Musulmanliq renessans vä Abay äbädiyati

0
54 ret oqıldı

Qazaq hälqiniŋ büyük mutäpäkküri vä türkiytilliq häliqlärniŋ pähri Abayniŋ iҗadiy mirasi HIH äsirniŋ ikkinçi yerimiğa toğra kelidu. Bu duniya miqiyasidin elip qariğanda mädäniyätlärniŋ alahidä ziddiyätkä tolup-taşqan bir dävri. Mäzkür äsirdä duniyadiki çoŋ imperiyalärniŋ arisidiki šzara küräş yeŋi baldaqqa kštirilipla qalmay, bälki ularniŋ qarimiğidiki häliqlärniŋ milliy azatliqqa bolğan kürişimu yeŋi pälligä avuğan edi. Bolupmu, islam duniyasiniŋ qaratmiliqqa tšzidiğan taqät-çidami qalmidi. Bu umumyüzlük milliy oyğinişta äräp mutäpäkkürliri nahayiti çoŋ rol' oynap, kšpligän häliqlärniŋ mäniviy qozğilişiğa türtkä boldi. Ataqliq teolog Җamalidin äl-Afğani vä uniŋ şagirti häm säpdişi Muhämmät Abdoniŋ islam duniyasini islahat qiliş boyiçä mulahizä pikirliri musulman häliqliriniŋ äqidä, aŋ-säviyäsigä җiddiy täsir kšrsätti. Duniya musulmanliriniŋ diqqiti ğärip duniyasidiki šzgirişlärgä җiddiy qaritildi. Kšpligän şäriq ziyaliliriniŋ Ğärip duniyasida ämälgä eşivatqan ilim-pändiki utuqliri härtäräplimä üginildi. Mädrisilär bilän härhil bilim därgahlirida umumyüzlük yeŋiçä oqutuş usuli, yäni din vä pänlärni biriktürüp ügitiş paaliyätliri ovҗ aldi. Yärlik ziyalilar šz hälqiniŋ milliy tarihini vä mädäniyitini çoŋqur ügändi. Bu iҗtimaiy-mädäniy halät Misirda milliy-azatliq härikitiniŋ partlişiğa säväp boldi, halas. Mäzkür ideya Türkiyadimu sür°ätlik qozğilip kätti. Çünki ilim ähli ilgärki Osman imperiyasi qudritiniŋ ahirilişip kätkinigä razi ämäs edi. Häyriyat, islam duniyasiniŋ yeŋi oyğiniş җäriyaniğa ehtiyaҗi şu qädär küçlük ediki, umumyüzlük kštirilgän dolqun härqandaq çegarilarni buzmay qoymatti. Şu hil muräkkäp väziyättä musulman duniyasi HIH äsirniŋ otturida yeŋi mädäniy märipätçilik-aqartiş җäriyanliriğa dadil qädäm basti. Keyiniräk mäzkür biqsiğan oyğiniş җäriyan islam duniyasidiki barliq hilmu-hil mädäniy qaynamliriniŋ kšzini eçip, ularni zänҗirsiman rivaҗlanduruş yoliğa yetäkläp maŋdi. Uniŋ mälum bir qismi türk duniyasida «җädizm» («yeŋiliniş») nami bilän mäşhur bolup kätti.
