Äҗri helikäm äl eğizida

0
42 ret oqıldı

İvrayim BARATOV,
«Uyğur avazi»

Milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri, uzaq jillar davamida rähbiriy hizmätlärni egiläp, šziniŋ işbilärmänligi vä täşkiliy qabiliyiti tüpäyli kšpçilikkä tonulğan oğlanlirimizniŋ biri, hazirmu Uyğur nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi räisiniŋ orunbasari lavazimini şäräp bilän atqurup kelivatqan Şamahun Nurumov maŋa šzäm heç kütmigän iltimas bilän muraҗiät qilip qaldi. Özäm äsli «yaq» deyişni bilmäydiğan hislitim tüpäylimu yaki Şamahun Üsäyinoğliniŋ eytqanliri täsir qildimu, bilmäymän, äytävir, «bolidu, aka!» däp vädä bärginim rast.
Uniŋ eytişiçä, bolupmu štkän äsirniŋ ikkinçi yerimida Uyğur nahiyäsiniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy vä mädäniy täräqqiyatiğa salmaqliq hässä qoşqan kolhoz-sozhozlarniŋ rähbärliri az ämäs. Biraq, eytiş keräkki, şularniŋ arisida şšhrät qazanğan, nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi qativi lavazimidiki Һaşim Arzievniŋ šzi nahayiti hšrmätläydiğan, pikir-mäslihitigä qulaq salidiğan üç räis bolğan. Ular, birinçi novättä, Mirzigül Nasirov, Ğupa Abdumanapov vä, älvättä, Qämirdin Mäsütov.
— Mana şu Qämirdin akimiz hayat bolsa, moşu künlärdä 90 yaşliğini qarşi alatti, Biraq akimiz arimizdin bäkmu ätigän kätti. 1995-jili 65 yeşida vapat boldi, – dedi Şamahun aka äpsuslinip. – Uni şagirtliri, märhum bilän yeqindin tonuş bolğanlar heçqaçan untumaydu. Şularniŋ biri – män. Şuŋlaşqa saŋa, sän arqiliq hälqimizniŋ avazi bolğan «Uyğur avazi» geziti redaktsiyasigä muraҗiät qilivatimän. Hälqimizniŋ şanliq oğlanliriniŋ biri bolğan Qämirdin Ärşidinoğliniŋ yarqin qiyapiti aldida baş egip, uni äskä eliş – hämmimizniŋ insaniy borçi ämäsmu?!
Şundaq qilip, šzäm bir qetimmu kšrmigän, biraq isim-şäripi kšpçilik arisida hšrmät bilän tilğa elinidiğanliğini talay qetim aŋliğan insan – Qämirdin Mäsütov toğriliq yezişni, Şamahun aka eytqandäk, häm insaniy, häm jurnalistik borçum däp bildim vä u yaq toğriliq ilgiri-keyin yezilğan ondäk maqalä-oçerklarni izdäp tepip, qolumğa täpsiliy oqup çiqtim, uni yahşi bilidiğan şähslär bilän uçrişip sšzläştim.
…Qämirdin ändila yättä yaşqa tolğan 1937-jili Çoŋ Aqsu yezisidiki «Ämgäk» kolhozida brigadir bolup işläp jürgän dadisi Ärşidingä «häliq düşmini» bädnam qalpiği kiygüzülüp, heçbir soal-soraqsiz bir keçidila tutulup kätkän ekän. Şor täläy ata şu kätkiniçä qaytip kälmäptu. Jillarni qoğlap jillar, huddi eqin sudäk, bilinmäy štüvärdi. Biraq härbir kün yaş tul qalğan Һenipihanğa pütmäs-tügimäs qayğu-häsrät elip kelätti. Anisiniŋ muŋ basqan kšzliridiki taram-taram yaşni kšrgändä, tehi aq-qarini toluq ilğa-päriq qilip ketälmäydiğan gšdäk Qämirdin aŋ-taŋ bolup, anisiğa qoşulup jiğlap ketidiğan. Älvättä, ana oğliniŋ mundaq halğa çüşüp qelişini halimatti, pärzänt qälbiniŋ moҗulğanliğini kšrgisi kälmätti. Uniŋ üçün hämmä närsigä bärdaşliq berip, sävir-taqätlik boluştin başqa nemä ilaҗi bar edi?! Ahiri, tirikkä tirikçilik keräkqu, etizda aşpäz bolup işläp jürgän anisiniŋ bar armini Qämirdinni putiğa turğuzup, yoldişi Ärşidinniŋ «Ändi balilirim saŋa amanät» degän bir eğiz sšziniŋ hšddisidin çiqiş edi.
