Taҗsiman virus bahalarniŋ šsüşigä qandaq täsir qilivatidu

0
51 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Һazir pütkül duniyağa tarqap, häliqni häläykümgä selivatqan taҗsiman virus pandemiyasi biz üginip qalğan än°äniviy hayatimizğa nurğun šzgirişlärni kirgüzdi. Biz hazir şularğa maslişip yaşaşqa mäҗbur boluvatimiz. Karantin tärtivi insanlarğa untulup ketivatqan qädriyätlärniŋ qimmitini, mahiyitini vä ähmiyitini kšrsätkändäk boluvatidu. Uniŋdin taşqiri, insanlarniŋ nemigä qadir ekänligini namayiş qilmaqta. Moşundaq qiyin päytlärdä ayrim kişilär iҗtimaiy täminati naçar qatlamlarğa yardäm kšrsitişni muqäddäs borçi hesaplisa, yänä birliriniŋ moşu qeliplaşqan ähvaldin paydilinip, tapavät tepişqa intilvatqanliğimu aççiq häqiqät.
Һämmimizgä mälumki, elimizdä Pävquladdä ähval elan qilinğan päyttä häliq arisida biraz parakändilikmu başlinip kätti. Bolupmu ozuq-tülük mähsulatliriğa bolğan ehtiyaҗ käskin šsti. Täkitläş lazimki, däsläpki künliri häliq dukan-bazarlardin päqät ozuq-tülük setiveliş bilänla şuğullandi desäk, mubaliğä bolmas. Älvättä, moşundaq ähvalda šz paydisini oyliğan ayrim tiҗarätçilär bahalarni kštirişkä başlidi. Älvättä, dšlät organliri bu җäriyanni dayim näzärdä tutup turdi. Şuŋlaşqa moşu jili 3-aprel' küni Soda ministrligi, Yeza egiligi ministrligi vä Milliy ihtisat ministrligi birliktä «İҗtimaiy ähmiyiti bar ozuq-tülük mähsulatliriğa bšlüp setişniŋ äŋ juqarqi bahalirini rätläşni kirgüzüş toğriliq» buyruğini elan qildi. Bu buyruq Pävquladdä ähval vaqtida küçkä egä boldi. Äynä şu buyruqqa muvapiq, toqquz türlük ozuq-tülük mähsulatliriğa dšlät täripidin bäkitilgän bahadin artuq kštiriş män°iy qilindi. Şu tizimğa birinçi sortluq un, birinçi sortluq undin täyyarlanğan nan, gürüç, makaron, greçka, siyir gšşi, birinçi kategoriyadiki tuhum, aptappeläz meyi, tuz kirgüzüldi. Umumän, toqquz türlük mähsulat. Täkitläş lazimki, bu mähsulatlarniŋ bahaliri härbir region üçün alaytän bälgüländi. Һazir Pävquladdä ähval tärtivi küçidin qaldurulğandin keyin mäzkür buyruqmu küçini yoqatti. Biraq bu hškümät gäp boluvatqan ozuq-tülük mähsulatliri bahalirini näzärdin sirt qalduridu degänlikni bildürmäydu. Keläçäktä iҗtimaiy ähmiyiti bar mähsulatlarniŋ bahalirini işläpçiqarğuçi yaki düŋ satqanlarniŋ bahaliridin 15 payizdin artuq kštirişni män°iy qiliş mähsät qilinmaqta. Moşundaq normilar bar qanun layihisini Mäҗlis muhakimidin štküzüp, qobul qildi. U ändi ozuq-tülük mähsulatliriniŋ 19 türigä bahalarni tutup turuş imkaniyät yaritidu.
