«Һayatim yahşilar bilän štti»

0
25 ret oqıldı

Ziyalilar ähli bilän qoyuq arilaşqan, bilmäydiğinidin bilidiğini tola, maarip vä märipät sahasidiki ämgigi uniŋdinmu kšp, kämtar häm kiçikpeyil adämlär bilän muŋdaşqanğa nemä yätsun? Uniŋ üstigä yeşi tohsängä kälsimu, qoyğan härbir soaliŋğa eniq, ätrapliq vä kšŋlüŋ qanğidäk däriҗidä җavap berip, qiziqarliq vaqiälärni qoşup tursa, imkanqädär, u yaq bilän uzaq sšhbätlişişni istäydekänsän. Bügün biz, äynä şundaq insan märipätçi, tärҗiman – Şavdun Ömärbaqievniŋ šyidä mehmanda.

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Sahiphan räpiqisi İda Pavlovna bilän bizni illiq qarşi aldi. Timän. Kšziniŋ säl sir berip qalğini bolmisa, bir qariğan adäm aqsaqalğa härgizmu bu yaşni bärmäydu. Arilaş millät väkilliridin tärkip tapqan ailidä uyğurniŋ hidi bar ekänligigä därhal kšz yätküzduq. İşiktin kirgänlärgä qolini kšksigä qoyup salamlişiş, mehmanlarni därhal tšrgä täklip qilişlarğa qarap, birdinla kšŋliŋiz kštirilip qalidu. Biz, moşundaq hizmät babidila ämäs, bälki ailisidimu milliylikni saqlap qalğan Şavdun Ömärbaqievni şanliq märikisi bilän täbrikligäç, sšhbitimizni davam qilduq.
«Kšpçilik Şavdun Ömärbaqiev 1932-jili tuğulğanğu?» deyişi mümkin. Toğra. U hšҗҗiti boyiçä şu jili «tuğulğan». Amma šziniŋ eytip berişiçä, mälum säväplär tüpäyli, yäni kamalät yeşiğa yetip, qoliğa pasport alğan dävirdiki väziyätkä bola, moşundaq hataliqqa yol qoyulğan ekän.
– Rast, män 1930-jilniŋ. Yeşimiz yetip, härbiy tizimğa alidiğan päyttä män İşiktidiki Molotov namidiki ottura mäktäptä oquvatattim. Şu yärdin altä-yättä jigitni härbiy komissariatqa çaqirtip qaldi. Biraq heçqaysimizda metrika yoq. Bizgä mäktäptin eniqlima bärdi. Lekin uniŋda yä tuğulğan kün, ay, yä jil yoq. Һärbiy komissariattikilär «bu qäğäzdä tuğulğan jil, ay-küniŋla yoqqu?» dedidä, tähminän hesaplap, «Һämmiŋlar 1932-jili aprel' eyiniŋ bolduŋlar» däp yezivätti. Şundaq qilip, akilirim hätta qolumğa «1930» däp tamğa çekip qoyğan bolsimu, ikki jil keyin tuğulğan bolup çiqtim. Özäŋlar bilisilär, hšҗҗätniŋ roli çoŋ, uzun jillar moşu hataliq bilän yaşaşqa toğra käldi. Ändi bügün šzäŋlar täbrikläp käpsilär, «atap štmäy» mümkin ämäs – dedi sšhbätdişim çaqçaq arilaş.
Mälumki, duniyada mundaq ähvalğa qalğanlar yetärlik. Һätta jiliğa ikki tuğulğan kün «nişanlaydiğanlarmu» bar. Lekin hayat uniŋğa täşna ämäs. Äksiçä, şu šmürni qandaq vä kimlär arisida štküzüş muhim bolsa keräk. Bu җähättin elip qariğanda, Şavdun Ömärbaqiev hayatini mäzmunluq, älgä näp beridiğan ämgigi bilän yaşiğanliğidin pähirlinidu. Çünki hayati Uluq Vätän uruşiniŋ zärbisigä uçrap, җapaliq mäşäqätlärni beşidin käçürgän bolsimu, dayim bilim elişqa intilip, mähsitigä yätkänlärniŋ biri. Mäsilän, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Taştiqara yezisidiki mäktäptä 4-sinipqiçä oquğan u, uruşniŋ kesiridin yerim aç, yerim toq jürüp, etiz-eriqni makan tutti. Täŋtuşliri bilän çami yätkän häm yätmigän işlarnimu qilişqa mäҗbur boldi. Öküz bilän şähärgä buğdaymu toşidi. Hamanda yetip-qonup, çoŋlarğa yardäm qildi. Şu künlärni yadiğa alğan aqsaqal putiğa kiygän çoruqlirinimu äsläp štti.