Qäyt qilimizki, däl moşu dävirdä Çar rossiyasiniŋ käŋäymiçilik säyasiti tehimu ävҗigä çiqip, musulman duniyasida jürgüzülüvatqan angliya-frantsiya hškümranliğiğa zit kelip qaldi. Şuŋlaşqa rus padişasi Misirda yüz bärgän diniy-päniy tüstiki milliy-azatliq qozğilaŋlarni maddiy vä mäniviy җähättin härtäräplimä qollap-quvätlidi. Bu dšlätniŋ mädäniy munasivätlär çegarisini tehimu käŋ eçivätti. Äräp duniyasiniŋ Çar rossiya musulmanliri bilän alaqiliri härtäräplimä vä qät°iy küçäydi. Ularniŋ milliy märipätçilik yšnilişidiki yeŋi ideyaliri dšlätkä vä җämiyätkä siŋip kirdi. Çar rossiya täväsidiki mädrisilärgä kšpligän yeŋi mäzmun häm şäkildiki ilmiy tätqiqatlar, diniy traktatlar, gezit vä jurnallar kirişkä başlidi. Bu ähval çoŋ mädäniy märkäzlärgimu šz täsirini yätküzdi. Aqivättä, ular yeŋi ziyalilar qoşunini päyda qildi. Diniy šlimalar bilän säyasiy vä җämiyät ärbapliriniŋ šzara uçrişişliri kšpäydi. Sopilar täriqätni çšgiläp, yeŋi qaraşlarni alğa sürüşkä kirişti. Äynä şundaq bir şaraitta qazaq dalasi alämşumul šzgirişlär dolqunida çayqilip, yeŋi dävir qoyniğa şuŋğiğan edi. Uşbu šzgirişlär Orınbor vä Şämäy qatarliq qazaq şähärlirini oyğiniş märkäzlirigä aylandurdi. Bu hil qaynam-väziyät Abay, Altınsarin, Mäşhur Jüsip vä Şäkärim qatarliq ilğar ziyalilarğa šzliriniŋ islahät ideyalirini alğa sürüşigä imkaniyät yaratti. Ägär Abay vä Şäkärim näzäriyäviy mäpkürigä kšpiräk kšŋül bšlsä, İbray Altınsarin dinni häm pänni biriktürüp, ämäliyat bilän şuğullandi. Juqurida tilğa elinivatqan ädiplär şu vaqtiki çät ällärdin kirgän vä äräp-pars-türkiy tillarğa tärҗimä qilinğan kšpligän kitaplarni qiziqip oqup, ularni çoŋqur tählil qildi. Ular «İslahat», «İhtisat», «Qiriq anbar», «Mälumat», «Fan va din» «Din va adab» «Mälumat jadidä» (Yeŋi mälumat) «Al' Minar» «İslah» qatarliq jurnallarni täptişläp, tänqidiy kšzqaraşta oqudi. Şuŋa kšpligän islam dšlätliridä munazirä qilinivatqan ihtisadiy-mädäniy islahatlarğa šz pikri bilän mävqäsini oçuq izhar qildi. Bügünki kündä Şämäy şähiridiki Abay muzeyidiki kitap täkçiliridä turğan vä uluq şair şähsän šzi oquğan äsärlärniŋ içidä äräp-pars vä çağatay türki tilida yezilğan 252 kitap vä jurnallar saqlinip qalğan. Saqlanmiğanliri qançilik desiŋizçu! Bu äsärlärniŋ besim qismi diniy vä pänniy islahatqa beğişlanğan. Umumän, Abay oquğan kitaplarni birnäççä yšnilişkä vä mäzmunğa җämläşkä bolidu: 1. Säyasiy vä iҗtimaiy mäsililärgä beğişlanğan näşirlär. 2. Diniy hoquq vä islam qimmätlirigä munasivätlik näşirlär. 3. İlim-pängä ait kitap vä maqalilar (til, ädäbiyat, sän°ät, tarih, җuğrapiyä, astranomiya, tibabätçilik vä hakazilar). 4. Ottura şäriq musulman renessansiğa (oyğinişiğa) ait ämgäk häm äsärlär.
