Duniyadiki äbädiylikkä egä nadir äsärlärniŋ biri

0
81 ret oqıldı

(Yüsüp Has Һaҗipniŋ tuğulğininiŋ 1000 jilliğiğa dair)

“Evropidiki “oyğiniş dävri” XIV äsirdä başlanğan bolsa, Ottura Aziyadä, Qarahaniylarniŋ dävridä XI äsirdila mädäniyättä oyğiniş dävri mäydanğa kälgän edi. Buniŋğa Yüsüp Has Һaҗip, Mahmut Qäşqäriy qatarliq alim, şair, tilşunaslarniŋ äsärliridä šz ipadisini tapqan ilğar ideyalär җavap beridu” (Turğun Almas).
Mutäpäkkür şair, alim vä dšlät ärbabi Yüsüp Has Һaҗipniŋ alämgä mäşhur “Qutadğu bilik” dastanini oquğan härbir insan juqurida biz näqil kältürgän ataqliq tarihçi märhum Turğun Almasniŋ pikriniŋ toğra ekänligigä beihtiyar qayil bolidu. “Qutadğu bilik” – bu filosofiyalik äsär bolup, uniŋda insan hayatiniŋ mahiyiti vä ähmiyiti tählil qilinidu vä insanniŋ җämiyättiki mäҗburiyätliri häm ählaq normiliri ipadilinidu, şundaqla Yüsüp Has Һaҗip šzi yaşavatqan җämiyätniŋ çirikläşkän täräplirini qattiq qamçilaştinmu qorqmaydu.
“Qutadğu bilik” dastaniniŋ muällipi Yüsüp Has Һaҗip šziniŋ asasiy mähsiti däp hesapliğan insan hayatiniŋ ideal şärt-şaraitini namayän qilğan halda real hayatqa yeqinlişişqa tirişidu.
Yüsüp Has Һaҗip šz äsäridä bilimni hämmidin üstün qoyidu, ädip bilimni insanniŋ barliq qädir-qimmätliri, esil päzilätliri bilän bağlaşturidu. «Bilim adämni hayvandin päriqländüridu», degän pikirni alğa sürüp: “Bilim al, adäm bol, šzäŋni yüksäkländür! Yaki «män hayvan» däp, adämlärdin jiraqlaş”, däp hitap qilidu. Ädip šz ämgigidä padişağa, väzirgä, härbiy qolbaşçiğa, has haҗipqa (haҗip – hanniŋ äŋ yeqin mäslihätçisi degän mänadiki sšz bolup, büyük tilşunas alim Mahmut Qäşqäriyniŋ “Türkiy tillar divanida” çüşändürüşiçä, bu sšzniŋ qedimiy türkçisi “tayaŋu” yäni tayanç, sältänät tayançisi, dšlät tüvrügi demäktur), katipqa, älçigä (dšlätniŋ çät ällärgä ävätkän toluq hoquqluq älçisi), hättatqa, ğäzniçigä, aşpäzgä, şarap täyyarliğuçiğa, alimğa, tevipqa, çüş šrigüçigä, sehirgärgä, munäҗҗimgä (astronomğa), sodigärgä, çarviçiğa, dehanğa, hünärvängä vä başqimu käsip egilirigä keräklik muhim hususiyätlär häqqidä ätrapliq pikir jürgüzidu.
“Qutadğu bilik” dastanida bayan qilinğanlar asasida Yüsüp Has Һaҗipni büyük şair, intayin juquri bilimlik ädip, insan qälbiniŋ danişmän bilimdani, filosof, qamusiy alim, äräp vä pars şeiriyitiniŋ barliq nazuk qir-sirlirini vä türkiy häliqlär fol'klorlirini bilidiğan mutähässis, şundaqla astronomiya vä matematika, meditsina, häliq sport oyunliri, şahmat (sätranҗ) oyuni, ovçiliq, muzıka ohşaş kšpligän sahalardin yahşi hävärdar, härtäräplimä yetilgän, šz dävriniŋ härtäräplimä bilimlik yüksäk päzilätlik şähs däp täripläşkä toluq häqliqmiz. Tšvändä biz “Qutadğu biliktä” padişa – hanlarda vä älçilärdä (diplomatlarda) boluşqa tegişlik päzilät-hislätlär häqqidä bayan qilinğanliri häqqidä tohtilimiz.
Padişa-hanlarda boluşqa tegişlik päzilät-hususiyätlär
Mutäpäkkür Yüsüp Has Һaҗipniŋ “Qutadğu bilik” dastanidiki tšrt personaj içidä padişa Küntuğdi äsärdä märkiziy orunda turidu, u dšlätniŋ padişahi bolğaçqa, başqa personajlarniŋ paaliyiti asasän uniŋğa bağlaşturulup bayan qilinidu. Yüsüp Has Һaҗip šz dastanida qanunniŋ dšlätni idarä qiliştiki intayin muhim rolini qät°iy täkitläydu. U qanun – häq-nahäqni ayrişniŋ, yahşiliq bilän yamanliqni birtäräp qilişniŋ asasi, avam häliqni qoğdap, adalätkä hilapliq qilğuçilarni basturuşniŋ vasitisi däp qaraydu. Mutäpäkkür şair dšlättä adil qanun bolğandila tärtip tiklinip, adalät hšküm süridu. Ägär padişa mustäbit bolup, qanunğa hilapliq qilsa, älgä vä häliqqä apät yağidu. Ändi padişa adil, toğra pikirlik, mehir-şäpqätlik bolup, dšlät başqursa, dšlät ronaq tepip, äl-jutniŋ paravän vä ğämsiz yaşaydiğanliğini otturiğa qoyup, mundaq däp yazdi:
Zulum-ot, yeqinlaşsa, u kšydürär,
Qanun – su, u aqsa, nemätlär yanar.