Rast, ata mehrigä toymiğan Qämirdin ana mehrigä bšlinip šsti. Biraq turmuş eğirçiliği untulmidi. Bu toğriliq märhum šziniŋ yeqin ağinisi häm jutdişi, kšrnäklik jurnalist Qasim aka Mähsütovqa mundaq degän ekän: «Uluq Vätän uruşi jilliri päqät tul qalğan anilar bilän qeri-çürilärla ämäs, bälki bizmu, süyigi tehi qatmiğan balilarmu, nahayiti nurğun eğirçiliqlarni baştin štküzduq. Soqiğa at minduq, buğday bilän täŋ šskän buyini bir-birläp julattuq, oğaq bilän aşliq orup, uni hamanda tuluq bilän tepättuq. Äynä şundaq işlisäkmu, qosiğimiz nanğa, uçimiz kiyimgä җarimatti. Şähsän šzäm päqät märdanä anamniŋ arqisidila bügünki küngä yättim. Özäŋ oylap qara, täŋtuşlirimniŋ besim kšpçiligi oquşini davamlaşturalmidi. Män bolsam, päqät mehrivan anamniŋ arqisida Çoŋ Aqsu ottura mäktivini 1949-jili tamamlap, Almutidiki yeza egiligi institutiniŋ «Agronomiya» fakul'tetida oquş mümkinçiligigä eriştim. İnstitutni 1954-jili tamamlidim. Bularniŋ hämmisi – anam Һenipihanniŋ äҗri» («Uyğur avazi», 21-may, 2010-jil).
Käsipdaş ustaz-akimizniŋ «Eytqan sšzidin, basqan izidin qaytmatti» särlävhilik bu maqalisini oquvetip, meniŋdä «nemişkä Qämirdin aka näq agronom boluşni istidi?» degän soal päyda boldi vä uniŋğa šzämçä şundaq җavap taptim: baliliq dävri etiz-eriqta štkäçkä, jiğim-terim işliriniŋ näqädär müşküllügini, aşliq hosuliniŋ täsliktä qolğa kelidiğanliğini, gektar hosuldarliğiniŋ tšvänligini yahşi bilätti. Şuŋlaşqa dehanlar ämgigini qismän yenikläştürüş, hosuldarliqni aşuruş, buğday süpitini yahşilaş üçün päqät agrotehnika ilimiğa yandişiş lazimliğini, uniŋ üçün aliy bilimlik agronom boluş haҗät ekänligini çüşändi. Hulasimizniŋ häq ekänligini uniŋ aliy bilimlik agronom süpitidä yollanma bilän kälgän Kegän nahiyäsiniŋ «Qarqara» sovhozidiki paaliyitidin oçuq kšrüşkä bolidu.
Qämirdin aka bu sovhozğa baş agronom bolup kälgändä, egiliktä dehançiliq sahasi tamamän kšŋül bšlünmigän däp eytişqa bolatti. Çünki bari-yoqi yüz gektar mäydanda arpa benäm süpitidä terilättekän. Sävävi Qarqariniŋ täbiiti çarviçiliq üçün qolayliq bolğini bilän dehançiliq ziraätliri pişip ülgirälmäydu, däp päräz qilinattekän. Bu pikirniŋ natoğra ekänligini dälilläş üçün yaş agronomniŋ açmiğan işigi qalmaydu, hätta җumhuriyät Yeza egiligi ministrliginiŋ hozurida bolup, dehançiliq ziraätlirini pärviş qilişqa bolidiğanliğini ilmiy asasta ispatlap beridu. Şu vaqitta ministrliktiki җavapkär bir şähsniŋ «ägär işiŋ oŋğa tartmay, dšlät ahçisini şamalğa uçarsaŋ, seni šzäm sotqa berimän» däp äskärtkinigä qarimay, Qämirdin Mäsütov sovhozdiki tiŋ vä boz yärlärni šzläştürüş hesaviğa däsläpki jili üç yüz gektarğa yazliq buğday, sovhoz işçilirini toluq dayiğidäk kšktat teriydu. Täläygä yarişa, yazliq buğdaydin nahiyäniŋ ottura kšrsätküçidin ikki hässä oşuq hosul elinidu. Kšktatmu şundaq ohşap, «käç küzgiçä pişip ülgirälmäydu» degän hata pikirgä birätola çekit qoyulidu.