Äpsus, bu 252 kitap Keŋäş dävridä män°iy qilinğan äsärlärdur. Şuŋlaşqa bular içigä Evropa mädäniyitigä varisliq qilidiğan ämgäklär kirmäydu. Һäyran qalarliq yeri, Abay 1880 — 1990- jilliri Türkiyaniŋ oqutuş-aqartiş ministrliginiŋ ruhsiti bilän Stambulniŋ «Osmaniya» näşriyatida elan qilinğan «Az tarih Javdat» (Javdatniŋ uluq tarihi, 300 bät), «Äsärname Ähmäd Javdat» ( Ähmät Javdat tarihi, 373 bät), «Tarihi Javdat» (374 bät), «Çin-Maçin tarihi», «Al' jazail aual min tarih il Kamal…» (674 bät), yäni şundaqla «Mühtasar mäni» (464 bät), Ähmät İhsanniŋ «Asiyä şarqie sayahat» — (Şäriq Aziyagä säyahät), «Tarih muhtasar islam», «Äl jizai äl hamis min tarih il Kamil alamati bin alasari il yazar», Ähmät Mädahniŋ Amerikida besilğan «Musulman iҗadiyätliri» qatarliq kšpligän äsärlärdin üzlüksiz hävärdar bolup turğan. Çünki bu ämgäklärdä säyasiy, ädäbiy, ilmiy hävärlär intayin kšp bolup, Evropidiki yüz berivatqan uruş ähbaratliri asasiy orunni egiligän. Bolupmu, ularniŋ içidä Ufadiki başqurt tilida çiqidiğan «Mälumat», äräp-parsçä «Al' usuri ya jadid» — «Yeŋi dävir» jurnalliriniŋ mäniviy ähmiyitini yätküzüp beriş täs. Moşu yärdä häҗimi 900 bätlik «Alämniŋ kamil (toluq) tarihi» kitaviğa alahidä tohtilip štkümiz kelidu. Uniŋdin qarahanlar sulalisi (Arslan han, Tavğaç han, Qäşqär vä Horäzm şähärliri) häqqidä mälumatlar bilän tonuşimiz. Abayniŋ kitaphanisidiki Ähmäd bin Yahiya Yanar äl-Bağdadiniŋ «Kitab futtuh-il-buldani» («Ällärni eçiş kitavi»» säpär kitavi) arqiliq bäzi şähärlärniŋ türk särdarliriniŋ ismi bilän bağliq ekänligigä näzär taşlaymiz. Mäsilän, Kazvin — bu şähär türki häliqliriniŋ İranğa qarşi (Rustäm tähditigä taqabil turuş) uruşqan uluq särdari Alp är Tuŋa (Ävrasiyab) qiziniŋ ismi berilgänligi häqqidä mälumat bar. Bäzilär bu hil tarihiy uçurlarğa qarap, Abayniŋ šzigə piru-ustaz tutqan şäriq klassiklarniŋ biri – İran şairi Obulqasim Ferdəvsi (940 – 1030-jillar) ekənligini aşkarä täkitläydu. Buniŋda çoŋ häqiqät bar, älvättä. Çünki alimlar Abayniŋ «İskändär» poemisini selişturuş arqiliq şundaq pikirlärni alğa sürgän. Şäriq ädäbiyat tarihidin bilimizki, Zulqärnäyn häqqidä Ferdävsiniŋ (934 — 1020) «İskändäridin» başqa, Nizaminiŋ (1141 — 1203) «İskändärnamä», Husravniŋ (1253 — 1325) «İskändär äynigi», Җaminiŋ (1414 — 1492) «İskändär danaliği kitavi» vä Älişir Navaiyniŋ (1441 — 1501) «Säddi İskändäriy» qatarliq daŋliq iҗadiyätliri bar edi. Amma Ferdävsi häqqidä bu hil eniq bir mälumatni Abay kitaphanisidiki kitaplar tizimidin tapalmiduq. Şuniŋğa qarimay biz HIH äsirdä türkiy tillarğa bolğan tärҗimä äsärliriniŋ (qolyazmiliriniŋ) nahayiti kšpligigä vä ädipniŋ bir parçä şeiriniŋ uluq pars şairiğa beğişlanğanliğa qarap, ällamä qazaq şairiniŋ u kitaplardin җäzmän hävärdar bolğanliğiğa kšzimiz yetidu.
Fizuli, Şämsi, Säyhali, Nauai, Sağdi, Firdausi,
Hoja Hafiz – bu hämmäsi Mädät ber ya şağiri färiyad.