Bolay desäŋ älgä uzun hškümran,
Qanun tüz yürüt, häliqni asra haman.

Äl artar qanun bilän, tüzilur җahan,
Zulum bilän kemip äl, buzulur җahan.

Kšp orda buzdi zalim zulum bilän,
Tirik šldi ahir u açliq bilän.

Tüzäp bäg kšŋülni yürütsä qanun,
Bu bäglik buzulmas, turar bäk uzun.

Yüsüp Has Һaҗip dšlät rähbärliriniŋ juquri bilimlik, äqil-parasätlik, talantliq, ädäp-ählaqliq, җür°ätlik vä baturluqqa ohşaş esil hislätlärgä egä boluşiniŋ lazimliği, ändi äksiçä bilimsiz, dšt, qabiliyätsiz, zalim, ählaqsiz, җür°ätsizlär dšlätni başqursa, dšlätniŋ väyran bolidiğanliğini, ändi adalätlik qanun arqiliq dšlät başquruşniŋ muhimliğini, adil qanun aldida kişilärniŋ kim boluşidin qät°iy näzär (handin addiy puhrağiçä) baravär ekänligini alahidä täkitläydu. U mundaq däp yazidu:
Äqillik keräk häm bilimlik keräk,
Sehiliq keräk häm siliqliq keräk.

Bilim bilän bäglär älni başlidi,
Äqil bilän häliqniŋ işini işlidi.

1954 Bäg aqil bolsun häm bilgini tola,
Bilimlik kişiniŋ düşmini tola.

Bäg bolsun bilimlik, aqil vä oyğaq,
Uştumtut çiqmiğay desä bir çataq.

Keräktur yahşi hulq päzil miŋ tümän
Namimğa tägmisun desä dağ – boyaq.

Bäg bolğay häliq üçün җasur qähriman,
Şuniŋ bilän qilinur çoŋ işlar haman.

Ägär bolsa birär bägniŋ hulqi naçar,
Soyunçi bolur ğäm, iş tätür maŋar.

Bolay desäŋ älgä uzaq hškümran,
Qanun tüz, yürgüz, hälqiŋni asriğin haman.

