İҗatta qälbini yaş qilip tšküp, hayatta qäddini tik tutup štti

0
38 ret oqıldı

(Kšrnäklik şair häm yazğuçi Savutҗan Mämätqulovniŋ tuğulğiniğa – 80 jil)

Muhtärҗan ҖUMAROV,
«Uyğur avazi»

Ävu bir jili, rämätlik Rabik aka İsmayilov ismi җamaätçilikkä käŋ tonulğan çaqçaqçi Sabir aka Ğapparov häqqidä yezilğan kitaviniŋ tonuşturuş märasimini štküzgändä, kšrnäklik şair akimiz Abduğopur Qutluqov: «Rabik äpändim, kitaviŋiz bügün qolumğa täkkäçkä, män tehi oqup ülgärmidim. Şuŋlaşqa uniŋğa baha berälmäymän. Biraq, eniq bilimänki, ägär bu kitaviŋiz yahşi yezilğan bolsa, u sizniŋ Sabirğa mäŋgülük hayat hädiyä qilğanliğiŋiz, äksiçä bolsa, uniŋ qädir-qimmitini yärgä urğanliğiŋiz…» däp ästärlik sšzligän edi. Bu, häqiqätänmu, qäläm bilän qäğäzgä pütülgän hät-sšzniŋ qudritini çüşängän adämniŋ gepi. Şuniŋ üçün, birär şähs häqqidä qäläm tävritiştin aval, şu şähsniŋ kimligini äynän eçip berişkä ihtidarimizniŋ yetip-yätmäsligi toğriliq oylanğinimiz ävzäl. Ägär yazmaqçi bolğan qährimanimiz kšpniŋ biri ämäs, kšpçilikniŋ piri bolsa, bu җavapkärlikniŋ salmiği tehimu eğir. Şu säväpkä bola helidin buyan kšŋlümdä mäzkür maqalini yazay degän niyät bolsimu, meniŋdä uni başliğidäk җür°ät, җür°ät qilğidäk pursät bolmiğan edi. Ahiri, uluq ädipniŋ tuğulğininiŋ 80 jilliği – meniŋ üçün pursät boldidä, uni qoldin çiqirip qoymasliq oyi җür°ätmu ata qildi…
Äslidä, meniŋ ataqliq şair häm yazğuçi Savutҗan Mämätqulovniŋ (Nadiriy) gepini qilip jürginimgä ottuz näççä jil boluptu. Buni meniŋ ätrapimdiki yeqinlirim, dost-buradärlirim yahşi bilidu. Biraq şair ikkimizniŋ üzmu-üz kšrüşüp, tonuş süpitidä arilaşqan җäriyan bari-yoqi on jildin sälla oşuq vaqitni šz içigä alidu. U arilişiş җäriyanimu däsläptä eğiz tolturup eytqidäk däriҗidä qoyuq bolğini yoq. Päqät šmriniŋ ahirqi ikki-üç jilidila biz helila yeqinlişip, iç-sir elişip jürgän eduq. Amma, şu ikki-üç jilniŋ šzimu, meniŋ şairni yeqindin tonup-bilişim üçün yetärlik boldi däp işäşlik eytalaymän. Çünki män ilgiri uni kšrmigän bolsammu, şeiriyitiniŋ mästanisi (fanat) süpitim bilän qäläm sahibi häqqidä mälum däriҗidä täsävvurğa egä bolup ülgärgän edim.
Bu gepimgä bäzilär işänmäsligi mümkin. Lekin bu häqiqät. Mäktäptä oqup jürgän päytlirimdä bädiiy ädäbiyatqa, bolupmu şeiriyätkä nisbätän qiziqişim üstün boldi. Şu iştiyaq tüpäyli җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») bilän nahiyälik «İli vadisi» gezitlirida çiqqan şeirlarni üzmäy degidäk oqup turattim. Biraq, heliğiçä sävävini eniq bilmäymän, bälki kiçikliktu, äytävir, şeirlarniŋ muälliplirigä ançä ähmiyät berip kätmättim. Meniŋ üçün şeirniŋ muällipi ämäs, bälki uniŋ yezilişi, mäzmuni muhimiraq edi. Kšŋlümgä yaqqan bäzibir şeirlarni qayta-qayta oqup, ayrim misralirini yadqa elivalidiğan aditimmu bolidiğan. Şundaq ayrim misraliri esimdä qalğan şeirlarniŋ biri «Süpürgä» bolup, muällip uni, bir top şairlarni, Mustapa isimliq qoşaqçi šyigä mehmanğa täklip qilip, qaytqinida härqaysisiğa birdin süpürgä soğa qilğandin keyin yazğan ekän. Uniŋda:
Kütkän qerindişim bir çättä qelip,
Kütmigän räqipkä qançä bardim häm…
– degän misralar uçrişidu.
Bändilärniŋ bäzidä yahşi bilän yamanni ilğa qilalmasliği, şu tüpäyli bäzidä mehir-muhäbbitigä muhtaҗ yeqinlirini untup, siy-iltipat kšrsitişkä munasip ämäs kimlärgidu kšŋül bšlüp ketidiğanliği äҗayip mahiranä ipadilängän bu misralar meni bšläkçä tävrändürgän edi, şu çağda.
