Mäniviy oyğiniş märkizi

0
68 ret oqıldı

Qazaqstan Җumhuriyiti «Tillar toğriliq» Qanunniŋ umumiy qaidilirini šz içigä alğan 1-bapniŋ 6-maddisida «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ härbir grajdini ana tilidin paydiliniş, muamilä qiliş, tärbiyiläş, bilim eliş vä iҗadiyät tilini ärkinlik asasta, šz ihtiyari bilän tallaveliş hoquqiğa egä, dšlät tillirini üginiş vä ularniŋ rivaҗlinişiğa şarait yaritişqa ğämhorluq qilidu, milliy toplar jiğinçaq yaşavatqan җaylarda çarä-tädbirlär štküzülgändä, ularniŋmu tili paydilinişi mümkin» deyilgän. Şuŋlaşqa bälgülük säväplär tüpäyli ana tilini šzläştürüştin mährum bolğanlar üçün Qazaqstan hälqi Assambleyasi qollap-quvätlişi bilän birqatar yäkşänbilik mäktäplärmu eçilğan.

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Täkitläş keräkki, buniŋdin uyğurlarmu istisna ämäs. Almuta şähiridiki «Dostluq šyidä» paaliyät elip berivatqan uyğur tilini ügitiş märkizidä täҗribilik muällim Mervanäm Manapovaniŋ däris berip kelivatqiniğa on bäş jildin aşti. Moşu җäriyanda märkäzdä oqup, ana tilini üginip çiqqanlarniŋ sanimu yetärlik. Ayliq maaşiniŋ azliğiğa qarimay, yäni ana tilimizni üginäyli degüçilärgä şärt-şarait yaritiş arqiliq kšpçilikniŋ alqişiğa sazavär boluvatqan bu hädimizniŋ paaliyiti moşuniŋ bilänla çäklänmäydu.
Һäqiqätänmu, Mervanäm Manapova QHA yenidiki märkäzdin sirt, Almuta şähiriniŋ «Kškmaysa» (ilgärki «Dorojnik») mikrorayonida vä qizi Dilziba bilän hämkarliqta açqan «Fadel» oquş-sağlamlaşturuş märkizidä däris beridekän.
– Rastini eytsam, pidaiy süpitidä u yan-bu yan çepip jürgän adämmän, – däydu Mervanäm Musälimqizi. – Ätigänligi «Dostluq šyidä», çüştä-käçtä «Kškmaysada» yaki qizimniŋ yenida boluşqa toğra kelidu. Baştiki ikkisidä bizgä kälgüçilär uyğurçini häqsiz oquydu. Ändi «Fadel» oquş-sağlaşturuş märkizidä, u šzimizniŋ kiçik ailäviy tiҗariti bolğanliği üçün, uyğur, qazaq vä rus tillirini üginimän degüçilär häq tšläydu. Biyil biraz qiyinçiliqlar tüpäyli «Kškmaysa» mikrorayonidiki paaliyitimiz tohtaş aldida turidu. Bizni bügüngä qädär maddiy җähättin qollap-quvätläp kelivatqan şirkät biyil bu işniŋ hšddisidin çiqalmaydiğanliğini yätküzgän bolsimu, män işimni davamlaşturuş niyitidimän. Ägär mäbläğ tapçilliğiğa bola işimiz tohtap qalsa, u yärdä oquvatqan jigirmigä yeqin oquğuçiğa ugal bolamdekin degän täşviş maŋa aram bärmäydu. Älvättä, on ikki jil davamida heçqandaq dava-dästürsiz bizni maddiy häm mäniviy җähättin qol uçini sunğan akilirimğa çäksiz minnätdarliğimni bildürimän vä şundaqla ularniŋ yänimu bizni çätkä qaqmaydiğanliğiğa işinimän.
Til mäsilisigä kälgändä «häqsiz işlävetiptu» desä, kšpçilik işänmäymu qeliş mümkin. Biraq Mervanäm Manapova häqiqätänmu ana tilimizni ügitivatqan yalğuz pedagog bolsa keräk. Buniŋdin taşqiri, u «maŋa yardäm qilidiğan adäm yoq» däp qol qoşturup oltarmay, zaman tälivigä layiq, qerindaşlirimizğa onlayn-rejimda däris štüvatidu.
– Bu yšniliştimu işlirimiz çapsan ilgiriläşkä başlidi — dedi Mervanäm hädä sšhbätara. – Mälum bolğinidäk, hazirqi zaman adämliri, imkanqädär, İnternet toridin paydilinişni toğra kšridu. Şuŋlaşqa ana tilimizni üginişkä tälpünüvatqanlar bu yärdimu kšpiyivatidu. Şundaqla äräp grafikisidiki uyğur yeziğini ügitivatqinimğa biraz zaman boldi.
