Ämgäktä — märdanä, dostqa sadiq bolup štti

0
227 ret oqıldı

(Kšrnäklik täşkilatçi, җämiyät ärbabi Azat Mäşürovniŋ tuğulğiniğa — 80 jil)

Danişmän äҗdadimiz bizgä “Һämmidin qädirlik närsä dosttur”, “Çapanniŋ yeŋisi yahşi, dostniŋ – konisi”, “Pul tepilar, dost tepilmas” vä başqimu moşuniŋğa ohşaş qanatliq sšz-ibarilärni qaldurup kätkän ekän. Һäqiqätänmu dostniŋ insan hayatida tutidiğan orni alahidä. U başqa kün çüşkändä äsqatidiğan, hoşalliğiŋğa şatlinip, ğäm-täşvişiŋgä ortaqlişidiğan äŋ yeqin adimiŋdur. Biz üçün Azat Mäşürov äynä şundaq, qädirlik häm sadiq dostlardin boldi.
Һazir qäddi palvanlar käbi, ğäyrät-iradisi җoşqun, sadiq dostumizniŋ yoqluği här yärdä, här mäsilidä alahidä bilinip turidu. Uniŋğa täğdir ançä uzaq šmür nesip qilmidi, šziniŋ atmişinçi baharini qarşi elip, bir aydin keyin tuyuqsiz yoruq aläm bilän mäŋgügä vidalaşti. Bu orni tolmas eğir җudaliqqimu häş-päş degiçä toğra jigirmä jil boptu. Ägär arimizda bolğinida, biyil 27-mart küni hayatiniŋ 80-davaniğa kštirilip, tävälludini täntänilik nişanlar eduq.
Azat Mäşürov qedimiy İpäk yoli boyiğa җaylaşqan Pänҗim yezisida 1940-jili dehan ailisidä duniyağa kälgän. Ana jutida yättä jilliq bilim alğandin keyin şähärdiki uyğur ottura mäktividä oquşini davamlaşturidu, yahşi oqup, mäktäpniŋ җämiyätlik işliriğimu yeqindin arilişidu, sport bilän şuğullinip, musabiqilärdä mäktiviniŋ şänini qoğdaydu. Tätil mäzgilidä tam soqup, kesäk quyup, lay etip, sugaqçiliq qilip, җismaniy җähättin çiniqidu, azdu-tola pul tepip ailisigä yardämlişidu.
Mäktäpni pütirip, qoliğa şahadätnamä alğandin keyin, şaraitiğa bola, jiraqqa barmay, şähärdä eçilğan şoferlarni täyyarlaydiğan qisqa kursta oqup, kolhozniŋ “Hudiyar” uçastkisidiki fermida bir jil motorist bolup işläydu. İşida rähbärlärniŋ kšzigä çüşüp, maddiy-mäniviy mukapatlar bilän täğdirlinidu. Biraq uni birär aliy oquş orunliriğa berip oqup, mutähässislik eliş armini dayim bearam qilatti. Şu istäk uni jiraqtiki Şämäy şähirigä elip kelidu. Bu yärdiki veterinariya institutiniŋ zootehnikiliq fakul'tetiğa çüşüp, student atilidu. Yahşi oqup, bilim därgahiniŋ җämiyätlik işliriğimu paal arilişidu, sport musabiqiliridimu aldinqi orunlarni egiläydu. Paaliyätçan student Azat Mäşürovni institut kommunistliri šz qatariğa qobul qilidu. Bu äşu jilliri studentar hayatida az uçrişidiğan vaqiä hesaplinatti. Demäk, Azat şu vaqitlardila ämgäktä, җämiyätlik işlarda kšzgä çüşkän jigitlärdin boldi.
1965-jili aliy bilim därgahini muvappäqiyätlik tamamlap, alim-zootehnik mutähässisligini egiligän Azat Mäşürov jutiğa kälgändin keyin, uni nahiyä rähbärligi Kalinin namidiki kolhozğa baş zootehnik hizmitigä ävätidu. U jilliri egilikniŋ muhim sahasidin bolğan çarviçiliqni rivaҗlaşduruşniŋ ämäliy çariliri kšrülüvatatti, häl qilişni kütüvatqan problemilarmu yetip aşatti. Bu häqqidä täҗribilik räis İmär Belalov bilän baş zootehnik arisida helä uzun gäp boldi. Azat җiddiy işqa kirişti. Çarviçilarniŋ šz işiğa bolğan җavapkärligini küçäytiş, zooveteraniyalik çarä-tädbirlärni izçil jürgüzüş, malni mol vä süpätlik yäm-çšp bilän täminläş, çarviçilar ailisiniŋ turmuşi vä mädäniyitini kštiriş çarilirini ämälgä aşurdi.