U moşu sovhozda işligän 4-5 jil içidä dehançiliq sahasida ilgiri-keyin bolmiğan ilgiriläş yüz berip, terilğuluq mäydani säkkiz miŋ gektarğa yetidu. Qämirdin aka Mäsütovniŋ ismi Kegän nahiyäsidin alqip, vilayät dairisidä tilğa elinişqa başlaydu. Şundaq künlärniŋ biridä u Uyğur nahiyäsigä täklip qilinidu vä qalaq egilik hesaplinidiğan «Qizil Tuğ» kolhoziğa baş agronom hizmitigä ävätilidu. Bu egiliktä danliq aşliq asasän yezidin helila jiraq yärgä terilättekän. Kätmän teğidin kelidiğan suniŋ nahayiti az boluşidin dehanlar uni helä tšvändiki etizliqa yätküzälmäy avarä bolatti. Şu säväptin danliq aşliqniŋ hosuldarliği nahayiti tšvän edi. Baş agronomniŋ aşliq terilğusini mäligä yeqiniraq yärgä yštkäş toğriliq tälivini dehanlar däsläp qobul qilmidi. Şuŋlaşqa mäsilä egilik başqarmisiniŋ jiğinida muhakimä qilindi. Salahiyätlik mutähässis šz pikridin qaytmidi vä täklivini mundaq däp dälillidi: «Kätmän yeriniŋ şaraitida kün ubdan issiğan yaz aylirida suniŋ mälum qismi yärgä siŋip ketidudä, terilğuluqqa yätmäydu, uniŋsizmu az yağidiğan yamğur-yeşinğa işäş qilip, aşliqni susiz yärgä teriş – tavakälçilikniŋ işi. Dehan atilirimiz: «Yeriŋ taş bolsa, aşliqni baş bilän tär» däp bekar eytmiğan».
Şundaq qilip, aşliq mälä ätrapiğa terilidiğan boldi. Däsläpki jilila kolhoz tarihida birinçi qetim aşliqniŋ gektaridin ottura hesap bilän jigirmä tsentnerdin hosul elindi. Bu egilik tarihida heçqaçan bolmiğan kšrsätküç edi.
— Kegän nahiyäsiniŋ «Qarqara» sovhozida başlanğan täşäbbuskarliq Kätmändä šz davamini tapti. Älvättä, uniŋ bu paaliyiti nahiyä rähbärliginiŋ diqqät-näzäridin sirt qalmiğanliği eniq, – däydu Qämirdin aka bilän qoyuq munasivättä bolğan Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti Abdukerim Tudiyarov. – Şuŋlaşqa bolsa keräk, 1964-jili u «Yiltiz» kolhoziğa räislikkä ävätildi. Çünki, märhumniŋ maŋa eytip berişiçä, bu kolhoz qalaq hesaplinattekän. Demäk, meniŋ päräzimçä, huddi «Qizil Tuğ» kolhozi ohşaş, bu egilikniŋ içki rezervlar bilän mümkinçiliklärni işqa qoşuşni bilidiğan qabiliyätlik rähbärgä muhtaҗ bolğanliği eniq.
Peşqädäm jurnalistniŋ bu pikrigä qoşulmay mümkin ämäs. Çünki Qämirdin aka «Yiltiz» kolhozidimu işni yeŋiçä başlidi. Birinçi novättä, ilim-pängä asaslanğan halda tiŋ yärlärni šzläştürüşkä, artezian quduqlirini qezip, çarviçiliq bilän dehançiliqniŋ maddiy-tehnikiliq bazisini mustähkämläşkä alahidä kšŋül bšldi. Mälilär ätrapidiki taşliq yärlär tazilandi. Däsläp taş qol küçi bilän terilgän bolsa, kelär jili Ärmänstandin mähsus taş teriydiğan tehnika kältürüldi. Ämälgä aşurulğan mundaq vä başqimu agrotehnikiliq çarä-tädbirlär tüpäyli, egilikniŋ terilğu mäydani bäş yüz gektarğa, täbiiy çepinliq üç miŋ gektarğa yätti, egilikniŋ jilliq daramiti bir yerim million rubl'ni täşkil qildi. Nahiyä boyiçä däsläpki hiş zavodi moşu egiliktä işqa qoşuldi. Nätiҗidä qalaq «Yiltiz» kolhozi ändi rentabel'liği juquri egiliklär qatarida tilğa elinidiğan boldi.
Aridin birnäççä jil štüp, yeza egiligi işläpçiqirişini uyuşturuşta kamalät däriҗisigä kštirilgän Qämirdin Mäsütov «tirikçiligi heçqaçan ilgiri basmaydu» däp päräz qilinidiğan vä nahiyädiki birdin-bir gürüç šstürüşkä ihtisaslaşturulğan «Taştiqarasu» sozhoziniŋ mudiri lavazimiğa tayinlandi.