Aridin helä vaqit štüp, Uyğur nahiyäsi boyiçä oquğuçilar arisida häväskar iҗatkarlarniŋ muşairäsi uyuşturuldi. Uniŋğa mänmu iştrak qildim. Şu çağda maŋa muşairä uyuşturğuçiliriniŋ biri bolğan Quanışbek Qojahmetov Savutҗan Mämätqulovniŋ yeŋi näşir qilinğan «Yahşiliq» namliq kitavini soğa qildi. Oqusam, uniŋda ilgiri män gezittin oqup, yaqturup qalğan şeirlardin birqançisi bar ekän. Juqurida atap štkän «Süpürgimu» şu җümlidin. İntayin hoşal bolup kättim. Şu-şu boldidä, Savutҗan Mämätqulov meniŋ üçün şeiriyätniŋ piriğa aylandi. «Yahşiliq» namliq toplamğa җämlängän şeirlarniŋ kšŋlümgä yaqqanliği şunçilikki, män bir ay mabaynida kitapni qolumdin çüşärmäy, qayta-qayta oqup, uniŋdin orun alğan şeirlarni toluq yadlavaldim. Һätta, şu çağlarda kšpiräk meniŋ qeşimda bolğan hädämmu, kündä degidäk aŋlap jürgänliktin, ätä-ahşimi bäzibir şeirlarni ünlük oqup berişimni iltimas qilidiğan däriҗigä yätti. Kšpinçä soraydiğini «Ahirqi pädä», «Hapiliq», «Piyalä», «Puşayman», «Muqäddäs yalğan», «Seriq yopurmaq vä zäpiräŋ täbässüm» degän şeirlar. Bular meniŋmu sšyümlük şeirlirim bolğaçqa, qerindişimniŋ iltimasini heçqaçan rät qilmattim. Keyin, aridin helä jillar štüp, hädäm aililik bolup, pärzänt quçqanda, maŋa telefon qiliptu:
– Ukam, oğlumizğa heliqi sšyümlük şairiŋniŋ ismini qoysaq dävatimiz. U qeyinatamniŋ ismiğimu yeqin ekän. Şuŋlaşqa heçkim qarşi ämäs, – dedi. Bäk hoşal boldum…
Meniŋ Savutҗan Mämätqulovniŋ iҗadiyitigä bolğan sšygü-muhäbbitim äynä şundaq başlanğan. Vaqit štüşi bilän bu işq-otum tehimu ulğaydi. Uniŋ säväpçisi biraq vaqit ämäs, yänila şu iҗatkarniŋ äsärliri. Çünki «Yahşiliqtin» başlanğan yahşi adät tüpäyli uniŋ äsärlirini izdäp jürüp oqudum. Oquğansiri muällipni yeŋi qirliridin tonudum. Meniŋ päräzimçä, u päqät heçkimgä ohşimaydiğan şairla ämäs, häm şundaqla heçkimgä ohşimaydiğan yazğuçi bolup çiqti. Buniŋğa ädäbiyattin häviri yoqlar ançä ähmiyät berip kätmäydu. Ular üçün şairmu, yazğuçimu, hätta jurnalistmu – hämmisi ohşaşla iҗatkar. Amma ämäliyatta ularniŋ arisidiki päriq çoŋ. Atäş jüräklik äŋ küçlük şair yazğuçi bolalmiğandäk, qälimi äŋ štkür yazğuçiniŋmu şair bolmiği natayin. Buni hayatniŋ šzi ispatliğan. Ägär jiraqqa barmay, Keŋäş uyğur ädäbiyatiniŋ asasini salğan Ömär Muhämmädiy, Һezim İskändärov, Nur İsrayilovlardin başlinidiğan yazğuçi-şairlirimizniŋ iҗadiyitigä näzär ağduridiğan bolsaq, ularniŋ arisida här ikkila janrda qäläm tävrätkänlär bolsimu, lekin äsärlirini oquğanda kšpçiliginiŋ päqät bir saha boyiçila qabiliyitiniŋ üstünlügini bayqaymiz. Ändi häm näzimdä, häm näsirdä birdäk utuqluq iҗat qilğanlar yoqniŋ hesavida. Meniŋ hesavimçä, undaqlar ikki boluşi mümkin, üç boluşi mümkin, lekin uniŋdin oşuq ämäs. Eniq bilidiğinim, şu tizimniŋ beşida Savutҗan Mämätqulov turidu.
Buniŋ sävävini uniŋ äsärlirini oquğan adämlarla yahşi çüşinidu. Oquğan demäkçi, bu yärdä män iҗatkar äsärliriniŋ härbir sšzigä, härbir җümlisigä zehin qoyup, mäzmun-mahiyitigä çoŋqur çšküp oquğan şähslärni näzärdä tutuvatimän. Çünki, sšzlär ünçä-marҗandäk tizilğan misralarğa quruq kšz jügärtip çiqiş arqiliq, uniŋ eytmaqçi bolğan oy-pikrini birdin çüşiniş täs. Bu toğriliq Savutҗan Mämätqulovniŋ 65 yaşliq tävälludida heli märhum şair akimiz Abliz Һezimov kšpçilik aldida intayin ravan bayan qilğan edi. Şu çağda u: «…bäzilär Savutҗanniŋ şeirlirini çüşinälmigidäkmiş. Ehtimal, şundaq boluşimu mümkin. Uniŋ şeirliri, häqiqätänmu, muräkkäp. Şuŋlaşqa ularni bir oqupla çüşiniş intayin qiyin. Ularni çüşiniş üçün, aldi bilän savatliq oqurmän boluş keräk, şeirlirini bir ämäs, birnäççä qetim qaytilap oquş keräk. Mana şu çağdila ular şairniŋ qälb izharini çüşinäläydu. Çünki Savutҗan Mämätqulov milliy şeiriyitimizdä päqät šzigila has tilda iҗat qilip kelivatqan bizniŋ Has şairimiz!» degän edi.
Yoşurup nemä qilayli, Savutҗan Mämätqulovniŋ şeirlirini çüşänmäydiğanlarniŋ arimizda barliği häqiqät. Män buniŋğa, ottura mäktäpni tamamlap, Qazaqstan dšlät universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetiğa oquşqa çüşkändä oçuq kšz yätküzdüm. Gärçä, mäzkür fakul'tetniŋ uyğur bšlümigä, asasän, җumhuriyitimizniŋ җay-җayliridin kälgän iҗadiyätkä häväs bağliğan yaşlar jiğilğan bolsimu, ularniŋ arisida Savutҗan Mämätqulovniŋ äsärlirini yaqturup oquydiğanlar yoqniŋ ornida boldi. Һäҗäplinärligi, ular mäktäp därisliklirigä kirgän šzimizniŋ şair-yazğuçiliridin başqa Puşkinniŋ, Eseninniŋ, Nekrasovniŋ, Abayniŋ, Maqataevniŋ iҗadiyitidin hävärdar ediyu, amma Mämätqulovqa kälgändä «zuvani tutulup» qalatti. Şuŋlaşqa, arilap-arilap ädäbiyat üstidä bolup qalidiğan bäs-munazirilärdä šzgilärgä sšz bärmäy, qolumdin kelişiçä Savutҗan akiniŋ uluq şair häm yazğuçi ekänligini ispatlaşqa tirişattim. Undaq çağlarda sšyümlük şairimniŋ sšyümlük şeirlirini tohtimay yadqa oqup, ara-arisida «Nemä degän çirayliq misralar. Bädiiy vasitilärni paydiliniştiki maharitigä qaraŋlara, filosofiyalik oyliriğa çšküŋlara…» däp qoyattim.
