Teatrdin kätsimu, iҗadiyättin kätmidi…

0
156 ret oqıldı

(Yazğuçi vä dramaturg Äkräm Ähmätov — 70 yaşta)

Buniŋdin talay jillar muqäddäm bir türküm qiz-jigitlär Taşkänt şähiridiki Teatr vä rässamçiliq institutini tamamlap, Almutidiki Uyğur teatriğa işqa orunlaştuq. Äl arisida abroyi bälänt artistlar bilän billä işlävatqinimiz üçün biz šzimizni tolimu bähtiyar his qilattuq. Şundaq künlärniŋ biridä teatrimizniŋ rejisseri Äkräm Ähmätov «Säläy çaqqan» (T.Qahariy, İ.Qasimov) muzıkiliq komediyasi üstidä qizğin täyyarliq işlirini başlidi. Äsärgä kompozitor Şahidä Şäymärdanova näpis lirikiğa tolup-taşqan äҗayip çirayliq muzıka iҗat qiptu. İşläş җäriyanida Äkräm akiniŋ Uyğur nahiyäsiniŋ Kiçik Dehan yezisida tuğulğanliğidin, ottura mäktäpni tamamliğandin keyin däsläp Taşkänt şähiridiki Mädäniy – aqartiş tehnikumida tähsil kšrgänligidin vaqip bolduq. Andin u T.Jürgenov namidiki Qazaq Milliy sän'ät akademiyasiniŋ, SSSR häliq artisti, professor Äzärbäyҗan Mämbetovniŋ rähbärligidiki «rejissura» bšlümini tamamlaydu. Äkräm aka däsläp šz paaliyitini Qizilorda şähiridiki vilayätlik qazaq drama teatrida rejisser süpitidä başlaydu. Mäzkür teatrda «Asa qwrmetti İks», «Sergeldeŋ bolğan seriler», «Biz üşeu edik», «Volokolam tas jolı» vä başqa spektakl'liri arqiliq šz maharitini aşurup, biraz täҗribimu toplaydu. Tinmay izdinip, härbir akterni šzigä has rol' bilän täminläp, qizğin iҗat jürgüzüvatqan bu uyğur jigitini qazaq artistliri tez-arida etirap qilip, teatrğa baş rejisser boluşqa tävsiyä qilidu. Lekin Äkräm aka kollektivniŋ häm Mädäniyät ministrliginiŋ bu täklivini qät'iy rät qilip, Uyğur teatriğa qaytip kälgän ekän.
Vuҗudiğa milliy säviyäni siŋdürgän, kšp kitap oquğan, zehni štkür, mädäniyiti üstün, alahidä kiçik peyilligi bilän gšzäl ana tilimizda ravan sšzläydiğan, täläpçan rejisserniŋ jürgüzgän repetitsiyaliri biz üçün intayin qiziqarliq edi. Ammiviy kšrünüşlärdä qatnişip, rejisserniŋ işläş uslubini tamaşibin zalidin küzitip oltirişni yaqturattuq. «Säläy çaqqan» komediyasi tamaşibinlirimiz üçün bebaha soğa boldi. Spektakl'ni tamaşä qilğan peşqädäm sän°ätkar, QҖniŋ hizmät kšrsätkän artisti Ğulamhan Җälilov sähnigä kštirilip: «Yaraysän, rejisser balam! Tolimu yahşi spektakl' boptu. Huddi Säläy çaqqan bilän Qäşqär bazirida jürgändäk, rasa bir külüvalduq!» degäç, Äkräm akini mäkkäm quçaqlap bağriğa basqan. Bizmu rejisserğa tağdäk işänçä bağliduq. Lekin şundaq künlärniŋ biridä, «Äkräm Ähmätov iştin ketiptu…» degän hävär bizni helila ändiktürüp qoydi. Bizniŋ sšyümlük rejisserimiz bilän reҗiligän nurğun iҗadiy işlirimiz bärbat boldi. Şerin çüşlirimiz teriqtäk här yan çeçildi. Şundin beri šmürniŋ karvan yolida talay bahar, talay qişlar bir-biri bilän novätlişip štivärdi. Äkräm akini bir kšrüşni arman qilğan künlirim kšp boldi. Mabada uni uçritip qalsam, «sän°itimizgä «mutlaq kšyünmäydiğan», «sadaqätsiz rejisserni» qattiq bir sškimän», degän oydimu jürdüm. Bäzidä teatrda, gayida koçida yaki bazarda uni täsadipi uçraşturğan çağlirimda: «…Nemişkä teatrdin kättiŋiz? Nemişkä šziŋiz sšygän käspiŋizdin vaz käçtiŋiz?», däp kšzlirigä oqtäk qadilip soriğanmu boldum. Lekin här qetim Äkräm aka meniŋ bu soallirimğa «väziyät şundaq boldi…» deyiş bilän çäklinättidä, nemigidu, kimlärgidu, qayaqlarğidu aldirap, tez hoşlişip ketip qalatti. Mänzä šzämni qiynavatqan soallarğa җavap alalmay buruqtum bolup, uniŋ arqisidin muŋlinip qarap qalattim. «Tovva” –dättim šzämçä, “väziyät şundaq boptäkmiş. Nemä degän bepärvaliq! Teatrda bir ubdan işlävatqan adämmu ketämdu? Uniŋsizmu bizdä uyğur rejisserliri barmaq bilän sanavalğidäkla! Rejisser boluştäk qabiliyät härkimgä nesip bolmiğan! Teatrniŋ täräqqiyatida rejisserniŋ atquridiğan väzipisi tağdäk büyük! Bäş jil hayatini särip qilip oqup, miŋ bir җapa bilän käspidä täkamullişip, ändiliktä huddi heç närsä bolmiğandäk tiҗarätçilik yolida jürüşini qarimamdiğan…”
