämbürçi bolsammu, başqa birqatar saz äsvaplirini çeliş, nahşa iҗra qiliştiki maharitimni sinap kšrüş istigidä jürgän edim. U arzuyum «Muqam sirliri» (rejisseri Ya.Şämiev) namliq teatrlaşturulğan kontsertta baş qähriman Һapizniŋ obrizi arqiliq orunlandi, däp oylaymän. Andin şagirtlirim Ümüt Qasimov, Mehrat Rähmätҗan, Äziz Ğapparov bilän Äzärbäyҗanniŋ paytähti Bakuda štkän häliqara «Mugam alämi» festival'ğa qatnişip, üçinçi orunğa sazavär bolduq. İkki jil burun tuyuqsiz salamätligim sir berip, jürigimni operatsiya qilişqa toğra käldi. Dohturlar meni operatsiya bšlümigä elip kirip ketivatqinida, hayat bilän mamatniŋ otturisida yatqinimda, «Ya huda, bu hayatqa kšzümni eçip qayta tirilärmänmu?», degän ändişä çirmavalğini rast. Aldi bilän uluq Alla, andin dohturlarniŋ yardimi bilän muräkkäp operatsiya oŋuşluq štüp, putumğa turup kättim, qayta işqa kiriştim. Keläçäktä sähnigä elip çiqqidäk kšp arzu-armanlar bar, älvättä. Moşu küngiçä tšrt al'bomni muhlislirimğa havalä qildim. Yäkkä kontsertimni täyyarlaş oyummu yoq ämäs. Buyrisa, teatrimizniŋ quruluş işliri utuqluq tamamlinip, sähnimiz qayta işqa qoşulğanda, yeŋi sähnidä yäkkä kontsertim arqiliq tamaşibin bilän üz kšrüşärmiz.
– Uyğur muzıka sän°itini rivaҗlanduruşqa qoşuvatqan tšhpiliriŋ hškümitimiz täripidin munasip bahalinip kelivatidu. Seni barliq tamaşibinlar namidin çin jürigimdin täbrikligüm kelidu. Salamätlik, ailäviy hatirҗämlik vä iҗadiy utuq saŋa dayim yar bolsun.

Sšhbätläşkän
Gülbahar NASİROVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