Azat räisniŋ çarviçiliq sahasi boyiçä orunbasari väzipisinimu atqurdi. Şu jilliri egilik fermilirida qoy-šşkä ottuz bäş miŋğa, qara mal üç miŋğa, ilqa altä yüzgä yätti. Quş šstürgüçi vä mal bodiğuçi yaşlarmu yahşi kšrsätküçlärni qolğa kältürüp, qoşumçä onliğan tonna gšş vä juŋ yetiştürüldi. Azat Mäşürovniŋ härtäräplimilik ünümlük ämgigi çoŋ jiğinlarda tilğa elinip, uniŋğa bolğan işänçä aşti.
1969-jili nahiyä rähbärligi Azat Mäşürovni Almutidiki altä ayliq rähbiriy kadrlarni täyyarlaş kursiğa oquşqa ävätti. Uni pütirip kälgändin keyin “Birlik” kolhoziniŋ räisi hizmitigä tävsiyä qilinip, kolhozçilar yäkdilliq bilän saylidi. Bu yärdä bir jil işligän bolsimu, ilgiriläşkä yol selip bärdi.
Şuniŋdin keyin Azat Mäşürov çoŋ egilik – “Kšktal” sovhoziniŋ mudiri hizmitini ikki jil atqurğan vaqtidimu, uniŋ ihtisadi vä iҗtimaiy sahaliridimu rivaҗliniş hasil qilip, kšktalliqlarniŋ hšrmät-işänçisigä erişti.
Egiliklärni başquruş, kollektivlarğa rähbärlik qilişta mol täҗribigä egä Azat Mäşürov 1973-jili Panfilov nahiyälik iҗraiy komitetiniŋ räisi hizmitigä kštirildi. U nahiyäniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatini kštirişkä säpärvär boluvatqan 1975-jili KPSS Märkiziy Komiteti yenidiki Aliy partiya mäktivigä oquşqa ävätilidu. Uni 1977-jili qizil diplom bilän tamamlap kälgändin keyin, yänä nahiyälik iҗraiy komiteti räisi hizmitini davamlaşturup, šzi başliğan izgü işlarniŋ dairisini tehimu käŋäytti. Nahiyä ämgäkçilirini otturiğa qoyulğan väzipilärni muvappäqiyätlik orunlaşqa, jutiniŋ ihtisadi vä mädäniyitini rivaҗlanduruş yolidiki ästaidil ämgäkkä säpärvär qilalidi. Nätiҗidä nahiyä häliq egiliginiŋ bäş jilliqqa bälgülängän planlirini barliq җähättin aşurup orunlap, birnäççä qetim pütkülittipaqliq vä җumhuriyätlik musabiqilärdä ğalip çiqti. Kšçmä Qizil Bayraqlar bilän mukapatlandi, onliğan ämgäk mäş°älliri hškümätniŋ orden vä medal'liri bilän täğdirländi. Şularniŋ arisida Azat Mäşürovmu Ämgäk Qizil Tuği vä Oktyabr' inqilavi ordenlirini eliş bähtigä muyässär boldi. Uniŋ ismi vilayät vä җumhuriyät dairisidä tilğa elinip, kadrlar rezervidin orun aldi.
