Mänäviyat buluŋi

0
102 ret oqıldı

Hotän gilimi
Giläm — uyğur qolhünärvänçilik buyumliri içidä hämmidin ätivaliq vä äŋ käŋ umumlaşqan milliy mähsulatlarniŋ biri. Hotän gilämçilikniŋ vätini bolup hesaplinidu. Hälqimiz turmuşida gilämniŋ buniŋdin ikki miŋ jil ilgiri päyda bolğanliği häqqidä hatirilär bar. 1959-jili Hotän vilayitigä qaraşliq qedimiy Miran qäbirstanliğida jürgüzülgän arheologiyalik qeziş җäriyanida miladidin ilgärki 220 — 206-jillarğa tävä bir parçä giläm tepilğan.
Hotän gilimi Hotän qoyiniŋ juŋidin toqulidu. Uniŋ ävrişimtalliq häm uzuntalliq türliri bolidu. Hotändä juŋ-jiplarni boyaş üçün işlitilidiğan yaŋaq posti, anar posti, toğruğu, zämçä, şahar qatarliq täbiiy boyaq materialliri nahayiti kšp. Hotän giliminiŋ aççiq anar nusha (anar gül), İran nusha, Käşmir nusha, çeçäk nusha, laŋqa nusha, kälkün nusha, şundaqla şam, ädiyal, yultuz nusha qatarliq türliri bar. Bu hil gilämlärniŋ hämmisiniŋ çšrisigä härä çişliq üçbuluŋ şäkil näqişlängän. Uyğurlarniŋ milliy uslubtiki šy-imarät näqişliridimu moşu uslub šz äksini tapqan. Gilämlär, adämlärniŋ turmuş ehtiyaҗiğa muvapiq, yär gilimi, asma giläm, karavät gilimi däp bšlünidu.
Giläm nahayiti süpätlik häm çidamliq turmuş buyumi bolğaçqa, uyğurlar arisida “Kämbäğäl bolsaŋ, giläm al” degän näqil bar. Hotän gilimi bügünki kündimu šziniŋ qädir-qimmitini yoqatmay, häliqara bazarda riqabät küçigä egä milliy qolhünärvänçilik mähsulati bolup qalmaqta.

Sanduqçiliq
Һünär-käsip adätlirimizniŋ içidä qedimiy käsip – sanduqçiliqniŋ orni alahidä. Uyğur sanduğiniŋ türliri kšp: apan sanduq, qat sanduq, härhil räŋdä sirlinip, hilmu-hil gül nushilar çüşirilgän sanduqlar, toniğa miqlap berilgän palas sanduq (mundaq sanduq «uruş sanduq», «ästär han sanduği» däpmu atilidu) vä hakazilar.
Sanduq yasaşta adättä teräk vä qariğay yağiçini, yara yelimni paydilinidu. İş җäriyanida çoŋ-kiçik çot (käkä), härä, iskinä, rändä, yağaç häm yapilaq tumşuqluq bolqilar, tüz qayça, җadu qayça, sünbä, miq, yapilaq siziq, tartiş tanisi, metr qatarliq äsvap-üskünilär lazim bolidu.
Ändi sanduq yasaş usuliğa keläyli. Aldi bilän sanduq šlçimi boyiçä kesilgän tahtayniŋ bir täripi siliqlinip, ikki beşidin ärqan-çiş oyuqliri eçilidu. Şuniŋdin keyin ärqan-çiş oyuqliri kiriştürülüp, yara yelim bilän çaplinip, sanduqniŋ «süyäkliri» quraşturulidu. Andin ağziğa kiräçä (eçilip-yepiliş üçün), ikki yanğa tutqa, aldiğa qağitumşuq bäkitilidu. Ahirida sirlaş, üz täripini näqişläş (tağ-däriyalar, quyaş, ay-yultuz şäkilliri, gül-giya, mevä-çevä, hayvanat, uçarqanatlar şäkilliri selinidu) yaki toniğa miqlaş işliri jürgüzülidu.
Sanduqniŋ çoŋ-kiçikliridin taşqiri aşliqqa molҗalanğan türimu moҗut. U «kat» däp atilidu. Aşliq katliri nahayiti çoŋ vä kšrkäm yasilip, aldiğa qaplatma şäklidä tilinğan yağaç bilän härhil näpis näqişlär çaplinidu. Bäzi çoŋ katlarğa bir tonniğa yeqin aşliq siğidu. Äŋ muhimi, uniŋda saqlanğan aşliq asan buzulmaydu.