Älvättä, moşu vaqit içidä bahalar tamamän šsmidi deyiş qiyin. Milliy bankniŋ elan qilğan ähbaratliriğa näzär taşlisaq, elimizdiki inflyatsiya däriҗisi moşu vaqit içidä 6,8 payizğa yätkän. Buniŋğa asasän Pävquladdä ähval päytidä šskän ozuq-tülük mähsulatliriniŋ vä ayrim hizmätlärniŋ bahaliriniŋ šsüşi säväp boldi. Çegarilarniŋ yepilişi vä karantin tärtiviniŋ җariy qilinişi çät ällärdin kelidiğan mähsulatlarniŋ aziyişi ohşaş säväplär ozuq-tülük bahaliriniŋ 1,9 payizğa šsüşigä säväp bolğan. Ändi AQŞ dolliri kursiniŋ šsüşigä munasivätlik şähsiy gigiena vä meditsina mähsulatliri bahalirimu šskän. Uniŋdin taşqiri ayrim hizmät türliriniŋ bahaliri kštirildi. Başqisini eytmiğanda satraşhanilar bahaliri häliqni häyran qaldurmaqta. İlgiri addiy çaç eliş hizmiti 1000 täŋgä ätrapida bolsa, hazir uniŋ bahasi 1500 — 1800 täŋgigä yätti. Qiziq yeri, karantin tärtivi yumşitilip, satraşhanilarğa işläş ruhsiti berilgändin keyin ikki-üç kündä ayrim satraşlar bir yerim million täŋgä payda tapqan ekän. Uniŋdin taşqiri, satraşhaniğa kiriş üçün aldin-ala yezilip, novättä turuş haҗät bolidu. Һämmimizgä mälumki, 11-maydin keyin ayrim egilik, mäişiy himiya mähsulatlirini, quruluş materiallirini satidiğan dukanlar eçilişqa başlidi. Amma bu dukanlarda bahalarniŋ 15 — 20 payizğa šskänligi bayqalmaqta. Tiҗarätçilär bu ähvalni, birinçidin, dollar bahasiniŋ šsüşi, ikkinçidin, ikki ayda işlimäy kšrgän çiqimlirini qayturuş bilän çüşändürmäktä. Qiziq yeri, bahalarniŋ šskinigä qarimay, bu dukanlardin heridarlarniŋ ayiği üzülmäyvatidu.
Һazir Almuta bazarliridiki bahalarğa näzär taşlap kšräyli. Siyir gšşi 1850 — 2100 täŋgä, loq gšş — 2400 — 2500, qoy gšşi — 2000 — 2300, tohu gšşi — 750 — 850, tuhum (10 tal) — 310, yaŋiyu — 165 — 180 (yeŋi çiqqan yaŋiyu — 250 — 300), piyaz — 165, tärhämäk — 350 — 400, pomidor —560, alma — 500 — 600, klubnika — 1300 — 1850, šy süti 200 täŋgä ätrapida boluvatidu. Ändi ayrim mähsulatlarniŋ bahasimu çüşkän. Mäsilän, taҗsiman virusqa qarşi «nahayiti yahşi dora» däp elan qilinğan zänҗivilniŋ (imbir') bir kilogramminiŋ bahasi Pävquladdä ähval elan qilinğan däsläpki künliri 4500 — 5000 täŋgigä, limonniŋ bahasi — 2000, samsaqniŋ bahasi 1800 — 2000 täŋgigä yätkän edi. Һazir ularniŋ bahasi helila çüşüp, zänҗivil bazarda 400 täŋgidin setilivatidu. Kapustiniŋ bir kilogrammi 35 täŋgä bolmaqta. Äŋ ävzili, şähärdä ozuq-tülük tapçilliği yoq.
Ändi nahiyälärdiki ähvallarğa näzär taşlap kšräyli.