– Һazirqidäk issiq, näm štmäydiğan bätinkä degän nädä? – däp štmüşkä näzär saldi u. – Yüz yärdin yamaq. Bügün tikkän yeriŋ ätisigä jitilip kätkän. Һäҗäp bir zamanlar boptekänğu. Qişniŋ küni qomuç oriğanda äläm qilidiğiniçu? Bir täräptin soğ. Kiyimiŋniŋ tayini yoq. Bu künlirimiz päqät düşmän šz ugisida uҗuqturulğandin keyinla biraz yahşilinişqa başlidiğu, äytävir.
1945-jili Şavdun Ömärbaqiev İşiktä şähiridiki Molotov namidiki mäktäptä oquşqa başlaydu. U qazaq hälqiniŋ kšrnäklik pärzändi Tumanbay Moldağaliev bilän tonuşup, arilişi imkaniyitigä egä bolidu. 1951-jili oquşini davamlaşturuş niyitidä Almutiğa kelidu. Uniŋ student atilişiğa ataqliq akademik Abduväli Qaydarov säväpçi bolup qaldi. Däl şu jili u Qazaq Dšlät universitetini tügätkän ekän. Sinipdişim Avğanbay ikkimizniŋ beşi qetip jürginimizdä, Abduväli «Silär bilsäŋlar, qazaq hälqidä «Qwlasaŋ nardan qwla» degän sšz bar, şuŋlaşqa hšҗҗätliriŋlarni ikkilänmäy, QazDUğa tapşuruŋlar» däp bärgän mäslihiti vä yardimi arqisida moşu oquş orniğa çüştüm.
1956-jili fizika-matematika sahasi boyiçä qoliğa diplom alğan Şavdun Ömärbaqiev yollanma bilän biraz jil Uyğur nahiyäsiniŋ Kätmän yezisida muällim bolup işläydu. Yaş mutähässis barliq bilimini särip qilğan halda ästaidil ämgäk qilip, oquğuçilarniŋ matematika pänigä bolğan qiziqişini aşuruşqa küç çiqardi. Şu tüpäyli uniŋ şagirtliri arisidin kšpligän injenerlar yetilip çiqti. Şundaqla millitimizni duniyağa tonutqan akademik Yarmuhämät Mubaräkovmu uniŋ şagirti ekän. Älvättä, Şavdun Ömärbaqiev däsläpki ämgäk paaliyitiniŋ mevisi süpitidä ular bilän häqliq räviştä pähirlinidu. Buniŋdin taşqiri, u däl moşu yezida šmürlük җüptini tapqanliğini yätküzüp mundaq däydu:
— Män Kätmändä işlävatqinimda, täҗribä almaşturuş mähsitidä Rossiyadin jigirmigä yeqin mutähässis Qazaqstanğa kälgän ekän. Ularniŋ arisidin ikkisi Kätmängä ävätiliptu. Şularniŋ biri šzäŋlarğa sahiphanliq qilivatqan moşu – İda Pavlovna Fokina. Biz şu yärdä turmuş qurduq. Andin u yaqtin qaytip kelip, ana jutum — Taştiqaridiki mäktäptä ilmiy mudir bolup işlidim. Keyiniräk «Mektep» näşriyatiniŋ fizika-matematika bšlümigä muhärrir bolup işqa orunlaştim. Näşriyatta işläp jürginimdä, yäni 1973-jili meni «Näşriyatlar, poligrafiya, kitap sodisi boyiçä dšlät komitetiğa» (Goskomizdat) işqa täklip qildi. U yärdä barliq uyğur tilida çiqidiğan näşirlär vä kitaplarni tährirläş boyiçä yetäkçi muhärrir boldum vä şu yärdin hšrmätlik däm elişqa çiqtim». İkki qiz, bir oğlum bar.