Һä, Yüsüp Has Һaҗipniŋ juqurida otturiğa qoyğan pikirliri – yahşi, adil qanun avam häliqni qoğdaştin, yaman niyätlik kişilärni җazalaştin ibarät äŋ ilğar, dadil eytilğan pikirlär. Һä, bovimiz Yüsüp Has Һaҗip XI äsirdila, yäni «hanniŋ degini degän, uniŋ qandaqla bolmisun, ämir-pärmanlirini qät°iy orunlaş vaҗiptur» degän itaätmänlik bir şaraitta «adalät printsipliri asasida tüzülgän qanun aldida hämmä adäm baravär» degän nahayiti muhim mäsilini dadilliq bilän käskin otturiğa qoyuşiniŋ häqiqiy qährimanliq ekänligini qäyt qilişimiz keräk.
Dšlätniŋ adalätlik asasta tüzülgän yahşi qanuniniŋ boluşi, älvättä, muhim. Amma u ämäliyatta iҗra qilinmisa, yahşi qanunmu quruq qäğäzgä aylinip qalidu. Äynä şuniŋ üçünmu yahşi, avamniŋ mänpiyätlirini qoğdaydiğan qanunlarni tüzgüçi han-padişalarniŋ adalätpärvär bolup, qanunni adil iҗra qiliş-qilalmasliği muhim ähmiyätkä egä. Mutäpäkkür şair vä dšlät ärbabi Yüsüp Has Һaҗip bu muhim mäsilini häqiqätän tonup yätkänligi üçün, äsärniŋ baş personaji Küntuğdiniŋ adalätniŋ rämzi ekänligini otturiğa qoydi. Ändi adalätniŋ kšzdä tutidiğini bolsa, äŋ aldi bilän äynä şu qanunni iҗra qilişta adil boluşni täläp qilidu. Bu häqtä Yüsüp Has Һaҗip mundaq däp täkitläydu:

Keräk oğlum bolsun, yeqin tuqqinim,
Yoluvçi, štkünçi, birär qoniği.

Maŋa täŋ ikkisi qanun aldida,
Bšläkçä bolasän hšküm vaqtida.

Bu bäglik asasi adalät arur,
Adil bolsa bäglär, tiriklik bolur.

Muniŋdäk dedi sšz äqillik kişi,
Kim aqil sšzin tutsa tüzilär işi.

Adalät üstidä bu bäglik huli,
Bu bäglik asasi adalät yoli.

Һšküm qilsa älgä adilliq bilän bäg,
Tiläk arzusiğa bolur yätkili.

Yüsüp Has Һaҗip bu yärdä padişa-hanlarniŋ adalätpärvär boluş-bolmasliği, uniŋ qanunni adil iҗra qiliş-qilalmasliği han yaki padişadin ibarät bir şähsniŋ hususiy päziliti bolmastin, bälki bu mäsilä dšlätniŋ ronaq tepişiğa yaki zavalliqqa yüzlinip gumran boluşiğa munasivätlik muhim ähmiyätlik mäsilä däp qaraydu. Şuniŋ üçün ädip mundaq däydu:
Qaysi han äldä toğra qanun yolğa qoysa,
Elini ronaq tapquzidu vä
yoruq küngä yätküzidu.
Qaysi padişa zoravanliq qilip
yaman qanun yolğa qoysa,
Elini harap qilidu.

Mutäpäkkür filosof şair Yüsüp Has Һaҗipniŋ dšlät qanun-tüzümlirigä munçilik җiddiy ähmiyät berişi vä han-padişalarniŋ qanunni adil iҗra qilişiniŋ muhim ähmiyitini täkitlişi, uniŋ qanun arqiliq dšlätni adil başquruş täşäbbuslirida nahayiti yaqqal ipadilängänligini juqurida kältürülgän faktlardin kšrüveliş täs ämäs.
Ädip qanun-tüzümgä alahidä ähmiyät berişi vä bu häqtä qayta-qayta tohtitilişi, han-padişalarniŋ šzliri tüzgän qanunni adil iҗra qilişniŋ muhim ähmiyitini täkitlişi uniŋ qanun arqiliq dšlätni idarä qiliş täşäbbusida nahayiti roşän ipadiländi.