— Panfilov nahiyäsiniŋ märkizi hesaplanğan Yarkänt şähiriniŋ šzidila üç çoŋ bazar bar, — däp hävär qilidu Panfilov nahiyäsidiki šz muhbirimiz Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA. — İkkisi şähär märkizidä, yänä biri — Uluq İpäk yoli boyi bilän Yarkäntkä kiridiğan җayğa selinğan «Yarkänt kšk baziri». Şähär märkizidiki ikki bazardin adäm ayiği üzülär ämäs. Qaçan barmaŋ, soda qiziğan. İzdiginiŋizniŋ hämmisini şu җaydin tapisiz. Yemäk-içmäk, ozuq-tülük, mäişiy buyumlar, kiyim-keçäkniŋ hämmisini setivalalaysiz. Buniŋdin ikki jil burun çoŋ yol boyida «Yarkänt kšk baziri» däp atalğan yeŋi zamaniviy tiptiki bazar paydilinişqa berilgän bolsimu, kšpçilik şähär märkizidiki «Kšk bazarğa» adätlinip qalğanmu, äytävir şuniŋğa kšpiräk kelidu. Çünki bu yärdä kšktatniŋ hämmä türini setiveliş mümkinçiligi bar. Yänä kelip qiş-yezi mevä-çevä türliri setilivatqan. Kšk bazarniŋ içidimu, sirtidimu rät-reti bilän tizilğan pokäylärdä mevä-çevilär bahasini bilmäk üçün kälduq. Täkitläş keräkki, karantin elan qilinğan däsläpki künliri bazarğa kirip-çiqiş qiyinlaşti. Kšpçilik yemäk- içmäk, ozuq-tülük bilän kšktat, mevä-çevilärni düŋ setivelişqa tirişti. «Kšk bazar», barliq җaylardikidäk, karantin elan qilinğan künliridimu šz paaliyitini tohtatmidi. Kiyim-keçäk, başqimu keräkliklär setişqa män°iy qilinip, ozuq-tülük vä kšktatlarni setivatqan setiqçilar šz işini ätigänlik saat 11.00din başlidi. Yarkänt bazirida bahalarniŋ šskänligini birdin bayqaveliş täs ämäs. Eytayluq, çät ällärdin kältürülgän alma sortliri 450 — 600 täŋgidin, näşpüt — 1000, üҗüm — 1500, glas — 2000 täŋgä ätrapida setilivetiptu. Baş piyaz — 200, sävzä — 280, yaŋiyu — 200 — 280, kapusta — 250, samsaq bäzi künliri — 2000, kšk, qizil laza 800 —1000 täŋgidin. Ozuq-tülük mähsulatliriğa kelidiğan bolsaq, bir mişkap un — 7500 täŋgä vä uniŋdin juquri, bäş litrliq šsümlük meyi —2300, gšş mähsulatliri buniŋğiçä kilogrammi 2300 täŋgidin setilğan bolsa, hazir säl çüşüp qaptu. Yäni gšşniŋ bir kilogrammi 1900 — 2000 täŋgä ätrapida setilmaqta. Biz bu bahalarni karantin elan qilinmiğan vaqit bilän seliştursaq, helila šskänligini bayqaymiz. Selişturup štsäk, yaŋiyu 100 — 150 täŋgä, mayniŋ bäş litri — 2100, bir paçka çay 650 — 850 täŋgidin setilğan edi. Kšktatlarmu huddi şundaq: 200 täŋgigä qimmätligän. Ozuq-tülük tapçilliği yoq. İzdiginiŋizniŋ setivalalaysiz. Päqät kiyim-keçäk, oyunçuq, oquş quralliri satidiğan dukanlar tehiçila eçilmidi. Biz düŋ vä parçilap satidiğan ozuq-tülük dukanlarni arilap kšrginimizdä, setiqçilar bahalarniŋ biraz šskänligini yoşurmidi. Çünki uniŋmu šzigä çuşluq sävävi bar ekän. Yol häqqi vä jiraq şähärlärdin elip kelivatqan tiҗarätçilär bilän kelişilgän halda qoyuluvatqanliğini yoşurmaydu. Bu hildiki bahalar bolupmu, tapaviti tšvän, yalğuz, kšpbaliliq anilarni häläykümgä salmaqta.
Uyğur nahiyäsi boyiçä šz muhbirimiz Sabiräm ÄNVÄROVA bizgä mundaq mälumatlarni tävsiyä qildi:
— Һazir nahiyädä Pävquladdä ähval elan qilinğan däsläpki künlärgä qariğanda ähval biraz yahşilanğandäk. Yadiŋlarda bolsa, däsläpki künliri häliq ozuq-tülük mähsulatlirini tohtimay häm bahaliriğa qarimay alğan. Ehtiyaҗniŋ šsüşigä bağliq hazir nahiyädä ozuq-tülük mähsulatliriniŋ bahaliriniŋ šskänligi bayqalmaqta. Un, may, qänt, su mayniŋ bahaliri šsti. Ramzan eyida ammibap mähsulatlarniŋ biri — horminiŋ bir paçkisiniŋ bahasi ilgiri 500 täŋgä bolsa, hazir 820 —850 täŋgä. Şundaqla ätiyaz bolğiniğa qarimay, süt bahasi 150 täŋgidin çüşmidi. Bulturqi vaqit bilän selişturğanda, kšktat kšçätliriniŋ bahasi kštirilgän. Mäsilän, ilgiri 8 — 10 täŋgidin setilidiğan pomidor kšçiti biyil 25 täŋgigä yätti. Qiziq yeri, karantin tärtivi päytidä şähärgä qatnaydiğan taksistlarniŋ hizmitiniŋ bahasi ikki hässigä šskän. İlgiri Almutiğa beriş üçün taksistlar bir adämdin 2000 — 2500 täŋgä alsa, hazir 5000 — 6000 täŋgä alidekän. Һazir yepiq hesaplanğan Almutiğa adämlärniŋ qandaq qilip kirip ketidiğini bizgä namälum, älvättä. Umumän, alğanda nahiyädä bahalar štkän jilğa nisbätän šskän. Һazir ätiyazliq terilğu işliri ayaqlişip qaldi. Özimizdä işläp çiqirilğan mähsulatlar bazarğa çiqqanda bahalar çüşidu degän ümütimiz bar.