Şundaq qilip, Uyğur teatrida az vaqitniŋ içidä qaynaq ilham bilän «Aşiqlar heylisi», «Pärilär ğoğisi», «Prokurorniŋ yardämçisi», «Zulpiqar» ohşaş äsärlärni utuqluq sähniläştürgän, «Täbässüm» häzil-külkä keçiliginiŋ rejisseri süpitidä tamaşibinlar ammisiğa yahşi tonulğan Äkräm Ähmätov, štkän äsirniŋ şu bir 90-jilliridiki bohrançiliq dävridä Uyğur teatrini tärk ättidä, kätti…
Lekin «vaqit – hämmini davalaydu», degän esil gäp bar. Täbiät šz qanunliri bilän yaşaveridekän, hayat bulaqtäk qaynaveridekän. Vaqit insanlarniŋ şu hayat qaynamlirida nurğun häq vä nahäq işlarğa bolğan kšzqarişini tüp-asastin šzgärtivetidekän. Öz vaqtida çüşinip yetälmigän, çüşängiŋizmu kälmigän kšp işlarniŋ äsli mahiyiti vaqit štkänsiri, kšz aldiŋizda roşän gävdilinidekän. Şundaq qilip, män bir çağlarda arzu qilğan uçrişiş, ariğa top-toğra jigirmä bäş jilniŋ izini selip, mana bügün Äkräm aka Ähmätov bilän sšhbät qurup oltirimän. Çünki sšhbätdişim bu künlärdä hayatiniŋ yätmişinçi davaniğa qädäm taşlidi. Meniŋ aldimda kšp işlar beşidin štkän, salapätlik, kšzlirini bir nuqtiğa tikkän halda šz äslimilirini, salmaqliq oy-pikirlirini jiğivelip, andin aldirimay bayan qilivatqan, ädäbiyatimiz, dramaturgiyamiz täräqqiyatiğa yahşi äsärliri bilän tšhpä qoşuvatqan, hälqimizniŋ hšrmät-ehtiramiğa erişkän bir peşqädäm ziyali oltiratti.
— «Nemişkä teatrdin kättiŋiz? Nemişkä sšygän käspiŋizdin vaz käçtiŋiz?» – degän soaliŋizğa ändi җavap beräy, — dedi u külümsiräp. Һäqiqätän, štkän äsirniŋ 90-jillirida elimizdä başlanğan bohran pütkül häliqni, bolupmu mädäniyät, sän°ät sahasidikilärni mäŋditip qoyğanliğini šziŋiz yahşi bilisiz. Uniŋ üstigä 1994-jili Uyğur teatrida qayta-quruluş rekonstruktsiya işliri başlanğanda, kšpçiligimiz ailimizni asraş üçün tiҗarät yoliğa kirip kättuq. Meniŋ balilirim kiçik bolğaçqa, ata süpitim bilän ularni tärbiyiläp vayiğa yätküzüp, oqutuş üçün tiriştim. Ularni putiğa turğuzup, šz tirikçiligini qilişiğa zämin yarattim. Bu – meniŋ asasiy mähsitim boldi. Şuniŋ üçün män ailämniŋ ihtisadiy hulini mustähkämläş mähsitidä tiҗarätçilikkä beşimçä kirişip kättim. Däsläp buni män «vaqitliqçä», däp oyliğan bolsammu, uniŋ tirikçiligimniŋ asasiy mänbäsi bolup kätkinini šzämmu säzmäy qaldim. Qisqisi, bazar ihtisadi zamanida mäbläğ bädiligä balilar šzliri arman qilğan aliy därgahlarda oqup bilim aldi. Nätiҗidä çoŋ oğlum Änvär stomatolog käspini mukämmäl šzläştürgän aliy bilimlik mutähässis bolup yetildi. U hazir Almuta şähiridiki şähsiy klinikilarniŋ biridä ünümlük paaliyät elip berivatidu. Kiçik oğlum Äziz – maliyä hadimi. Umu ottura mäktäpni pütirip, Häliqara munasivätlär institutida tähsil kšrdi. Bügünki kündä – bank hizmätçisi. Şundaq qilip balilarniŋ anisi, räpiqäm Qunduz ikkimiz hatirҗäm turmuşqa eriştuq. Biridin-biri omaq yättä nävrimizni bağrimizğa besip, bayiqi mäşäqätlik, lekin halal mehnitimizniŋ halavitini kšrüvatimiz. Şuniŋ üçün tiҗarätçilik yolida zamanğa maslişip yaşavatqinim üçün zadila škünmäymän. Lekin män nemila qilmay, qaysi iş bilän şuğullanmay, teatrni, sähnini bir künmu, bir däqiqimu untuğinim yoq… Uniŋğa misal, 90-jillarniŋ bohrançiliğida Uyğur teatri repertuari meniŋ qälimimgä mänsüp «Ömçük tori» zamaniviy dramisi bilän toluqlandi (Rej. M.Һezimov, Ya.Şämiev).