Eytiş keräkki, şu jilliri bu sovhoz dšlätkä 30 million rubl' qäriz bolup, nahiyäniŋ ihtisadiy täräqqiyatiğa sälbiy täsirini kšrsitivatatti. «Yeŋi mudir işini sovhozni җumhuriyät Yeza egiligi ministrliginiŋ qarimiğiğa štküzmäy turup, uni täräqqiy ätküzüşniŋ äsla mümkin ämäsligini nahiyä rähbärligigä qayta-qayta җekiştin başliğan ekän» däp yazidu jurnalist Azat Qurbanov Qämirdin akiniŋ rähbärlik hizmitini tählil qilğan «Yärdiki iz» oçerkida («Uyğur avazi», 20-may, 1995-jil).
Demäk, päräz qilişimizçä, sovhoz 1980-jillarniŋ beşidin tartip, kšmüqonaq vä bedä uruğini šstürüşkä başliğanliğini inavätkä alsaq, Qämirdin aka sovhozni Yeza egiligi ministrliginiŋ balansiğa štküzüşkä qol yätküzgänligini bayqaymiz. Bu yärdä «Mudir nemişkä gürüç šstürüştin baş tartti?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Җavap addiyla: «Egiliktä gürüç käyziliriniŋ mäydani 1400 gektarni täşkil qilsimu, heçqaçan mol hosul elinmiğan. Säväp Taştiqarisuniŋ täbiiti bu ziraätni šstürüşkä maslaşmaydu. Şuŋlaşqa dehanlarniŋ maŋlay täri bekar bolmaqta». Mana moşu pikirni alğa sürgän Qämirdin aka, ahiri, mähsitigä yätti. Sovhoz qisqa qäräl içidä ilgiri-keyin bolmiğan utuqlarğa erişti. Mudirniŋ tapqurluği, uyuşturuş qabiliyiti, ätrapliq çoŋqur bilimi egiz-egiz minbärlärdä eytilişqa başlidi.
Sovhozda ilgärki gürüç käyziliri vä tiŋ yärlärni šzläştürüş hesaviğa kšmüqonaq mäydani – miŋ, bedä bir miŋ ikki yüz gektarğa yätti, nahiyädä däsläpki seğin siyir fermisi işqa qoşuldi. Qisqiçä eytqanda, 1983-jildin 1990-jilğiçä egilikniŋ rentabel'liği 46 payizğa kštirilip, taza payda 10 million rubl'din aşti.
Sovhoz ihtisadiniŋ mundaq iştik sür°ät bilän täräqqiy etişi nätiҗisidä işçilarniŋ turmuş şaraiti yahşilinip, Taştiqarisu yezisiğa kšçüp kälgüçilär sani käskin kšpäydi. Ägär Qämirdin aka sovhoz mudiri bolup kälgän 1980-jili egilik işçiliriniŋ sani ikki yüzgimu yätmigän bolsa, aridin bäş jil štüp, bu kšrsätküç 600din eşip kätti. İlgiri җülmäräp, turğunliri käyni-käynidin kšçüvatqan Taştiqarisu yezisi 1990-jillarğa qädär şähär qiyapitigä kirdi. Barliq koçilar asfal'tlinip, trotuarlar yasaldi, gülzarliqlar bärpa qilindi. Yeŋidin qäd kštärgän Mädäniyät šyi, mäktäp, balilar bağçisi, zamaniviy ülgidä selinğan turuşluq šylär vä başqimu mädäniy-mäişiy benalar yeza hšsnigä hšsün qoşti. Yeza egiliginiŋ mahir täşkilatçisiniŋ ämgäk bekarğa kätmidi, uniŋ kšksini Ämgäk Qizil Tuği vä «Һšrmät Bälgüsi» ordenliri bezidi, birnäççä qetim nahiyälik vä vilayätlik keŋäşlärgä deputat bolup saylandi, partiya qurultayliriğa delegat boldi.
Nahiyä täräqqiyatiğa äynä şundaq bebaha hässä qoşqan Qämirdin Mäsütovniŋ vapat bolğiniğa mana aridin çaräk äsir vaqit štüptu. Şundaq bolsimu, uniŋ äҗri untulmidi. Jutdaşliri bilän şagirtliri ismini helikäm seğiniş ilkidä tilğa alidu.
Märhum pütkül aŋliq hayatini maarip sahasiğa beğişliğan Sarhan Kerimbaqieva bilän ailä qurup, altä pärzänt quçti, hämmisi aliy bilim elip, atisiniŋ şanliq yolini davamlaşturmaqta. Һä, ular bügün, huddi atisi ohşaş, elimiz täräqqiyatiğa birkişilik ülüşini qoşuş niyiti bilän yaşavatidu.

SÜRÄTLÄRDÄ: Q.Mäsütov; Q.Mäsütov (oŋdin ikkinçi) Taştiqarisu sovhoziniŋ baş mutähässisliri D.Һenipaev, S.Sämätov vä partorg Ä.Davutov bilän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