Abay oquğan kitaplarniŋ arisida imam Ahmet Riza mädrisisiniŋ äräp, pars, çağatay türki tilida yoruq kšrgän diniy mäzmundiki kitaplarniŋ nahayiti mol tizimiğa guvaçi bolimiz! Ularniŋ arisida «Din vä meçit» «İslam mujallasi» (İslam) jurnallirini hesapqa almiğanda, «Tapsir il kabiri» (Qiyamät-qeyim küni, tävbä qiliş pärizliri — muällipi İmam Muhämmät), «Neka vä talaq», «İslam qimmätliri», imam Muhämmät Razi Fahriddinniŋ diniy-rohiy süpät alğan «Tapsir il kabiri» — çon kšlämdiki täpsiri, «kitab züm duniya», «kitab züm inҗil», «kitab züm Һayat» qatarliq üç kitaptin ibarät «Aljizi il samin min kitab ithaf is savat il matqaina bas şarah…» traktati, «Munasib din», «Mağrifatname» (Mädhiyä kitavi), 528 bätlik ikki kitap — «Kitab Faruq» häm «Zil kitab faruq» (Yoruqluq, nurluq kitapliri) qatarliq intayin nurğun teologiyalik ämgäklär, diniy hoquq vä hizmätkä ait äsärlär bar. Diniy pälsäpägä ait 1879-jili Qazan şähiridä yoruq kšrgän «Tärät eliş», «Nekahliniş», «Aҗrişiş, talaq», «İman kältürüş» qatarliq muhim mavzular boyiçä birnäççä kitaplardin tärkip tapqan Şäriät qaidilirini ätrapliq çüşändüridiğan zor kšlämdiki diniy äsärlärnimu šz içigä alidu. Bu adättiki härqandaq tätqiqatçiniŋ qiziqiş-izdiniş häväsini җäzmän qozğaydiğanliği şübhisiz. Abayniŋ bu hil käŋ miqiyastiki ilmiy-mädäniy tälimatlarğa qiziqişi häm ilham elişi, ädipniŋ häliqniŋ säyasiy-iҗtimaiy vä mädäniy hoquqini qoğdaşta vä җämiyätlik adälätlikni täminläştä bebaha rol' oynidi. Bu pikirlirimizgä Abayniŋ 1975-jildin 1896-jilğa bolğan ariliqta qazi (sot) vä qanun idarä qiliş mähkimiliridä elip barğan rähbärlik paaliyätliri roşän dälil.
Därhäqiqät, Abay oquğan vä ästaidil ügängän ilim-pängä ait islamiy ämgäklärniŋ salmiğimu häyran qalarliq häm ular zor kšlämgä egä. Bu qatarliq ämgäklär duniya musulman mädrisiliridä qollinivatqan vä qazaq dalasida ämälgä aşuruluvatqan, yäni mahiyät җähättin birikkän diniy vä päniy oqutuş uslubi edi. HİH äsirniŋ ikkinçi yerimida yoruq kšrgän «Madahil җuğrapiyä» (geografiyaliq uluqlaş), «Al qutub as saadiat» (Bähit yultuzi, 380 bät), «Äl jaladüs-sani min tarjima hayati hayvan» (Һayvanatlar šmüri), «Tib akbar farsi» traktati (uluq parsiniŋ tibabiti, 443), «Kanon asasir» (zaŋlar asasi). «Arabi taraqqiyat mädinusi» (Äräplär mädäniyitiniŋ yüksilişi) qatarliq tätqiqatlarniŋ ähmiyiti nahayiti yüksäk. Bolupmu bularniŋ içidä «Pän inqilap» (Qozğilişlar ilimi) insan täpäkkürini partlişidiki quviti zor. İlim-pängä ait ämgäklär arisida tilşunasliqqa ait tätqiqatlar vä äräp-pars, türk tilidiki luğätlärniŋ sanimu intayin kšp. Bu hil mäzmundiki kitaplar Abayniŋ hayat bilän moҗudatliqni tonuşidiki izçilliğidin, şäkilliniş җäriyanidin, mäpküridiki çoŋqurluğidin vä ätrapliq-çoŋqur bilimidin oçuq uçur berip turidu. Bu äsärlärni ügänmäy, büyük qazaq şairiniŋ pändi-nesihätliri bilän uniŋ alğa sürgän umuminsaniy qädriyätliriniŋ yiltiz-tomuri häqqidä sšz eçiş qiyin. Çünki bu mšҗüzilär Abayniŋ äsärlirini oquğan kişi üçün zšrür bolğan barçä izgü hususiyätlärniŋ än°äniviy estetik tomurini roşänläştürüp beridu. Kitaphan şairniŋ mäpkürä häm eqidä-tälimatliriğa çškkänsiri, ularniŋ җanğa şipa beridiğan rohiy mälhäm, süpät-qudritini tonup yetidu. Bu mänaviyatni uluq qazaq dalasida uştumtut päyda bolğan taŋ şamiliniŋ zilal çaşmisidin, däp biliş keräk, älvättä.