— U äsärni yezişiŋizğa nemä türtkä boldi?
— Şu bir 90-jilliri kšpligän aililärniŋ turmuş ähvali käskin tšvänläp, balilar tärbiyisi ikkinçi orunda qaldi. Ata-ana baliğa kšŋül bšlmisä, u šzigä yaqidiğan amilni sirttin izdäydu. Aqivittä җämiyitimizdä näşihorluq paҗiäsi ovҗ elip, kšpligän yaşlar äşu vabaniŋ qurviniğa aylandi. Yoşuridiğini yoq, bu därt šzimizniŋ bäzi qarakšzliriniŋ aililirini väyran qildi.
Һäqiqätän, Äkräm aka äsläp štkän «Ömçük tori» — bir qatar jillar davamida teatrimiz repertuaridin çüşmäy, tamaşibin qiziqip kšridiğan spektakl'ğa aylandi. Җämi tšrt sähnä äsäri, bir türküm miniatyuriliri vä nahşa mätinliri Uyğur teatri sähnisidä orun alğan Äkräm Ähmätovniŋ ädäbiyatqa bolğan qiziqişi, mäktäptä oqup jürgän çağliridin başlanğan. Däsläp Uyğur nahiyälik «İli vadisi», keyiniräk җumhuriyätlärara “Kommunizm tuği” (hazirqi «Uyğur avazi») gezitlirida, «Pärvaz» mäҗmuäsidä şeir, maqalä vä hekayiliri besilğan iҗatkar, «Qutriğan bšrilär» namliq povesti vä hekayilärdin ibarät toplimini näşirdin çiqardi. Andin ädip sähnä äsärliri bilän miniatyurilirini alahidä toplam süpitidä kitaphan hozuriğa täğdim qildi. 2009-jili uniŋ «Sirliq muhäbbät» namliq kitavi yoruq kšrdi.
Uzun jillar davamida ädäbiyatniŋ qiyin janri – dramaturgiya sahasida ayanmay mehnät qilip qälimini pişşiqdiğan talantliq qäläm sahibi 2015-jili «Mahmut Qäşqäriy» namliq tarihiy drama yezip çiqti. Äkräm aka mäzkür sähnä äsärigä tutuş qiliştin aval tarihiy Vätinimizgä, andin Türkiyagä säpär çekip, äŋ aldi bilän Qäşqär diyarini, kitap satidiğan dukanlarni, kitaphana, mirasgahlarni arilap, Qäşqäriyniŋ hayatidin deräk beridiğan tarihiy materiallarni jiğdi. Mahmut Qäşqäriy yaşiğan büyük Qarahaniylar dävrini, «Türkiy tillar divanini» çoŋqur üginip, šzläştürdi. Muhämät Zunun Sidiq, Abdurusul Ömär, Turğun Almas, Rişat Gänç, Molla haҗi qatarliq yazğuçi, alimlarniŋ äsärlirini diqqätçanliq bilän oqup çiqti. Nätiҗidä dramaturgniŋ «Mahmut Qäşqäriy» sähnä äsäri 2015-jili Türkiyaniŋ Änqärä şähiridä TYuRKSOY häliqara täşkilatiniŋ uyuşturuşi bilän štkän konkursta munasip bahalandi. Yäni, җämi on säkkiz dšlättin yüz toqquz dramaturg qatnaşqan mäzkür konkursta Äkräm Ähmätov ikkinçi orunğa muyässär boldi häm u Evraziya Yazğuçilar ittipaqiniŋ diplomi, Haldun Taner medali bilän mukapatlandi. Dramaturgniŋ bu utuği hämmimiz üçün äҗayip çoŋ hoşalliq boldi. Konkursni uyuşturğuçi täşkilatlarniŋ äŋ asasiy mähsiti – türk häliqliri dramaturgiyasini rivaҗlanduruş bolup hesaplinidu. Şu säväptin ular konkursta ğalip çiqqan muälliplärniŋ äsärlirini näşir qilip, barliq türk tilliq dšlätlär teatrlirini p'esa bilän täminläydekän. «Mahmut Qäşqäriy» sähnä äsäri arqiliq Äkräm aka uyğur hälqiniŋ büyük, mutäpäkkür alimi obrizini duniya sähnisigä