Kšrüp turuptimizki, Mervanäm Manapovaniŋ paaliyitiniŋ häqsizligidin ämäs, bälki başqilar qilmiğan işni qolğa elip, paydilanğuçilar arisida dšlät tilinimu ügitivatqanlarniŋ kšpiyişi hoşal qilidu. Şundaqla uniŋ dšlät tilini ügitişni grajdanliq borçi süpitidä ada qilivatqanliğinimu juquri bahalaşqa ärziydu. Ändi uniŋ biz dahil bolğan därisigä bügün balilar toluq käptu. Ularniŋ arisida çoŋmu, kiçikmu bar degändäk. Yäni, yeşi yätkän, hayatniŋ issiq-soğini beşidin štküzgänlär, pul tepip, uni qäyärgä häşläşniŋ yolini ubdan bilidiğan tiҗarätçilär, çätälliklär vä bälgülük säväplärgä bola, uyğurçidin tamamän «quruq» qalğanlarmu bar. Bir qiziqarliği, ularniŋ hämmisidä rohiy oyğiniş moҗut häm hayatida ana tilniŋ qädrigä tolimu yätkänliktin, Mervanäm hädiniŋ hizmitigä muhtaҗliğiniŋ barliği sezilip turidu. Mäsilän, ularniŋ arisidin biriniŋ meniŋ «bu yärgä nemä üçün kelip, uyğurçini üginivatisiz?» degän soalimğa bärgän җavavimu qiziq boldi: «Meniŋ hämmä närsäm täl-tšküz bolsimu, kšp җaylarda ana tilimni bilmigänligim tüpäyli qolaysiz ähvalda qaldim. Uyalğinimdin «yär yerilmidi, män kirmidim». İlgiri mänmu kšpçilik qatarida «uyğur tiliniŋ maŋa nemä haҗiti bar?» degän ham-hiyallar ilkidä jürgänligimni iqrar qilimän. Lekin bu bir qaymuquş ekän. Һazir undaq ämäs. Amal bolsa, dostlirimğa, uruq-tuqqanlirimğa ana tilni üginişni tävsiyä qilimän».
Andin nami kšpçilikkä yahşi mälum bolğan bir şirkätniŋ mudiriniŋ җavavimu gezithanlarğa qiziq vä ana tilimizni yäkläp, uniŋdin yahşiliq kelidiğanliğiğa naümüt qaraydiğanlar üçün ülgä bolidiğanliği sšzsiz: «Şirkitimiz bevasitä milliyligimizgä munasivätlik bolğanliqtin, maŋa asasän moşu sahada işlävatqanlar bilän munasivät qilişqa toğra kelidu. Rast, däsläp biz kiçikkinä dukanni šzimizniŋ ämigi süpitidä açqan bolsaqmu, keyiniräk u çoŋ tiҗarätkä aylinip kätti. Şundaq qilip, «hä» desila, şeriklirimiz bilän munasivät bağlaş maŋa qiyinğa çüşti. Män şu çağdila därhal ana tilimni ügänmisäm bolmaydiğanliğiğa kšz yätküzdüm. Mana, hazir Mervanäm muällimimizniŋ qolida däris elivatimän. «Utuqlirimmu» yaman ämäs.
Bu qerindaşlirimiz, älvättä, uşbu pikirlirini rus tilida yätküzdi. Lekin ularda qandaqtu rohiy oyğinişni, yäni tilğa bolğan täşnaliqni seziveliş täs ämäs. Çünki ular tomurida eqivatqan qeni bilän siŋgän ana tilniŋ qädrigä yetip, härbir uyğurniŋ uni bilişi şärt ekänligini çoŋqur çüşängänlär. Andin «šy tapşurmisidin» şeir oquğan yänä bir-ikki «oquğuçi», tilini şu däriҗidä qayrip sšzlisimu, ularğa apirin eytqanliğimiz häq. Özliriniŋ eytişiçä, ata-anisi Keŋäş İttipaqi dävridiki väziyät yaki qorçiğan muhittiki munasivätkä bola, uyğurçä bilmigänligi tüpäyli ana tilidin mährum qalğan ohşaydu. Ändiliktä oqup, iş babida helila juquri baldaqlarğa kštirilip, duniyani arilap kšrüp, ahiri ana tilini biliş muhimliğini çüşängänliktin, bu yärdä däris elivetiptu.
Biz, härdayim «tilimiz yoqilip ketip baridu, uni saqlap qalayli», däp җar selip jürginimizdä, Hudağa şükri, ana tilimizğa ehtiyaҗi çüşüp, uni üginişniŋ arqisida jürgänlär bar ekän. Uniŋ üstigä ularğa häqsiz däris berivatqan Mervanäm Manapovağa ohşaş esil insanlirimizmu barliq küç-qudritini särip qilivetiptu.
Һä bu jürigidä oti bar qerindaşlirimizğa rähmättin başqa eytarimiz yoq.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