Maarip vä mätbää sahasida ünümlük ämgäk qilğan Şavdun Ömärbaqievniŋ qisqiçä tärҗimihali vä ämgäk paaliyiti moşuniŋdin ibarät. U šzigä jüklängän väzipinila atqurupla qoymay, kšpligän qerindaş millät yazğuçi-şairliriniŋ äsärliri bilän därislik-qollanmilarni uyğur tiliğa tärҗimä qildi. Mäsilän, Ya.Golovanovniŋ «Etyudı ob uçenıh», Muhtar Ävezovniŋ «Tosun at», Çiŋğiz Aytmatovniŋ povest'liri, Andersenniŋ çšçäkliri vä Vahit Mäŋsürov bilän hämkarliqta «Fizika-matematika terminliriniŋ luğiti» vä birqatar säyasiy kitaplar bilän uyğurtilliq 8-9-10-11-siniplar üçün çiqirilğan fizika därislikliri sšzümizgä ispat bolalaydu. Umumän, juqurida täkitliginimizdäk, bilmäydiğinidin, bilidiğini tola maqalä qährimanimiz pütkül aŋliq hayatini tinimsiz ämgäk qoynida štküzdi. Uni hazirniŋ šzidä qädir tutidiğanlarmu, «ustazimiz» däp hšrmät qilidiğanlarmu yetärlik. Һä, mundaq munasip namğa muyässär boluşniŋ näqädär müşkül ekänligini näzärdä tutsaq, Şavdun Ömärbaqiev şu tosqunlardin sürünmäy štkänlärniŋ biridur.
— Elimiz ihtisadiy-iҗtimaiy җähättin täräqqiy qilip, ävu bir eğir jillardiki bohranlarğa bärdaşliq bärdi. Şu tüpäyli Tunҗa Prezident – Elbası Nursultan Nazarbaev bilän Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaevniŋ dana häm toğra säyasiti tüpäyli grajdanlarniŋ tapavitiniŋ šsüvatqanliğiğa, bolupmu şähsän meniŋ üçün muhim bolğan maarip sahasiğa yeŋiliqlar kirgüzülüvatqanliğiğa nahayiti hoşalmän, — däydu mštivär biz bilän bolğan sšhbättä. — Keyinki vaqitlarda hämmimizni «hässinä» degüzüvatqan muällimlärgä kšrsitilivatqan hšrmätsizliklär bilän ularni bardi-käldi işlarda paydilinişlarniŋ kšpiyişini çäkläşkä qaritilğan kšrsätmilirini toluq qollap-quvätläymän. Bu saha hškümät täripidin ğämhorluqqa elinğan ekän, çoqum uniŋdin nätiҗä çiqidu däp oylaymän. Çünki muällim päqät oquğuçiğa bilim beriş vä tärbiyiläş bilän şuğullinişi lazim. Muällimlärgä härhil imtiyazlarniŋ berilivatqanliği vä ularniŋ maaşini ikki hässigä degidäk kštärgänligi bu, meniŋçä, yarqin keläçäkniŋ hulidur.
– Käçürisiz, gepiŋizni bšlivetäy, sizni ziyalilar vä yazğuçilar bilän kšp arilaşqan däydiğu? – däp soridim uniŋdin.