Qisqisi, Savutҗan akiniŋ iҗadiyiti toğriliq sšz başlap qoysam, šzämni tohtatmiğim täs edi…
Umumän, Savutҗan Mämätqulovniŋ iҗadiyiti häqqidä tävränmäy sšzläş mümkin ämäs. Çünki, u başta qäyt qilğinimizdäk, heçkimgä ohşimaydiğan iҗatkar. Äsli, poeziyadä başqilarğa ohşimasliqniŋ šzi yüksäklikniŋ ipadisi. Bu meniŋ ämäs, yänila şu kšpkä tonulğan kšrnäklik şähslärniŋ pikri. Uni šz vaqtida ädäbiyatşunas-alim häm şair Mahmut aka Abdurahmanov «Kommunizm tuği» gezitida elan qilinğan S.Mämätqulovniŋ iҗadiyitigä munasivätlik yezilğan maqalisida izhar qilğan ekän. Demäk, uni yüksäk talant egisi däp işäşlik eytalaymiz. Buniŋğa ispat-dälil bolidiğan misallarni şair iҗadiyitidinmu kšpläp kältürüşkä bolidu. Biraq biridin-biri süpätlik bolğan, birigä-biri ohşimaydiğan şeirlarniŋ qaysisini, qaysi misrasini eliş mäsilisidä biz qiynilip qalimiz. Şuŋlaşqa bu işni qädirlik gezithanlirimizniŋ ilkigä qalduruşni äqilgä muvapiq kšrduq.
Savutҗan Nadiriyniŋ nadirliğiğa uniŋ näsriy äsärlirimu guvaliq qilidu. «Altunniŋ qädrini zärgar bilidu» demäkçi, uniŋ näsriy äsär yezişini kimdu-biri ämäs, häliq yazğuçisi atalğan Ziya Sämädidäk büyük namayändiniŋ šzi qolliğan. Qolliğanla ämäs, «Uniŋ näsriy äsärlirimu nazuk lirikiliq tuyğuliri bilän šzigä hasliqqa egä» degän sšzliri arqiliq yänila Savutҗan akiniŋ näsrikarlirimiz arisidimu yäkkä-yeganä ekänligini alahidä täkitligän.
Buniŋ hämmisini asassiz paraŋ, artuqçä mahtaş degili bolmaydu. İşänmigänlärgä, nadir yazğuçiniŋ härqandaq näsriy äsärini oqup çiqişni tävsiyä qilğan bolar eduq. Mäsilän, «Ölümdin keyinki šlüm» namliq povestini alayli. Һazir «Ölümdin başqisi tamaşä» degän ibarä käŋ dairidä qollinilip jüridu. Bu pikirgä qoşulğuçilar kšp boluşimu mümkin. Biraq Savutҗan aka buniŋdin istisna. Çünki uniŋ çüşänçisidä «šlümdinmu dähşätlik šlüm» moҗut. Yäni u qayğu-häsrät, yoqsizçiliq «gäldin alsa», kün kšrüşniŋ qattiqliğini, undaq päytlärdä ay-künlärniŋ ämäs, hätta minut-sekundlarniŋmu štüşiniŋ täsligini šlümgä täŋläştüridu. Mana ohşitiş, mana maharät! Buni heçkim yoqqa çiqiralmaydu. Çünki, muqärrärki, hayat tatliq bolsa – hayat, ägär aççiq bolsiçu?.. Undaq šmürni härgizmu hayat däp eytqili bolmas.
1940-jili Ösäk täväsiniŋ kiçikkinä Nadäk yezisida duniyağa kälgän ädipniŋ šzi Uluq Vätän uruşi jillirida äynä şu šlümgä qiyas qilğan šmürni beşidin štküzgäçkä, äsäridä uniŋ hämmisini şuqädär işinärlik däriҗidä, äҗayip çoŋ maharät bilän täsvirläp bärgänki, şuŋlaşqa povest'ni oquğanda, bääyni, uniŋdiki personajlar bilän billila yaşap, hayatniŋ aççiq tämini şular bilän täŋ tetiğandäk hislarğa çšmisiz. Oqup bolğandin keyinmu, helä vaqitlarğiçä äsärdin alğan täsiratlar ilkidin qutulalmay jürisiz. Çünki u yaratqan obrazlar ätrapiŋdiki adämlärdäk җanliq, vaqiäliklärni, täbiät hadisilirini sürätlişi šz kšzüŋ bilän kšrgändinmu artuq täsirlik.
Öz vaqtida Qazaqstan Milliy Pänlär akademiyasi Şäriqşunasliq institutida vaqitliq tätqiqat işliri bilän şuğullanğan Şinҗaŋ universiteti filologiya fakul'tetiniŋ oqutquçisi Һosman İsmayilniŋ «Uyğur avazi» gezitiğa yolliğan täqrizidä Savutҗan akiniŋ mäzkür ämgigini intayin juquri bahalap, «Һätta, Ana-Vätändimu tehi mundaq äsär yezilğini yoq» degän pikirni ilgiri sürüşi, ädipniŋ yazğuçi süpitidä millionlar arisidimu yultuzdäk çaqnap turidiğanliğidin dalalät beridu, däp oylaymän.