Has Һaҗip vä diplomatlarda boluşqa tegişlik hususiyätlär
Mälumki, Yüsüp Has Һaҗip “Qutadğu bilik” didaktikiliq dastanini tamamlap, uni Qarahaniylar hškümdari Tavğaç Buğra Qarahan Äbu Eli Һäsängä täğdim qilğan. Bu ğayät büyük äsärdin çäksiz minnätdar bolğan hškümdar Yüsüpkä «Has Һaҗip» degän juquri däriҗilik dšlät unvanini bärgän. “Qutadğu bilik” dastanidin biz şundaqla Yüsüp Has Һaҗip yaşiğan dävirdiki çät ällär bilän alaqilişiş, yäni säyasiy mädäniyätniŋ bir qismi süpitidä diplomatiyaniŋ, diplomatik protokolniŋ ähvali toğriliqmu mälumatlarni elişimiz mümkin. Has Һaҗipliq juquri däriҗidiki dšlät ämäldariniŋ hizmät väzipisiniŋ kšpligini, ularniŋ arisida şundaqla çät äl älçilirini qarşi eliş, qobul qilip, ziyapät beriş vä ularni yolğa seliş protokol qaidilirimu bar. Bu häqtä Yüsüp Has Һaҗip mundaq däp yazidu:

Yat älçisi kälsä vä kätsä,
Һaҗipniŋ işidur ehsanlar ätsä.

Çüşär җay, boğuz-yäm ğemin yegülük,
Soğatlar beriş ya bäräs bilgülük.

Yol ağzida tursa kişi başlisun,
Nizam, šrp-adättä hatalaşmisun.

Dastandin mälumki, çät äl älçilirini kütüveliş, šz layiğida mähsus orunlaşturuş vä ziyapät beriştin taşqiri Has Һaҗip şundaqla ularğa han-padişa namidin soğa tallaşkimu mäs°ul edi. Älçigä täğdim qilinidiğan soğa uniŋ elip kälgän soğisiğa layiq däriҗidä boluşi vä şuniŋ bilän dšlät ğäznisiniŋ quruqdilip kätmäsligi lazim edi.
Bulardin taşqiri orda hozurida qobul qilinğan etiket-qaidiliriniŋ barliq nazuk täräplirigä riayä qiliş vä şundaq çätällik mehmanlarniŋ räsim-yosunlirni vä dinini kšzdä tutup muamilä qilişimu muhimdur. Räsmiy ziyapät märasimlirida mehmanlarni däriҗisigä qarap oltarğuzuş lazim. Äksi halda mehman šzigä nisbätän hšrmätsizlik qilinğanliğini his qilişi mümkin. Älçilär šmigini ävätkän hškümdarniŋ naraziliğini namayiş qilişqa toğra kälgän täğdirdä, uniŋ çekinimu biliş lazim. Şuniŋ üçün Yüsüp Has Һaҗip mundaq däp yazidu:

Һaҗipliqqa aval bu on hislät keräk,
Ötkül kšz, qulaq saq, kšŋül käŋ keräk.

Gšzäl yüz, boy, til, aŋ, äqil häm bilim,
Hulq-miҗäzi bularğa toluq täŋ keräk.

Yüsüp Has Һaҗip dšlätniŋ diplomatiya işliriğa mäs°ul adämniŋ qäddi-qamiti kelişkän, yeqimliq, illiq çiray, şundaqla bilimlik, äqillik, җür°ätlik, eğir-besiq, kšyümçan, kšksi toq vä hakaza päzilätlärgä egä boluşini täkitläp, mundaq däp yazidu:
Bu älçi boluşqa särhil är keräk,
Bilimlik, äqillik, җasur, tağ-jüräk.

Huda qulliri içrä äŋ hilliri,
Kişi yahşisi ärdi älçiliri.

Bu älçi bilän kšp işlar qilinur,
Tola ubdan işlar älçidin kelur.

Bu älçi kšyümçan, kšzi, kšŋli toq,
İşänçlik, durus häm šz hulq bolğuluq.