Ändila hayatiniŋ qiriğinçi davaniğa kštirilgän qiran jigit Azat Mäşürovniŋ šmridä 1980-jili çoŋ buruluş yüz berip, u Taldiqorğan vilayiti Alakšl nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi hizmitigä tayinlandi. U jilliri bu tävä yär-suğa bay bolğini bilän ihtisadiy jähättin qalaq nahiyälär qatarida tilğa elinatti. Azatmu işiğa kirişkändä çoŋqur oy-hiyal ilkigä çšmdi: nahiyä oninçi bäşjilliqni 40 million som çiqim bilän yäkünligän, yäni dšlätkä 100 000 tonna qänt qizilçisi, 38 miŋ tonna aşliq, 5600 tonna gšş, 47 miŋ tonna beliq mähsulatliriğa qärizdar bolup qalğan. Mundaq ähvaldiki nahiyädä täräqqiyat yolini başlaş zadi yenik ämäs edi. Katip qädimini äŋ aldi bilän nahiyäniŋ yär şaraiti, adämliri bilän tonuşuştin başlidi. Şu җäriyanda alakšllükniŋlär ämgäkçan, tirişçan ekänligigä kšzi yätti. Barliq maddiy bayliqlarni yaritidiğan adämlär bolğanliqtin, ularniŋ qeliplişip qalğan psihologiyasini šzgärtip, işänçisini, mäs°uliyitini aşuruş, ämgäkkä räğbätländürüş çarilirini ämälgä aşuruşqa başlidi. Dehançiliq mädäniyitini kštirişkä, yetäkçi ziraät — qänt qizilçisini šstürüşniŋ ilğar usullirini, tehnologiyasini җariy qilişqa barliq küç-ğäyritini särip qildi. Egiliklärdä dehanlarniŋ qisqa agrotehnikiliq oquşliri uyuşturuldi, alimlar bilän munasivätni yahşilap, hämmä iş ilmiy asasta jürgüzüldi. Uyuşturuş işliri barliq sahada päm-parasät bilän särämҗan ämälgä aşuruldi. Һämmä alakšllüklär bir säptä, bir mähsättä ästaidil ämgäkkä säpärvär qilindi. Azat sähärdä turup, rezinka štügini kiyip, egilik, etizliqlarni arilap, keräk yärdä qoliğa kätmän tutup, tuğan selip, su tutup, dehanlarğa ülgä boldi. Räpiqisi Dürnämmu qizilça şaŋlirida, hamanlarda biläk türüp işlidi, uni kšrüp başqa ayallarmu qizğin ämgäk mäydaniğa käldi.
Moşundaq hämkarliq ämgäk šz nätiҗisini bärdi: dehanlar on birinçi bäşjilliqniŋ däsläpki jili 5490 gektar mäydanda šstürgän qänt qizilçisiniŋ här gektaridin plandiki 240 tsentner orniğa 350 tsentnerdin hosul jiğişturup, dšlätkä 190 miŋ tonniğa yeqin süpätlik mähsulat tapşurdi. Bu 1980-jilğa nisbätän 75 miŋ tonna oşuq edi. Buniŋ üçün qizilça šstürgüçilär däsläpki qetim «bolaq-bolaq» ahça aldi. İşänçä hasil bolup, täräqqiyat davamlaşti, alakšllük dehanlar dšlätkä qizilça tapşuruşniŋ bäşjilliq planini tšrt jilda aşurup orunlap çiqiş hoşalliğiğa muyässär boldi. Başqa ziraätlärniŋmu hosuldarliği kštirildi.
Nahiyä häliq egiliginiŋ başqa sahaliridimu utuqlar qolğa kältürüldi. Quruluş işliri qanat yaydurulup, nahiyä märkizi Üçaral yezisi şähär märtivisigä erişti. Üç yeŋi sovhoz qurulup, yeza egiligi mähsulatlirini yetiştürüş miqdari kšpäydi. Beliq egiliginiŋ işimu yolğa qoyulup, ilgiriläşkä yüzländi. Çarviçilarniŋ turmuş ähvali tamamän šzgärdi, ularniŋ käypiyati kštirilip, utuqlarğa yätti. Şu jilliri nahiyä ikki qetim Pütkülittipaqliq vä җumhuriyätlik musabiqilärdä ğalip çiqip, Qizil Bayraqlar, pähriy yarliqlar, diplomlar bilän mukapatlandi, kšpligän ilğarlar orden vä medal'lar bilän täğdirländi.
Alakšllüklärniŋ käypiyati üstün 1985-jilniŋ yaz künliriniŋ biridä Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Dinmuhamet Qonaev vä Qazaqstan SSR Ministrlar Keŋişiniŋ Räisi Nursultan Nazarbaev mäzkür nahiyägä iş babidiki säpär bilän berip, bärpakarliq işliridin çoŋ qanaätliniş ilkidä qaytqan edi. Ändi 1986-jili bolğan Qazaqstan Märkiziy Komitetiniŋ XV plenumida qilğan dokladida Dinmuhamet Qonaevniŋ: «Buniŋdin birnäççä jil burun arqida qalğuçilar tizimida Alakšl rayoni bar edi, ular qänt qizilçisini täyyarlaş planini orunlalmay käldi. Bügün bolsa, ähval tamamän başqiçä. Qänt qizilçisiniŋ hosuldarliğini gektariğa 150 tsentnerğa kštiriş mümkin boldi. Bu җähättin bäş jilliq planini mudditidin ilgiri tšrt jil içidä orunlandi. İhtisat mustähkämländi, barliq süpät kšrsätküçliri kštirilişkä başlidi», däp alahidä täkitläp štüşi pütkül alakšllüklärniŋ ästaidil ämgigä, җümlidin Azat Mäşürovniŋ mahir täşkilatçiliq paaliyitigä berilgän juquri baha edi…
Moşundaq җiddiy härikät, bärpakarliq ämgäk bilän ariliqta bilinmäy, toqquz jilmu štüp, Azat šmriniŋ älliginçi mänziligimu yätti. Mundaq çağda kim tuğulğan ana jutini oylimaydu, kinimäydu däysiz? Azatnimu ändiki šmridä jutiğa, jutdaşliriğa hizmät qiliş armini bearam qilişqa başlidi, oy-mähsitini Dürnämgimu izhar qildi, vapadarimu uni qizğin qollap-quvätlidi.