Yazğuçi maharitiniŋ bärkamalliği, uniŋ «Talağa çiqsam şamili…» namliq romanidimu namayän. Uruştin keyinki jillarda çättiki hilvät yezida yüz bärgän vaqiälär asasida yezilğan bu äsär, kitaphanlarni bändiçiliktä bolup turidiğan, amma toğra yaki natoğra däp birtäräplimä hšküm çiqirişqa tamamän bolmaydiğan hayattiki bäzibir gadirmaş mäsililär ätrapida baş qaturuşqa mäҗburlaydu. Oylap qarisaq, häqiqätänmu, adämlärniŋ kšŋli bepayan boşluqta haliğiniçä ärkin säylä qilip jürgän şamalğa ohşaydu. Çünki šmürdä şamalniŋ җanğa hšzür-halavät bähş etidiğan mäyin türi bilän billä hanu-väyrançiliqlarni elip kelidiğan qattiq türi bolğinidäk, kšŋülmu huddi şundaq bäzidä adämlärni «ägäştürüp» muradiğa yätküzsä, bäzidä «apirip çšllärgä» taşlaydu. Biraq Yaratquçiniŋ šzi yaratqan şamalğimu, kšŋülgimu sot yoq. Ular härgiz hškümgä beqinmaydu. Şuŋlaşqa, äŋ ävzili, işik-tüŋlükni him yepip, şamalğa çiqmasliq, kšŋülgä ärik bärmäslik. Lekin bu päqät šlgänlärniŋla qolidin kelişi mümkin. Tirik bändä härgiz undaq qilalmaydu. Şuŋlaşqa biz romanda kšŋülniŋ käynigä kirip, muradiğa yätkän bähitliknimu, hämmä närsisini şamal uçartip ketip, «barmaq çişläp» qalğan bähitsiznimu, ular bilän birqatarda uçup-qonuşini şamal bälgüläydiğan qamqaqsiman bändilärnimu uçritimiz. Biraq, ularğa nisbätän yä yahşi, yä yaman däp, hšküm çiqiralmaymiz. Päqät oylaymiz häm oylinimiz. Bu šzimiz toğriliq oy, biz yaşavatqan җämiyät toğriliq oy, ätrapimizda jürgän adämlär toğriliq oy. Һä-ä, bädiiy ädäbiyatta kitaphanlar qälbigä oy selişniŋ šzi çoŋ istedatniŋ ipadisi.
Ävu bir küni «Uyğur avazi» gezitini uzun jillar davamida başqurğan ustazim Yoldaş aka Azamatov bilän sšzlişivetip, moşu roman häqqidä gäp qozğilip qaldi. Şu çağda kšpni kšrgän peşqädäm jurnalist häm yazğuçi uşbu ämgäkniŋ bädiiy süpitini juquri bahalap: «Män Savutҗan akiniŋ bu äsärini zamaniviy uyğur ädäbiyatiğa täälluq romanlarniŋ arisida birinçi orunğa qoyğan bolar edim» däp qaldi. Talay yazğuçi-şairniŋ iҗadiyättä tavlinip, älgä tonuluşiğa şarait yaratqan milliy näşrimizniŋ «tizginini» çaräk äsir qolida tutqan kšrnäklik şähsniŋ bu pikrigä qoşulmay mümkinmu? Älvättä, mümkin ämäs!
Meniŋçä, Savutҗan Mämätqulovniŋ päqät bu romanila ämäs, povest', hekayä, novella, oçerk ohşaş härhil janrlarğa mänsüp bolğan başqimu näsriy äsärliri äynä şundaq, u šzi bir şeirida täsvirligändäk «küldiki çoğ käbi bir tal yaltirap» turidiğan iҗadiyätniŋ nadir nämuniliridur.
Almuta şähiridiki P.Çaykovskiy namidiki muzıka uçiliöesini tamamlap, ämgäk paaliyitini sazändä süpitidä Uyğur teatridin başliğan ädipniŋ ädäbiyatniŋ yänä bir ğolluq tarmiği bolğan – dramaturgiya sahasiğimu azdu-tola arilaşqanliğidin hävirim bar. U šz vaqtida tarihiy Vätinimizdin Türkmänstanğa kšçüp çiqqan bäyrämälilik qerindaşlirimiz hayatiğa beğişlanğan «Mirğap» dramisini yazğan ekän. Lekin meniŋ bu äsär toğriliq heçqandaq hävirim yoq. Şuŋlaşqa u häqqidä pikirmu eytalmaymän. Amma Savutҗan aka uyğur tiliğa tärҗimä qilğan duniya klassigi Şekspirniŋ p'esisi boyiçä qoyulğan «Korol' Lir» namliq spektakl'ni kšrüş maŋa nesip boldi. Şu çağda Uyğur teatriniŋ zaliğa liq tolğan tamaşibinlar üç-tšrt saatqa sozulğan uşbu qoyulumni zor ihlasmänlik bilän tamaşä qilğanliği heliğiçä kšz aldimda turidu. Tänäpus päytidä kimdu-biriniŋ dramaturgiya sahasida qäläm tävritip jürgän kšrnäklik akilarniŋ biridin mäzkür spektakl'ğa nisbätän pikir soravatqanliğiniŋ täsadipi guvaçisi bolup qaldim. Uniŋ «Äҗayip! Äsli Şekspir degänniŋ šzi äҗayiptä!» degän җavavinimu aşkarä aŋlidim. Biraq şu «äҗayip» Şekspirni uyğurçä sšzlätkän tärҗiman häqqidä bir eğizmu sšz bolmidi. Һäҗäpländim häm mäyüsländim.
Kšŋülni ğäş qilidiğan mundaq işlar äsli Savutҗan akiniŋ beşidin kšp štkän. Ularniŋ bir-ikkisigä mänmu guva bolğan edim. Lekin aridin helä vaqit štti. Һazir u naşayän işlarniŋ orun elişiğa säväpçi bolğan ayrim şähslärmu arimizda yoq. Gärçä, qälbim tšridin orun alğan şair šz vaqtida şundaq adämlärni näzärdä tutup: «Äslidä, «Ölgän adämlärni yamanlaşqa bolmaydu» degän gäpniŋ šzi bolmiğan gäp! Meniŋçä, uni äşu yaman adämlärniŋ šzliri, šlgändin keyin bizni yamanlimisun däp, oydin çiqirivalğan» degän bolsimu, uluq ädipniŋ tuğulğininiŋ 80 jilliğiğa munasivätlik yezilğan uşbu maqalämgä undaq «mäynätni» arilaşturğum kälmidi.
Biraq bu bir-ikki misalğa qarap, hämmila adämlärniŋ şairğa nisbätän kšzqarişi şundaq boldi, däp eytqili bolmaydu. Ziyalilarniŋ kšpçiligi şairniŋ qädir-qimmitini bildi, qälimini bahalidi. Buni maqalimiz davamida qäyt qilinğan kšrnäklik ädiplirimizniŋ pikirlirimu dälillisä keräk. Eytişlarğa qariğanda, ulardin taşqiri «Uyğur avazi» gezitiniŋ sabiq baş muhärriri Turdahun Näzärov bilän uzaq jillar davamida dšlät, keŋäş vä partiya organlirida rähbiriy lavazimlarda hizmät qilğan Azat Mäşürov qatarliq hälqimizniŋ daŋliq oğlanlirimu šz vaqtida Savutҗan akiğa iҗtimaiy vä mäniviy җähätlärdin intayin kšp yardäm qilğan ekän.