Yüsüp Has Һaҗip şundaqla dšlät älçisi boluşqa yaramsiz adämlär häqqidä alahidä tohtilip, mundaq däydu:
Kšzi aç kişilär šzin tutalmas,
U älçi boluşqa tehi yarimas.

Ädipniŋ pikriçä, älçi tämkin, eğir-besiq hislätlärgä egä boluş bilän, şundaqla šz qädir-qimmitini, šz hškümraniniŋ, hälqiniŋ, vätininiŋ qädir-qimmitini saqlişi lazim. Ändi, ägär älçi äqillik bolsa, u bilimi bilän härqandaq işni iҗabiy häl qilişqa qadir ekänligi häqqidä tohtilip, mundaq däydu:
Äqil işlätsä här işta baştila,
Utuqluq bolur iş, sinidim tola.

İşlätsä här işta bilimni alim,
Erişkäy u işqa utuqlar dayim.

Äqil vä bilimni işlätsä kişi,
Utuqluq çiqar här başliğan işi.

Älçigä šz işliridila ämäs, bälki sšz-nutuqliridimu äqil işlitişi täläp qilinidu. Bu häqqidä Yüsüp Has Һaҗip mundaq däp yazidu:

U bolğay äqillik, här işta besiq,
Bilim lazim bilişkä sšz yolin җiq.

Utuqluq orunlay desä šz işin,
Tüzük uqmaq keräk sšzniŋ iç-teşin.

Älçi sšz-nutuqqa mahir, çeçän boluştin taşqiri šz җavaplirida tapqur, sšhbät elip berişni, sšhbätdişini qayil qilişni bilişi keräk. Bu häqtä Yüsüp Has Һaҗip mundaq däp yazidu:

U bolsun çeçän, sšzgä hazirҗavap,
Soalğa җavap bärsun häm toğrilap.

Bu älçi kişi bäkmu yahşi keräk,
Pütün işta bolsun u säzgür jüräk.

2641 Neçük päzil – hünärlär kšrsätsä aŋa,
Uni yäŋsä, hšrmät qildursa yana.

Neçük bir kişikim, oŋa sšzlisä,
Uni uqsa, bilsä, yänä yoşursa.

Ägär älçidä bolsa päzilät toluq,
Çoŋup bäg, bolup ati äldä uluq.

Ädip älçiniŋ šz hškümraniğa, vätinigä bolğan sadaqiti sšz yüzidila ämäs, bälki eniq, muäyyän işlarda boluşi keräkligini tšvändikiçä izhar qilidu:

Begiŋgä näpçilik kšyümçanni bil
Kšyümçanni tapsaŋ, šzäŋ bağri qil.

Kšyümçan hadim u kişi bağridäk,
Beğirdin yeqiniraq, jüräk qenidäk.

Ägär ätrapliq bilimi bolmisa, juqurida täkitlängän hususiyätlär älçi boluşi şärtigä azliq qilidu. Äynä şuniŋ üçünmu älçi kšp oquşi, alğan bilim durdanilirini ämäliyatta qollinişqa qadir boluşi keräk. Älçi nahayiti kšp närsilärdin hävärdar boluşi, “säkkiz qirliq, bir bisliq” şähs boluşi lazim. Bu häqtä ädip mundaq däydu:

Oqup kšp kitaplar, bilsun här sšzi,
Çüşänsun şeirni häm yazsun šzi.

Nujum1 häm tibabät, bilsun çüş šrüş,
Udul kälsun yänä u šrügän çüş.

Yänä damka – şahmatni u bilsun hop,
Oyunğa çüşküçini alsun utup.

U bilsun çävganni2, atar bolsun oq,
Yänä quşçi vä ovda täŋdişi yoq.