… 1989-jilniŋ gšzäl may eyida Pänҗim yezisida alahidä dağduğiliq vaqiä yüz bärdi. Kalinin namidiki kolhozni 32 jil başqurğan İmär Belalovniŋ hšrmätlik däm elişqa çiqişiğa munasivätlik uniŋ orniğa şagirti Azat Mäşürovni saylaş täntänisi štküzüldi. U bu hizmätkä šziniŋ hahişi vä jutiğa bolğan qaynaq muhäbbiti bilän kälgän edi. U därhal egilikniŋ ihtisadi vä mädäniy täräqqiyatini kštirişniŋ käŋ kšlämlik nişan-reҗilirini bälgülidi. Rast, kolhoz bu җähättin vilayät boyiçä yahşilar qatarida tilğa elinatti. Azat bolsa, şu izgülük işlarğa yeŋiçä yandaşqan halda bärpakarliq işlirini başlavätti. Kolhoz fondida mäbliğimu yetärlik edi, uni šz vaqtida täräqqiyatqa işlitişni bildi.
Bir-ikki jil içidila egilik märkizi Pänҗim yezisiniŋ qiyapiti tonuğisiz šzgärdi: bu yärdä huş puraq çeçip turidiğan qizilgül mäydanliri, u yärlärdä etilip turğan fontanlar, ala-yeşil yenip kšzlärni qamaşturidiğan elektr çiraqliri pänҗimliklärgila ämäs, Uluq İpäk yoli bilän u yan-bu yan štüvatqan turistlarğa, yoluvçilarğa şähär qoyniğa kirip qalğandäk arambähş dämlärni beğişlatti. Miŋliğan tüp mänzirilik kšçätlär tikilip, Mädäniyät šyi, klublar, davalaş mähkimiliri qayta җšndäldi, mäktäplär yeŋi qural-җabduqlar, җihazlar, sän°ät ansambl'liri saz äsvapliri, kiyim-keçäklär bilän täminländi. Һätta qäbirstanliqmu räisniŋ diqqät-näzäridin çättä qalmidi. U tazilinip, rätländi, uniŋğa baridiğan yollarmu asfal'tlandi. Mundaq eytqanda, räisniŋ eqidisidin märhumlar rohlirimu razi bolup qaldi…
Egilikniŋ asasiy sahaliri dehançiliq bilän çarviçiliq tehimu rivaҗlinip, daramät kšpäydi. Bir misal, Azat egilikni qolğa alğan jili kolhozniŋ jilliq taza daramiti 14 million somni, rentabel'liq 40 payizni täşkil qilğan bolsa, ändi 1991-jili daramät 23 million somğa, rentabel'liq 105 payizğa kštirildi. Buniŋ šzi iҗtimaiy-mädäniy sahalarni rivaҗlanduruşqa käŋ mümkinçilik açti. Şu mähsätlärdä här jili yättä-säkkiz million som hiraҗät qilindi. Nätiҗidä yeza ahalisiniŋ turmuş ähvali kštirilip, paravänlikkä qol yätküzdi. Kolhoz yezilirida tügmänlär, navayhanilar, asfal't, hiş vä may çiqiridiğan zavodlar, kislorod stantsiyasi, teplitsilar vä başqimu iş orunliri işqa qoşulup, ular ahaliniŋ ehtiyaҗini qanaätländürüş üçün hizmät qildi.
Azat partiya qurultayliriğa, plenumliriğa qatnişip, nutuq sšzlidi, Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ äzasi bolup saylandi. Lenin ordeni bilän mukapatlanğanda, Dinmuhamet Qonaev uniŋğa şähsiy telegrammisini yollidi. Bularniŋ šzi istedatliq täşkilatçiğa kšrsitilgän sämimiy hšrmät vä juquri işänçä edi.
Hälqimizniŋ mundaq munävvär oğliniŋ ismi heçqaçan untulmaydu, u mäŋgü biz bilän billä.
Abdukerim TUDİYaROV,
Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