Ädip äynä şundaq yahşi adämlärniŋ qollap-quvätlişi vä šziniŋ bilim-ihtidari tüpäyli hälqimizniŋ mädäniy rivaҗlinişida muhim rol' oyniğan inavätlik näşir häm näşriyatlarda, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqida birqatar mäs°uliyätlik lavazimlarni egilidi. Ägär uniŋ ämgäk paaliyitigä täpsiliy tohtalsaq, teatrdin keyin «Kommunizm tuği» gezitiğa avuşup, däsläp muhbir, andin Ädäbiyat vä sän°ät bšlüminiŋ başliği bolup uzaq vaqit hizmät qildi. Şu җäriyanda hazirqi äl-Farabi namidiki Qazaq milliy universitetiniŋ Jurnalistika fakul'tetini sirttin oqup tügätti. Buniŋdin taşqiri S.Mämätqulov härhil jillarda «Arzu» jurnalida muhärrirniŋ orunbasari, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi yenidiki Uyğur ädäbiyati keŋişiniŋ räisi, «Pärvaz» mäҗmuäsiniŋ muhärriri vä ahirida «Jazuşı» näşriyatidiki Uyğur redaktsiyasiniŋ başliği qatarliq lavazimlarni egiläp, şu yärdin hšrmätlik däm elişqa çiqti.
«Talantliq adäm – hämmila җähättin talantliq» demäkçi, u iҗadiyätniŋ qaysila sahasida işlimisun, šziniŋ štkür qäläm sahibi ekänligini kšrsätti. Uniŋ jurnalist süpitidä qaldurğan mirasimu bu künlärdä kšpçiligimiz üçün ülgä-nämunä bolup kälmäktä. Bu yšniliştä gäp qozğalsa, yetäkçi jurnalistlirimizniŋ biri, käsipdişim İvrayim aka Baratov pat-patla: «Män birär maqaliğa tutuş qilğanda «qälimim maŋmay qalsa», Savutҗan akiniŋ «Dehan qizi» degän hšҗҗätlik qissisini varaqlap çiqimän. Һärqandaq jurnalist mana şundaq Mämätqulovqa ohşaş yezişqa intilişi keräk!» degän ibarini tilğa alidu. Bumu mätbuat sahasida qiriq jildäk işläp, kšpçilikkä tonulğan jurnalistniŋ pikri. Demäk, Savutҗan Mämätqulov päqät şair häm yazğuçi süpitidila ämäs, şundaqla jurnalist-publitsist süpitidimu mätbuatimizda iz-tamğisini qalduraliğan insan.
Aŋliq hayatini milliy ädäbiyatimiz bilän mätbuatimizniŋ rivaҗlinişiğa beğişliğan qälämkäş, häqiqätänmu, šzidin keyinki ävlatqa ibrät bolğidäk miras qaldurup kätti. Uniŋ qälimigä mänsüp «Yaşliq nahşiliri», «Ösäkni berip kšrsäk», «Yahşiliq», «Özämni izdäymän», «Mehrim», «Män vä Nekrasovniŋ yättä mujigi», «Män işängän tağlirim», «Dehan qizi», «Ziya Sämädi», «Ölümdin keyinki šlüm», «Talağa çiqsam şamili…» ohşaş vä başqimu härhil jillarda näşir qilinğan näsriy vä näzmiy toplamliriniŋ härbiri çaŋ besip kitap täkçiliridä ämäs, bälki pat-pat qolğa elinğanliqtin, uprap-tozup, iş üställiridä turidiğan ämgäklärdur. Bayqisam, şähsiy kitaphanamda saqlinivatqan Savutҗan akiniŋ äsärliri orun alğan kitap-jurnallarniŋ hämmisi degidäk konirap ketiptu. Äyni vaqitta, ularniŋ yeŋisini turmaq, konilirinimu izdäp-tapmaq täs. Şuŋlaşqa, ädipniŋ tuğulğininiŋ 80 jilliği dairisidä, uniŋ äsärlirini jiğip-җämläp, çoŋ bir toplam çiqirip, u ämgäkniŋ elektronluq nushisini İnternetqa selip qoysaq, Mämätqulov iҗadiyitigä qayta šmür bärgän bolar eduq. Bumu pän-tehnika täräqqiy qilip, yeŋi tehnologiyalär käŋ җariy qilinğan uşbu zamanda, iҗatkar ismini äbädiyläştürüşniŋ bir amali däp oylaymän.
Rast, šz vaqtida, Şekspir, Puşkin, Abay ohşaş klassik şairlarni uyğurçä sšzlätkän ädipniŋ bir türküm şeirliri qazaq, šzbäk, türk, türkmän, rus vä frantsuz tilliriğa tärҗimä qilinğanliği mälum. Biraq:
Bir qaliğaç kälgängä kälmäydu bahar,
Çüşsä bir yopurmaq – tehi küz ämäs,
– däp küyligän şairniŋ tšrt-bäş şeirini šzgä tilğa avduruş bilänla uni duniyağa tonutqili bolmaydu. Moşu yärdä ävu bir jili uyğur şeiriyitiniŋ mäsililiri boyiçä namzatliq dissertatsiya yaqliğan filologiya pänliriniŋ namziti Ğunçäm Nurahunova bilän bolğan sšhbitim yadimğa çüşüp qaldi.
– …Toğra däysiz, Mämätqulov häqiqätänmu çoŋ şair. Ägär u rusçä yazğinida, duniya klassikliriniŋ qataridin orun alatti, bälkim, – degän edi şu çağda yaş alimä.
– Rusçä yazğan bolsa, u uyğur şairi bolmattidä, – dedim mänmu šz tähminimni izhar qilip.
– Män bu täripini oylimaptimän. Undaqtizä, şairğa yahşi bir tärҗiman tepiş keräk, – dedi Ğunçäm oylinip.
Meniŋçä, bu heliğiçä šz mahiyitini yoqatmiğan mäsilä. Çünki avar hälqiniŋ büyük şairi Rasul Ğamzatovmu rus tilida iҗat qilmiğan. Uni alämgä tonutqan Sergey Gorodetskiy, İl'ya Sel'vinskiy qatarliq küçlük tärҗimanlar. Mabada, şundaq tärҗimanlar tepilip qalsa, Savutҗan akimu Rasul Ğamzatov ohşaş kšpligän häliqlärniŋ sšyümlük şair-yazğuçisiğa aylinar edi.