– Män u yeqidin nahayiti bähitlikmän – dedi Şavdun aka mäğrurlanğan halda. – Quddus Ğoҗamiyarov, Ğoҗahmät Sädvaqasov, Һezmät Abdullin, Ziya Sämädi, Mäsümҗan Zulpiqarov, İliya Bähtiya, Muŋluq Baqiev, Savut Mollavudov vä Oktyabr' Җamaldinov — moşularniŋ hämmisi bilän yeqin šttüm. Bolupmu İliya, bilän iç qoyun-taş qoyun jürduq desämmu bolidu. Uniŋ heçkimgä ohşimaydiğan müҗäz-hulqi, talanti vä addiyliği hämmimizni häyran qalduridiğan. Ändi hoşamätçilär bilän yalğançilarni kšrginidä, ularğa hšrmät yüzisidin heçnärsä eytalmisimu, şeiri arqiliq ularniŋ «ädivini» rasa bärätti. Silärgä eytsam, däl moşundaq İliyaniŋ «tayiğini yegänlär» bir küni Märkiziy Komitetqa ärizä qiptu. Älvättä, kšp štmäy, İliyani tegişlik orunlar soal-soraq qilğanda, u içidiki därdini, yäni äl tonuğan şair bolsimu, šy-makansiz vä işsiz jürgänligini eytqan ekän. U yärdikilär ähvalniŋ aq-qarisiğa yetip, «häqiqät İliya täräptä ekän» däp uniŋğa şähärdin ikkihaniliq pätir beridu. Şundaq qilip, bayiqi ärizä bärgüçilärniŋ «yahşiliğidin» İliya makanliq bolup qalğan edi. Äpsus, İliyadäk büyük şairimiz arimizdin tolimu ätigän kätti. Biraq män äynä şundaq insan bilän dost bolup štkänligim bilän pähirlinimän.
Talantliq adämlär başqilarğa ohşimayduğu. İş qilip, bir qiliği artuq. Şair İliyadin başqa šziniŋ qaytilanmas qabiliyiti arqiliq tonulğan şähs Quddus aka Ğoҗamiyarovniŋ şundaq insanlardin ekänligigä 1948-jili kšz yätküzgän edim. Mäktäptä oquvatqan çağlirimda etizdikilärgä tizim boyiçä nan toşattim. Qudduskam bizniŋ mäligä tuqqan yoqlap çiqiptu. Һeliqi tuqqanliridin biri maŋa kelip, «Şavdun, bizniŋ Quddus käptekän. Ata-anam işligän etiz-eriqlarni kšrsäm däydu. Hapa bolmisaŋ, ätä seniŋ bilän bir qur aylinip kälsä» dedi. Ätisi Qudduskam ikkimiz at-harvuğa oltirip, sähär yolğa çiqtuq. Säp selip qarisam, u ätrapqa toymay qaravatidu. Bir çağda u maŋa «tohtisaq» degändäk işarä qildi. Һarvudin çüşüp, talniŋ bir çiviğini sunduruvelip, qolini egiz kštärgän halda qandaqtu-bir härikätlärni qildi. Һazir oylisam, täbiät mänzirisidä muzıka iҗat qildimu yaki dirijerliqni mäşiqlinivatqan çeğimu, bilmäymän. Uniŋ bu haliti heli kšz aldimda, huddi tünügünla yüz bärgändäk, turidu. Uniŋ bilän keyin talay märtä uçraştim. Arilaştim. Tolimu bilimlik, kiçikpeyil, çoŋğa — çoŋçä, kiçikkä oŋçä qaraydiğanlardin edi.
Qisqisi, hayatim mana moşundaq uluq adämlär arisida štti. İş babida «Uyğur avazi» tähriratida, Uyğur teatrida, näşriyatlarda vä Yazğuçilar ittipaqida işligän şähslär bilän ilpätçilik qildim. Ularniŋ kšpçiligi arimizda yoq bolsimu, pat-pat äsläp turimän.
Hulläs, pänlärniŋ şahi matematikiniŋ yetük mutähässisi, mätbuat sahasiniŋ älaçisi süpitidä kšp äҗir siŋdürgän Şavdun Ömärbaqiev šmrini behšddä štküzmigänligini mäğrurliniş ilkidä eytqaç, šz millitigä «qilçä bolsimu yahşiliq qilsam» degän niyättä yaşiğanliğinimu qoşup qoydi.
— Mahtanğanliğim ämäs, başqilarniŋ beşiğa kün çüşsä, zadila teç turalmay qalimän. Ularğa qolumdin kälgän yardimimni qilalisam, šzämni duniyadiki äŋ bähitlik adäm hesaplaymän. Bu aditimni heçqaçan taşlimidim. Һazir başqilar aldida beşimni egiz kštirip jürüşümniŋ sävävimu şu bolsa keräk, — dedi aqsaqal hoşlişiş aldida.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