Talğir nahiyäsiniŋ birqatar bazarlirini ariliğanda şuni bayqaşqa boliduki, tävädä elimizdä karantin elan qilinğandin keyin yäl-yemiş vä kšktatlarniŋ bahaliri birqädär kštirilgän, — däydu Talğir nahiyäsidä turidiğan muhbirimiz Mäşür SASİQOV. — Ändi keyinki vaqitlarda härbir çoŋ-çoŋ dukanlarniŋ yenida yamğurdin keyinki mogulardäk kšpiyip kätkän ihçam yäl-yemiş dukanlirida setilivatqan mähsulatlarniŋ bahasi tamamän başqiçä. Umumän, sodigärlärniŋ eytişiçä, ular pävquladdä ähvalğa bağliq yepilğan postlar arqiliq šz mallirini bazarğa yätküzgiçä birmunçä qiyinçiliqlarğa uçravatqan kšrünidu. Şuŋlaşqa ularniŋ aziraq bolsimu payda kšrüşi üçün amalsiz bahani kštirişigä şu säväp boluvetiptu.
Mana moşundaq banilär bilän klubnikiniŋ bahasini 4000 täŋgigä kštirivaptu. Ändi kšktatlarğa kälsäk, kšpçilik äŋ kšpiräk paydilinidiğan yaŋiyuniŋ 200 —250 täŋgä ätrapida bolsa, yeŋi çiqqan yaŋiyu 300 täŋgidin setilivatidu. Piyaz vä sävzä 150 täŋgidin kam ämäs. Kšktatlarniŋ arisida tärhämäkniŋ yeqinqi künlärdä helila ärzänligänligini bayqaşqa bolidu. Pomidorni 500 täŋgidin ärzän eliş äsla mümkin ämäs. Mevilärdin alma, ottura hesapta alsaq, 500 – 850 täŋgigiçä baridu. Һä, näşpütniŋ bahasi härkim häyran qalğidäk qimmät. U barliq җaylarda degidäk 1000 täŋgidin juquri.
— Täkitlaş lazimki başta İşiktidiki çoŋ-kiçik dukanlarniŋ barliği işläp tursa, keyiniräk ularniŋ nurğuni yepildi, — däp hävärlidi Ämgäkçiqazaq nahiyäsi boyiçä šz muhbirimiz Raşidäm Rahmanova. — Nahiyälik hakimiyät täripidin jürgüzülgän çarä-tädbirlärgä, җümlidin, kündilik hayatta muhim ähmiyätkä egä 19 türlük ozuq-tülük bahasiniŋ šsüp kätmäsligi nazarätkä elinip, bu yosunda 161 dukan, navayhana vä ozuq-tülük setilidiğan qoymilar bilän memorandumlar imzalansimu, mähsulatlar bahaliriniŋ šsüşi tohtimidi. Mäsilän, zänҗivilniŋ bir kilogrammi karantin başlanğanda 900 täŋgä tursa, keyiniräk uniŋ bahasi 4500 täŋgigiçä šsti. Yaŋiyuniŋ bir kilogramminiŋ bahasi 90 täŋgidin 200 täŋgigä kštirildi. 55-60 täŋgilik piyaz 130 täŋgä boldi. Yaş piyaz bilän yaŋiyuniŋ bahasi – 200 täŋgini täşkil qildi. Öy sütiniŋ bir litri 200-250 täŋgä boldi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