Hulläs, buniŋ hämmisi vaqit änçisidiki işlar. Һazirçä, hälqimizniŋ amanliği biz üçün muhim mäsilä boluvatidiğu. Biraq rämätlik: «Äsli yaşaş mümkin ämäs şaraitta yaşaşni biliş – äzimätlik» däp qoyidiğan. Һazir oylisam, mana moşu hekmätni şair bir šmür şiar qilip yaşaptu. Uniŋ hayatqa kelişi bilän täŋ degidäk Uluq Vätän uruşiniŋ başlinişi, ata-anisidin gšdäk vaqtida jitim qelip, mudhiş jillar därdidin qäddi ätigän pükülgän bova-momisiniŋ qolida tärbiyilinişi, är yätkändimu hayatniŋ uniŋğa külüp baqmiğanliği, täğdirim ändi qiniğa çüşti degändä, üç pärzänt hädiyä qilğan mähbubisiniŋ eğir ağriqqa muptila bolup, ahiri bemäzgil kšz jumuşi, bahalar tağ tekisidäk šrlävatqan zamanda üç haniliq pätirini setip qoyup, üç balisi bilän «katäktäk» bir haniğa «solinip» qelişi – bälki, uni äynä şundaq «Äzimät!» bolup yaşaşqa ügätkän bolsa keräk däp oylaymän. Kim bilsun, ägär u şu hildiki qiyinçiliqlarni beşidin štküzmigän bolsa, mümkin, äsärliri unçilik däriҗidä täsirlik çiqmattimekin? Mümkin, näq şu qiyinçiliqlar uniŋ tehimu ünümlük iҗat qilişiğa tosalğu bolğandu?..
Män bu soallarğa eniq җavap berälmäymän. Çünki, härqandaq qäläm sahibiniŋ täl-tšküz iҗat qilişi üçün uniŋğa häm qolayliq şarait, häm җoşqun hissiyat keräk. Һä, mundaq җoşqun hissiyatniŋ qandaq ähvalda partlaydiğanliğini hämmimiz yahşi bilimiz.
Meniŋçä, bu soallarğa ädipniŋ šzimu җavap bärmättimekin däp oylaymän. Sävävi, «toyda jürsimu, oyda jüridiğan» Savutҗan aka äsärliridä «jiğliğini» bilän hayatta «jiğisini» heçkimgä kšrsätmäy štti. Şähsän šzäm uniŋ kimdu-birlirigä därdini eytip, naliğinini äslälmäymän. Juqurida bayan qilinğanlarniŋ içidä şairniŋ šz eğizidin aŋliğanlirim az. Ularniŋ kšpçiligi sirttin bayqiğanda vä äsärlirini oquğanda alğan täsiratlirim, tonuş-bilişliriniŋ eytip bärgänliri asasida yezilğan täpsilatlar. Özi bilän däqämdä oltarğandizä, biz kšpiräk ädäbiyat mäsililiri, iҗadiyät ähli, ular eytqan hekmätlär ätrapida muŋdişattuq. Undaq çağlarda ädip, eçildi däy desäm, eçilmiğandäk, eçilmidi däy desäm, eçilğandäk älpazda gäp qilip, diqqitimni šzigä şu qädär näzärbänt qilivalattiyu, biraq içki duniyasiğa süŋgüşkä yol qoymatti.
Şairniŋ bu hislitini män uniŋ bilän tonuşqan künila bayqiğan. U çağda män oquşni tehi tügätmigän bolsammu, «Uyğur avazi gezitiniŋ mädäniyät bšlümidä muhbir bolup işlävatattim. Bšlüm başliği, şair İlahun aka Җälilov ikkimiz oltarğan bšlmigä, kün oltiray däp qalğan päyttä, çuği kiçik, bšdrä çaçliq bir kişi kirip käldi. Nurğun jillar davamida mästanisi bolup kelivatqan qäläm sahibini birdin tonudum. Teçliq-amanliq soraşqandin keyin, İlahun aka ikkisi biraz paraŋ selişti. Gäplirigä arilap-arilap häzil-çaqçaqmu ilişip ketidu. Keyin sepimizgä hoşna bšlmilärdä oltiridiğan İlahun aka Һoşurov bilän Savutҗan aka İskändärov ikkisi qoşuluvedi, çaqçaqlar tehimu ovҗ elip, uniŋ ahiri ihçam mäşräpkä aylandi. Ularğa hizmät qilip jürüp, män täsävvur qilip jürgän Savutҗan Mämätqulovniŋ äyni šzini uçratqanliğimni bayqidim. Uniŋ gäp qilişliri, nagan-naganda gekitigini qirip, qisqa-qisqa yštilip qoyuşi, külkiliriniŋmu, huddi şundaq, qisqa-qisqa boluşi ädipniŋ äsärliridiki ayrim qährimanlarni yadimğa saldi. Qisqisi, şairanä til bilän täsvirligändä, «qäh-qäh külüş yoq, amma huşhoy, kšzliridä yaş yoq, amma liq oy…» bir qiyapättä oltarğan edi ädip şu küni.
Һelimu yadimda, män şu küni uniŋ härbir sšzigä diqqät qildim. Undaq boluşi, kšŋlüŋdä pir tutqan adimiŋniŋ addiy gepimu hekmättäk aŋlinidu ämäsmu! Biraq Savutҗan akiniŋ eytivatqanliri addiy ämäs, häqiqätänmu hekmät edi. Mäsilän, ariliqta җüptidin bemäzgil ayrilip, tänha qalğan Savutҗan akiniŋ bir beşini ikki qilip qoyuş mäsilisi kštirilivedi, şu äsnada u gekitigini säl qirivelip:
Sätäŋlärni purap baqsam,
Һidi kelär, goya bir qoğunluq.
İçigä kirip, izdäp baqsam,
İlğap jürüp, üzüvalğidäk qoğun yoq…
– däp jüräk izharini eniq yätküzdi. Şuŋlaşqa hämmimiz җim bolup qeliştuq vä bu mäsilä qayta kštirilmidi.