Һoŋ qoğuni
Uyğur dehanliriniŋ qoğunliri hazir häliqara bazarlarda «hamigül» («Qumul qoğuni» degän mänani bildüridu) nami bilän mäşhur. Bu qoğunniŋ nami ämäliyatta İdiqut bağridiki gšzäl mähällilärniŋ biri – «Һoŋ» degän җayda šstürülidiğan alahidä sortluq «Һoŋ qoğuni» bilän bevasitä munasivätlik.
Һoŋniŋ qara çilan topriği näm tartip turidiğan alahidilikkä egä bolğaçqa, bu yärdä qedimdin tartipla qoğun šstürülup kälgän. Yäni tävä hälqi moşu ävzäl topraq şaraitidin ünümlük paydilinişni bilgän. Bir alahidiligi, bu җayda qoğun teriş üçün çšnäk tartilmaydu, hämdä suğirilmaydu. Çünki nämligi mol yärniŋ šzi qoğun päläkliriniŋ šsüşigä yetärlik şarait hazirlap beridu. Qoğun päläk tartişqa başliğanda, uniŋ härbir tüpiniŋ tüvigä yavabuya, bedä, yantaq yaki muvapiq miqdarda yärlik oğut (asasän qoy vä quş mayaqliri) kšmülidu. Şuniŋ üçün hoŋniŋ qoğuni bäkmu şerin, tatliq, kšrünüşimu kişi zoqlanğidäk çirayliq bolup kelidu. Şundaqla gšşi qelin, şapiği nepiz, yeyişlik, saqlaşqa çidamliq boluştäk alahidiliklärgä egä.
Yärgä teriş üçün adättä qoğunniŋ otturidiki uruği elinidu. Çünki qoğunniŋ uruği tumşuq täripidin elinğan qoğun buzulup, şalğutlişip ketidu. Sapaq tüvidin elinğan uruqniŋ qoğuni bolsa, uşşaq çüşidu. Yänä bir diqqät qilidiğan yeri, uruq qelipi bilän billä şapaqqa ilinip, šz petiçä kurutuluşi lazim. Qoğunçilar täҗribisi kšrsätkinidäk, undaq uruq helä uzun vaqitqiçä buzulmaydekän.
Һoŋda uzundin buyan terilip kälgän yärlik qoğunlardin kškçi qoğunniŋ — «qara kškçi», «aq kškçi», «hšr kškçi», «Aysihan kškçi», «seriq kškçi», bişäkşirinniŋ — «uzun bişäkşirin», «qara bişäkşirin», «seriq beşäkşirin», miҗiğanniŋ «qaraqaş miҗiğan», «seriq miҗiğan», ala qoğunniŋ «seriq ala», «kšk ala», «aq ala» degän türliri bar. Şundaqla bägzadä, postipiyaz, naşekär, aqnavat, şekärsüyi, besivaldi, hamançi vä oyniğuç (çilgä) qatarliq qoğunlar hälqimizdä alahidä ammibapliqqa egä.