Qäyt qilişqa tegişlikki, HİH äsirdä yüz bärgän säyasät, ihtisat, mädäniyät vä ilim-pän mäydanidiki dolqun, tüp-asasliq käskin silkinişlär Abay äbädiyati üçün nahayiti zor mänbägä aylandi. Bu mädäniy qaynam Abayniŋ ottura äsir musulman oyğinişidiki mädäniy miraslarnimu härtäräplimä çoŋqur üginişkä dävät qildi vä küçlük rohiy mädät bärdi. Şu säväptin Abay ügängän bu mänbälär bilän tonuşmay turup, uniŋ mäpküräviy qimmitini çüşinişkä bolmaydiğanliğini yänä bir qetim täkitläymiz. Undaq qilmaydekänmiz, büyük mutäppäkkürni tonuştiki mähsät-nişanimizğa yetälmäymiz, bälki üzä täşviqat qilip, uşşaqlişip ketimiz. Ottura äsir musulmanliq oyğinişqa ait ämgäklärniŋ Abay äbädiyatini çüşiniştiki roli HİH äsirdä yüz berivatqan duniyaviy miqiyastiki yüz berivatqan säyasiy-iҗtimaiy vä mädäniy šzgirişlärniŋ uluq mutäpäkkürgä bolğan täsiridin härgizmu kam ämäs. Çünki bu mädäniy miraslar qazaq hälqiniŋ rohiy-mänaviy yüksilişigä mäŋgülük asas yaratti, halas.
Musulman oyğinişiğa bağliq Abay šziniŋ däsläpki ihlas qoyup oquğan kitavi – sufiyçä mäsnävi janrini bärpa qilğuçi Mävlaviyä sopiliq mähzipiniŋ asasçisi, şäyh Җalaliddin Ruminiŋ «Jälädun sani Mäsnävi» (ikkinçi kitavi) «Jälädun salasi mäsnävi» «Jälädun Raba mesnävi» (tšrtinçi kitavi) vä ällamä Älişer Navaiyniŋ «Mahbub äl-qulub» («Qälblär açquçi») qatarliq ämgäklärni tilğa eliş kupayä. Çünki bu äsärlär Märkiziy Aziya häliqliri arisida ammibapqa egä bolup, ularniŋ musulman җämiyitigä bolğan täsiri yüksäk däriҗigä yätkän. Abay yaş vaqtidila «Yüzi roşän». «Älifbi», «Fizuli, Şämsi, Säyhali» qatarliq şeir türkümlirini yazğan. Buniŋdin biz şäriq ädäbiyatiniŋ küçlük täsirini bayqaymiz. Bu qiziqiş ottura äsirdä ovҗ alğan rohaniyät vä mänaviyat bilimi bilän çämbärças bağliq. Mäҗit Havafiniŋ «Rohaniyat ilimi ahirättiki hšrmät bilän bähit üçün bu duniyadiki hayatni tärtipkä kältürüşkä hizmät qilidu» degän näqili äŋ çoŋ äqidigä aylanğan. Qazaq alimi M.Mirzahmetovniŋ pikriçä, Abay bilän Şäkärim «Qutadğu bilikni» oqup, hätta «Qabusnamä» bilän tonuşqa muyässär bolğan ekän. Demäk, ällamä ularniŋ «Aliy şähär» etiqatiğa alahidä män bärgän. Abayniŋ Ähmät Yassaviniŋ qolyazmiliriğimu juquri däriҗidä diqqät bšlgän. Abay kitaphanisida Ğoҗa Ähmät Yassaviniŋ Muhämmät päyğämbärni uluqliğan hekmätliri ayrim tüplängän qolyazma süpitidä saqlanmaqta. Ähmät Yassavi äsärligigä beğişliğan kšpligän qolyazmiliriniŋ içidä mäzkür äsärniŋ bu şäkildä moҗut bolup turuşi häyran qalarliq.
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