Bizniŋ tonuşluğumiz äynä şundaq başlandi. Biraq, başta eytqinimdäk, ikkimizniŋ munasiviti birdinla qoyuq tüs aldi däp eytalmaymän. Buniŋğa, meniŋçä, yaş җähättin pärqimizniŋ çoŋluği, jirik ädip aldidiki äyminiş tuyğuliri säväp bolsa keräk. Päqät 2000-jillardin etivarän biz bir-birimizgä yeqinçiliq qilidiğan, u-bu mäsililär ätrapida pikirlişidiğan tonuşlarğa aylanduq. Bolupmu, yazğuçiniŋ 2003-jili «Ziya Sämädi» namliq roman-essesi yoruq kšrgändin keyin, bizniŋ arimizdiki «äyminiş pärdisi» toluq eçilip kätti, desämmu bolidu. Buniŋmu šzigä çuşluq sävävi bar.
İşhanamda oltarsam Savutҗan aka kirip käldi. Bšlmidä oltarğan ikki-üçimiz bilän amanlişip bolğandin keyin asta sšz başlidi:
– Uka, seniŋ bilän alahidä gäplişidiğan bir iş bar edi, – dedi maŋa muraҗiät qilip.
– Läbbäy! Şairni ägişip, foyeğa çiqtim.
– Monu kitapni saŋa elip käldim, – dedi Ziya aka häqqidä yezilğan yeŋi kitavini maŋa uzitip. – Oqup çiqip, šzäŋ bir täqriz yezip qoysaŋ…
Aldimda başqisi ämäs, män iҗadiyitini bäkmu hšrmät qilidiğan uluq yazğuçi turğaçqa, säl hoduqup qaldim. – Yaq, aka, işänçiŋizgä rähmät, biraq sizniŋ kitaviŋiz häqqidä täqriz yeziş meniŋ qolumdin kälmäydu, undaq hoquqummu yoq. Maŋa tehi ätigän, yahşisi çoŋlar yazsun, – däp qät°iy qarşi boldum.
– Sän kimniŋ kiçigi, – dedi umu šz pikridä çiŋ turup. – Seniŋmu ädäbiyat mäydanida dadil qädäm taşlaydiğan päytiŋ käldi. Män saŋa işinimän…
Qisqisi, Savutҗan aka meni täqriz yezişqa kšndürdi.
Tehi boyiğiniŋ hidi kätmigän kitapni oqup çiqip, yazğuçiniŋ maharitigä yänä qayil boldum. Kšp štmäy täqrizmu yezildi. Täyyar bolğanda, yazğuçini ränҗitivalmay degän ändişidä, gezitqa besiştin ilgiri šzigä bärdim. Oqup çiqip, yaqtimu, yaqmidimu u täripi maŋa namälum, äytävir, gezitta elan qilişqa raziliğini bärdi.
– Äslidä, män şeiriyättiki šzämniŋ ornumni bilimän. Çünki u toğriliq kšpligän täqrizlär yezildi, minbärlärdin eytildi, qisqisi, şairliğim etirap qilindi. Biraq moşu küngiçä män prozamğa nisbätän qandaq baha berilidiğanliğini bilmäy kelivatimän. Ävu küni sän «çoŋlar yazsun» dediŋ, män seni çüşändim. Biraq bügüngä qädär «lam» däp eğiz açmiğan ularniŋ buniŋdin keyinmu eğiz açmaydiğanliği eniq. Şuŋlaşqa män yaşlarniŋ pikrini aŋlap kšräy, däp saŋa bärgän edim, – degän edi şu qetimda u säl mäyüslinip.
Oylap kšrsäm, uniŋ şairliğiniŋ käŋ dairidä etirap qilinğanliği rast. Ädipniŋ 1987-jili näşir qilinğan «Yahşiliq» namliq näzmiy toplimi üçün Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ İliyas Jansügirov namidiki mukapatqa sazavär boluşi, 2003-jili bolsa, ilgiri yezilğan näsriy äsärlirini demigändä, asasän yeŋi şeirliri orun alğan «Män işängän tağlirim» degän toplimi üçün «İlham» mukapiti bilän täğdirlinişi äynä şuniŋ bir ipadisi. Buniŋdin başqa ädipniŋ iҗadiyitigä munasivätlik yezilğan maqalilardimu kšpiräk uniŋ şeiriyiti toğriliq sšz bolup, prozisi häqqidä, häqiqätänmu, pikir az ekän. Uniŋ sävävi toğriliq oyliğanda, šzäm şahidi bolğan ayrim naşayän işlar därru yadimğa çüşti…
Һäy, biz – bändilärniŋ, bäzidä şundaq bilip-bilmäy guna qilip qoyidiğan päytlirimiz bar. Şuŋlaşqa gayida oylinip, şair šzi eytqandäk, bir-birimizgä äŋ bolmiğanda «yahşiliq qiliş qoldin kälmisä, yamanliq aparmay jürsäk» bolmamdiğan däp «ugilinip» ketimän. Ägär şundaq qilsaq, talay adämlärniŋ «buyrup turğan täliyiniŋ burulup ketişigä, urup turğan jüriginiŋ urulup ketişigä» säväpçi bolmas eduq, bälki. Biraq nädin…
Savutҗan akimu içidiki puğanini sirt kšzgä bayqatmay jürgini bilän,
Oq štmäs jüräkkä hapiliq štüp,
Qançä oğlanlarni qildi u väyran,
– däp šzi küyliginidäk, uniŋ jürigigimu «hapiliq štüp», kündin-küngä soluşqa başlidi.
Şundaq künlärniŋ biridä tähriratimizğa käptu. Qolida bir parçä variği bar. Keyin u varaqtikiniŋ tarihiy Vätinimizdä bemäzgil vapat bolğan daŋliq sazändä Nurmähämmät Tursunğa beğişlanğan märsiyä ekänligi ayan boldi. Şair uniŋğa, hatalaşmisam, «Saz duniyasiniŋ hšddigär piri» däp mavzu qoyuptu. Elip qaldim. Keyin uni näşirgä täyyarliğanda, yänä şu «säyasätkä» bola, bir-ikki sšzini šzgärtiş täläp qilindi. Rastimni eytsam, štkür parasät, üstün maharät bilän yezilğan şeirğa qäläm täkküzüşkä җür°itim yätmigänliktin, därru şairğa telefon qilip, ähvalni çüşändürdüm. Ädipniŋ šzimu uzaq jil gezitta işligäçkä, meni birdin çüşändi.