Җävgän
Җävgän (at poŋzigi) — türkiy häliqliriniŋ, bolupmu uyğurlarniŋ uzaq tarihiğa egä milliy atüsti tänhärikät oyunidur. 1970-jili arheologiyalik qeziş mabaynida Turpan astaniliq qedimiy qäbirstanliğidin Vİİ äsirgä mänsüp laydin yasalğan çaqqan häykälçä tepilğan. Uniŋda at üstidä beşiğa dopa, üstigä ton, putiğa štük kiygän, oŋ qolida poŋzäk kaltigini kštirip, çepip kelivatqan çavandazniŋ qiyapiti gävdilängän. Uniŋdin äyni vaqittiki at poŋzigi musabiqisidiki җiddiy vä җoşqun poŋzäk talişiş kšrünüşini bayqaveliş täs ämäs edi.
At poŋzigi oynilidiğan mäydaniniŋ uzunluği — 300, käŋligi 100 metr ätrapida bolidu. Oyun bäş çavandazdin ibarät ikki top arisida jürgüzülidu. Uniŋ şärti boyiçä, at üstidiki oyunçi uzunluği 80 santimetr kelidiğan bir uçi ägir çomaq şäklidiki kaltäk bilän qattiq yağaçtin yaki kšndin yasalğan poŋzäkni qarşi täräpniŋ qapqisiğa haydap kirgüzüşi keräk. Qaysi top poŋzäkni kšp kirgüzsä, şular yäŋgän bolup hesaplinidu.
Tarih sähipilirini varaqlisaq, Qarahaniylar dšlitidä adämniŋ җismaniy häm oylaş qabiliyitini täräqqiy ätküzidiğan härhil meyä vä tänhärikät mäşğulatliriğa alahidä kšŋül bšlüngänligi häqqidä eniq yezilğan. Uluq ädip Yüsüp Has Һaҗipniŋ «Qutadğu bilik» dastanidiki:
Yänä damka, şahmatni u bilsun hop,
Oyunğa çüşkiçini alsun utup.
U bilsun җävgänni, atar bolsun oq,
Yänä quşçi vä oda täŋdişi yoq, —
degän misraliri sšzümizgä ispat bolalaydu.

Şähsiy taziliq adätliri
Tärät eliş. Uyğurlar islam diniğa etiqat qilğaçqa, här küni bäş vaq namaz oquş «päriz» däp bäkitilgän. Tärät eliş aldi bilän istişqa qiliştin (mäq°ätni su bilän pakiz juyuş) başlinidu. Tärät üçün pakiz vä süzük su işlitilidu. Ägär şarait yar bärsä, pütün bädinini juyuşqimu (ğusul qiliş) bolidu. Gärçä hälqimiz sağlam hayat tärizigä ämäl qilğan halda, bala-çaqiliri bilän nävrä-çävrilirini kiçik vaqtidin tartipla tärätlik jürüşkä ündäydu.
Boyini suğa seliş. Asasän җismaniy iş bilän şuğullinidiğan hälqimiz herip-eçip kälgändä eriq-šstäŋlärdä juyunuşni, šz šyidä «boyini suğa selişni» äzäldinla adätkä aylandurğan. Äynä şu mähsättä uyğurlarniŋ šy qurulmisida yataq šyniŋ bir buluŋiğa «qaznaq» däp atilidiğan bir kiçik hana qoşup yasilidiğan bolğan. Uniŋ otturisiğa «ävräz» kolinip, üsti pişşiq kesäk bilän yepilidu. Ävräzniŋ mähsus štüş yoli arqiliq juyunda su sirtqa çiqidu. Ailä äzaliri novät bilän qaznaqqa kirip, «boyini suğa salidu».
Üz-qolini juyuş. Uyğurlar yemäk-içmäk taziliğiğa alahidä ähmiyät beriş bilän billä härqandaq ähvalda qolini juymay turup, dästihan aldiğa kälmäydu. Mäyli šz šyidä bolsun yaki mehmandarçiliqqa barsun, šy egisi mehmanniŋ qoliğa su elişni häm hšrmät, häm sovap däp bilidu. Bu mäs°uliyät adättä balilarniŋ zimmisigä jüklinidu. Qaidä boyiçä, qolğa su elişta aptava-çilapça paydilinilidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