elip çiqti, tonutti. Bu huş hävärni çaqmaq tezligidä hämmimiz aŋlişimiz bilän, Uyğur teatriniŋ bädiiy rähbiri Murat Ähmädiev «Mahmut Qäşqäriy» dramisini äŋ aldi bilän Uyğur teatri sähniläştürüşi lazimliğini täkitlidi. Mäzkür äsärni sähniläştürüşkä rejisser Muhit Һezimov tutuş qildi vä moşu qurlarniŋ muällipini rejisserniŋ assistenti bolup tayinlidi. Muhit aka Qäşqäriy rolini talantliq akter Dilşat Amanbaevqa tapşurdi. Äynä şu җäriyanda män rejisser bilän dramaturgniŋ ortaq til tepişip, qizğin işligän iҗadiy işiniŋ guvaçisi boldum. Qizğin häm sämimiy iҗadiy talaş-tartişlar nätiҗisidä sähnimizdä Mahmut Qäşqäriy obrizi tikländi. Spektakl' arqiliq teatrimiz kollektivi äŋ aldi bilän, uyğurlarniŋ türkiy häliqlär içidä mädäniyätkä erişkän häliq ekänligini, şundaqla barliq türkiy häliqliri vä qäbililiri arisida äŋ pasahätlik vä taza, gšzäl til — haqaniyäniŋ märkizi Qäşqär täväsidiki häliqniŋ (yäni uyğurlarniŋ) tili ekänligini qudrätlik sähnidin toluq häm eniq faktlar asasida ispatlap bärdi. Mäzkür äsär mäzmuni bilän yeqindin tonuşqan «Mahmut Qäşqäriy» romaniniŋ muällipi, ŞUARliq ataqliq yazğuçi vä alim Pärhat Jilanmu bu sähnä äsäridä uyğur hälqiniŋ lingvist, filolog häm büyük tilşunas alimi obriziniŋ utuqluq çiqqanliğini, dramaturgniŋ faktlar asasidila vaqiälärni bayan qilip qoymay, Qäşqäriy obrizini bädiiy boyaqlar arqiliq tehimu yüksäk maharät bilän tikligänligigä qayil bolup, juquri baha bärdi. Meniŋçä, «Mahmut Qäşqäriy» dramisi tehi talay jillar sähnimizdä tamaşibinlirimizniŋ näççä-näççä ävlatliriğa havalä qilinidu, häliqara festival'larda kšrsitilidu. Çünki Hİ äsirdiki türk duniyasida qedimiy uyğur yeziğiniŋ qollinişiğa dair: Qedimdin beri Qäşqärdin juquri Çinğiçä (Hitay) bolğan hämmä türk jutlirida barçä haqanlar bilän sultanlarniŋ yarliq vä hät-alaqiliriniŋ uyğur yeziğida ämälgä aşurulğanliğini alahidä qäyt qilğan büyük mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriy häqqidiki bu sähnä äsäriniŋ šmri uzaq bolidu, däp işäşlik eytalaymiz. Uniŋğa yarişa, štkän jili «Mahmut Qäşqäriy» p'esisi uyğur, qazaq, türk, rus tillirida näşirdin çiqti.

Gülbahar NASİROVA.

İLAVÄ: tehi yeqindila Uyğur teatri yenidiki Dramaturglar keŋişi Äkräm Ähmätovniŋ novättiki «Һäq egilidu, lekin sunmaydu…» namliq yeŋi sähnä äsärini muhakimidin štküzdi. Bügünki künniŋ problemilirini šz içigä alğan mäzkür p'esini yezişta muällip kšp izdändi. Kälgüsidä bu äsärniŋmu sähnä tšridin munasip orun alidiğanliğiğa işänçimiz kamil. Biz Äkräm akini bügünki 70 yaşliq tävälludi bilän qizğin häm sämimiy täbrikläp, mustähkäm salamätlik tiläymiz. Uniŋ qälimi tehimu štkürlişip, kälgüsidä yahşi-yahşi äsärlär bilän bizni hoşal qilidu, däp ümüt qilimiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