– Ukam, ägär mümkinçilik bolsa, šygila kälsäŋ. Keyinki vaqitlarda säl müҗäzim bolmayvatidu. Uniŋ üstigä seniŋ bilän mäslihätlişidiğan başqimu mäsililär bar edi, – dedi telefonda.
Kelişip, yolğa çiqtim. İlgiri yataqhana bolğan kšpqävätlik bena içidiki tar bšlmigä kirsäm, şair çätkä qoyulğan karavät üstidä oltiriptu. Çirayi solğun. Ätrapida qäğäz-kitap çeçilip yatidu.
– Käl, Muhtärҗan, tšrlä, – dedi şair hšzürhanliq bilän.
Karavätniŋ qarimu-qarşisidiki tamğa taqap qoyulğan üstäl yenidiki orunduqlarniŋ birini tartip, oltardim.
– Balkonda tamaq bar, ävu tumboçkida kon'yakmu turidu. Öz šyüŋdäk kšrüp, hapa bolmay, šzäŋgä-šzäŋ hizmät qilip, bemalal oltirivär. Kšrüvatisänğu, bügün meniŋdä saŋa ilpät bolğidäk mağdir bolmayvatidu. Sän kälgiçä, iltimasiŋni orunlap qoyay däp, monuni başlap qoyğan, az qaldi. Andin gäplişimiz, – dedi.
Һeçnärsiniŋ keräk ämäsligini eytip, biraz kütüp turdum. Kšp štmäy şair, bir sšz üçün bir-ikki misrani šzgärtip, tüzitilgän märsiyäni qolumğa tutquzdi.
Şair şu küni yänä bir poema vä ikki povest' yazidiğan niyitiniŋ barliğini yätküzgän bolsimu, ätimalim, mağdiriniŋ tügävatqanliğini säzgän bolsa keräk, gezit üçün saŋa bir sšhbät bärsäm däp qaldi. Andin ikkimiz oltirip, elan qilinidiğan sšhbätniŋ soalliri, yšnilişi ätrapida uzaq sšhbätläştuq. Ahirida, kelişkän soallarğa berilidiğan җavaplarni šzi hazirlap, täyyar bolğanda hävärläydiğan boldi.
Aridin biraz vaqit štüp, Savutҗan aka yänä tähriratimizğa käldi. Bu qetim qolida bir parçä varaq ämäs, bir bolaq qäğizi bar. Uniŋ ävu küni kelişkän sšhbät ekänligini därhal çüşändim. Һasirap, halsirap kätkinini kšrüp, «hävärligän bolsiŋiz, šzäm berip elivalattimğu» dedim hiҗalät bolup. «Silärni bir kšräy, dedim» däp җavap bärgän ädip, bir päs däm elivelip, qandaq kälgän bolsa, şundaq eğir qädäm taşlap, çiqip kätti…
Biz kelişkändäk, sšhbätni täyyar degidäk halättä elip käptu. Şundaq bolsimu, ayrim yärlirini säl šzgärtişkä, bäzilirini qisqartişqa toğra käldi. Andin šzigä telefon qilip, šzgärtkän, qisqartqan yärlirimni eytip, säväplirini çüşändürdüm. Qarşi bolmidi. Ahirida, «päqät «kšŋüldin çiqti» degän sšzni qoşuvätmisäŋ boldi» däp säl häzilläşti. Şairniŋ mundaq deyişiniŋmu šz sävävi bar edi. Qaysidu-bir uçraşqinimizda u: «Uka, moşu «kšŋüldin çiqti» degän sšzni zadi işlätmäŋlara…» däp iltimas qilğanda, män: «Nemişkä, undaq däysiz, Savutҗan aka? Bu, adättiki, «kšŋüldikidäk, yäni kütkändikidäk boldi» degän mänani aŋlitidiğan ibariğu?» däp pikir bildürgän edim. U şu çağda «Undaq bolsa, nemişkä şundaq «kšŋüldikidäk boldi» däp šz äyni petiçä işlätmäysilär?» däp, soalni šzämgä burap, andin: «Bilmidim, äytävir, moşu «kšŋüldin çiqti» degän sšz maŋa zadila yaqmaydu. Uni män «kšŋüldin çiqip kätti», «kšŋülgä qonmidi» degän mänadila qobul qilimän» degän edi… Mana, u şundaq, härbir sšzniŋ mänasiğa, paydiliniş orniğa alahidä ähmiyät beridiğan ädip edi.
Telefondiki sšhbättin birnäççä kün štüpla, tähriratqa Savutҗan akiniŋ šzi ämäs, «eğir halättä ağriqhaniğa çüşüp qaptu» degän u toğriliq ändişilik uçur käldi. Biz qamdilip, hal soraş üçün ağriqhaniğa yätkiçä, «tüzilälmäy qaptu» degän şum hävär quliğimizğa yätti. Bu 2006-jilniŋ 23-yanvar' küni edi. Andin hämmimiz jiğilip, jiğlişip, milliy ädäbiyatimizniŋ rivaҗlinişiğa zor ülüş qoşqan uluq ädipniŋ Almutidiki Qazaqstan Yazğuçilar šyigä qoyulğan murdisini Sultanqorğan mähällisidiki qäbirstanliqqa apirip däpin qilduq…
Märhumniŋ tähriratqa elip kälgän adaqqi sšhbiti bolsa, aridin qiriq kün štkändin keyin «Sšzniŋ salmiği bar, avazniŋ – kšrki…» mavzusi astida «Uyğur avazi» gezitida elan qilindi.
…Mana, aridin säl oşuq 14 jil štüptu. Bu җäriyanda alämdin štkän kšpligän adämlärniŋ käynidä izdigüçisi, qolida puli, atquruvatqan mänsivi bar ävlatliri bolğaçqa, tuğulğan künliri käŋ dairidä atap štülmäktä. Uniŋğa meniŋ heç qarşiliğim yoq. Päqät äsläşkä ärziydiğan Savutҗan Mämätqulov ohşaş häqiqiy ädiplirimizniŋ, uluq ärbaplirimizniŋ «kšŋüldin çiqip», untulup qelivatqanliği «barmaq çişlitidu». Äŋ bolmiğanda, moşu qetim, käynidiki ävladiğa šçmäs miras qaldurup kätkän büyük istedat egisiniŋ tuğulğininiŋ 80 jilliğini u šzi eytqandäk kšŋüldikidäk, kšŋüldä saqlanğidäk däriҗidä atap štsäk degüm kelidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