Älvättä, bir adämniŋ biz juqurida kältürgän barliq hususiyätlärgä ohşaş juquri däriҗidä egä boluşi natayin. Lekin äynä şu hususiyätlärniŋ az bir qismini bilişmu älçigä šz väzipisini utuqluq orunlaşqa kšp ävzälliklärni beridu. Kšpligän muhim mäsililärniŋ häl boluşi bevasitä muzakirilär vaqtidila ämäs, bälki härhil banä-säväplär tüpäyli štküzülidiğan oyun-tamaşä, ziyapät, oçiliq paaliyätliri vä hakazilarda aldin-ala elip berilidiğan sšhbätlärdä šz ipadisini tapidu vä şu arqiliq muzakirilär yäkünlinidu, mäsililär häl qilinidu.
Yüsüp Has Һaҗip oq°ya etişni biliş, quşlar bilän ovçiliq qiliş mahariti vä hakazilarni täkitläp, älçilärniŋ şundaqla çät tillarni bilişi keräkligini atap kšrsitidu:

Pütün tilda sšzläşni bilsun tili,
Pütün hätni uqsun, putusun qoli.

Keräk älçi üçün şundaq päzilät,
Bu hil älçi tapar mavappäqiyät.

Yüsüp Has Һaҗip haraq istimal qilmasliqni täşäbbus qilip, bolupmu haraqniŋ adämniŋ äqil-parasitini nabut qilidiğanliğini alahidä täkitläp mundaq däydu:

Һaraq içmäs bolsa šzin tutquçi,
Özin tutar är tapar bähit küçi.

Һaraq içsä alim ilimsiz bolur,
İlimsiz mäs bolsa nemilär qilur.

Һaraqtur bilim vä äqil düşmini,
Җedäl-ğoğa haraqniŋ etidur çini.

Nä dana, äqillik, bilimlik kişi,
Beşin mäygä tiqsa, buzulğay işi.

Äŋ muhimi, haraq içip mäs bolup qalğan adämni “ağzi eçilip” uniŋ barliq “iç-siri taşqiriğa çiqidu”.

Mäy içmä, mäy içsä ketur dävliti,
Mäy içsä bolur tälvä, ahmaq eti.

Qerinğa kirsä mäy, çiqarur sšzüŋ,
U çiqqan sšzüŋdin kšyärsän šzüŋ.

İçärsän ägär mäs qilğuçi şarap,
İçiŋdin siriŋ çiqti taşqa qarap.

Һä, haraq içkän adämniŋ barliq, iç-siri taşqiriğa çiqip, dšlät mähpiyätligigä ziyan yätküzüşi muqärrär. Dšlät mähpiyitini, alğan ähbaratni sir tutuşni biliş älçiniŋ yahşi päzilitini harakterlaydu:

Zehinlik bolup u, untumisa sšz,
Niçuk sšz işitsä qattiq tutsa šz.

Yüsüp Has Һaҗip qandaq adämlärniŋ älçi boluşqa layiq ekänligi üstidä tohtilip mundaq däydu:

Boyi bolsa kšrkäm, çirayliq üzi,
Kelidekän saqal-çaç, turuqi šzi.

Özi bolsa batur, büyük himmiti,
Bu ikki biländur kişi qimmiti.

Sšzi bolsa yumşaq, şekärdäk çüçük,
Çüçük sšzgä yumşar uluq häm kiçik.

Bu älçi işiniŋ kšpi sšz bolur,
Sšzi yahşi bolsa tilägin tapur.

Moşundaq kişini ägär tapsa han,
Aŋa bärsun älçi etini haman.

Ävätsä bolur älçilikkä uni,
Jiraq yat vä yaki bolsun tuqqini.

Biz uluq mutäpäkkür şair vä dšlät ärbabi Yüsüp Has Һaҗipniŋ “Qutadğu bilik” degän bu büyük äsärini üginiş җäriyanida Qarahaniylar dšlitidä diplomatiya täräqqiyatiniŋ juquri däriҗidä bolğanliğiğa, şundaqla diplomat-älçilärgä qoyilidiğan täläp däriҗisiniŋmu juquri bolğanliğiğa yaqqal kšz yätküzimiz.

Yadikar SABİTOV.

* 1 Nujum – astronomiya
* 2 Çävgan – at üstidä oynaydiğan top oyuni.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