Uyğur tilşunasliğiniŋ peşivasi

0
167 ret oqıldı

(Kšrnäklik tilşunas, tärҗiman İbrahim Mut°iniŋ tuğulğiniğa — 100 jil)

İbrahim Mut°i 1920-jili 1-may küni qedimiy vä bay mädäniyätkä egä Turpan şähiridä tuğulğan. Dadisi vapat bolğandin keyin, akisiniŋ yardäm kšrsitişi arqiliq 1935-jilğiçä Ürümçidiki tatar mäktividä oquydu. Andin 15 yaşliq İbrahim Mut°i Taşkänt şähiridiki Ottura Aziya universitetiniŋ ädliyä fakul'tetida mämuriy hoquq mutähässisligi boyiçä bilim elişqa atlinidu. Universitetta oquş җäriyanida rus vä šzbäk tillirini üginidu vä šziniŋ häväsi tüpäyli S.E. Malov ohşaş büyük türkiyşunaslarniŋ qedimiy türk tilliri boyiçä ämgäkliri bilän tonuşidu.
1937-jili oquşini tamamlap, Ürümçigä qaytip kälgändin keyin, şu dävir ehtiyaҗiğa bağliq Şinҗaŋ šlkilik darilmäuällimindä (pedagogika tehnikumida) uyğur tili, ädäbiyat vä pedagogika pänliridin däris beridu. Bu dävirdä Şärqiy Türkstanda uyğur tilida pedagogika boyiçä kitaplar yetişmätti. Şuŋlaşqa İ.Mut°i pedagogika päniniŋ asasini salğuçi ataqliq çeh alimi Yan Amos Komenskiyniŋ (XVII äsirdä yaşap iҗat qilğan) «Didaktika» namliq kitavini rus tilidin uyğur tiliğa tärҗimä qilidu. Җallat Şeŋ Şisäy 1937-jildin başlap, huddi Keŋäş İttipaqidikigä ohşaş härhil yala-tšhmätlär bilän (diqqätkä sazavär yeri, bu ikki dšlättä yaşavatqan uyğur ziyaliliriğa «Yaponiyaniŋ җasusi» degän qalpaq kiygüzülgän — R.A.) uyğur ziyalilirini türmilärgä taşlaşqa başlaydu. 1940-jili iyun' eyida miŋliğan ilğar uyğur ziyaliliri qatarida İ.Mut°imu qamaqqa elinidu. 1943-jili gomindaŋ hškümiti Şeŋ Şisäyni ornidin elip, uni şu çağdiki paytäht Çuŋçiŋğa elip ketidu. Keyinki kälgänlär Şeŋ Şisäyniŋ vähşilärçä säyasitini säl yumşitişqa tirişip, türmilärdiki kšpligän uyğur ziyalilirini azat qilidu. 1945-jili İbrahim Mut°imu türmidin çiqidu. Moşu jilniŋ ahirida Hitayniŋ gomindaŋ hškümiti bilän hämkarlişiş arqiliq šz hälqiniŋ eğir qismitini yeniklitiş yolida qäläm kürişi elip berivatqan ataqliq uyğur ziyaliliri Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi, Muhämmätimin Buğra, Äysa Yüsüp Alptekin Çuŋçiŋdin Ürümçigä täklip qilinidu. Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi šlkilik hškümätniŋ täptiş mähkimisiniŋ başliği bolup saylinidu. Muhämmätimin Buğra bilän Äysa Yüsüp Alptekin bolsa, šlkilik hškümätniŋ häy°ät äzaliri bolidu. «Üç äpändi» nami bilän mäşhur bolğan hälqimizniŋ bu millätpärvär pärzäntliri Ürümçigä kelişi bilänla maarip, mädäniyät vä mätbuat sahalirini җiddiy qolğa alidu. Bu çağlarda Şärqiy Türkstanda kitap, gezit, jurnal näşir qiliş işliri nahayiti arqida qalğan edi. Şuŋlaşqa ular šzara mäslihätlişip, «Altay» näşriyatini qayta quridu (Ular Çuŋçiŋda moşundaq näşriyatni täsis qilğan edi) häm talantliq yaşlarni millätniŋ täräqqiyati üçün muhim bolğan bu işqa җälip qilidu. Şundaq yaşlarniŋ qatarida İ.Mut°imu bolidu. Täşkilatçanliq vä yeziş qabiliyiti, tirişçanliği bilän alahidä päriqlinip turğan İ.Mut°i näşriyat mudiri bolup tayinlanğan Äysa Yüsüp Alptekinniŋ muavini bolup hizmät atquridu. Muhämmätimin Buğra baş muhärrirlikkä, uniŋ orunbasarliğiğa daŋliq uyğur şairi vä yazğuçisi Abdurehim Ötkür bilän «Ölkä tarihi» namliq kitapniŋ muällipi, tarihçi Polat Qadir tayinlinidu. Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi pähriy räis bolidu. İ.Mut°i hälqimizniŋ moşundaq daŋliq väkilliri bilän rähbärlik sepidä billä bolup, şu dävirdä muhim hesaplanğan kšpligän mäsililärniŋ iҗabiy yeşilişigä munasip ülüşini qoşidu. Şuŋlaşqa bu dävirni ädip hayatidiki äŋ yarqin sähipilärniŋ biri, däp qaraşqa bolidu. 1946-jili iyul' eyida näşriyat «Altay» nami bilän šz jurnalini, 1947-jili yazda bolsa, Muhämmätimin Buğraniŋ baş muhärrirligidä «Ärk» namliq gezitini näşir qilişqa başlaydu. Moşu jili Ölkilik hškümät räisligigä Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi, baş katip lavazimiğa Äysa Yüsüp Alptekin saylinidu. 1947 — 1948-jilliri, yäni Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi dävridä «Altay» näşriyatiğa šlkilik hškümät täripidin alahidä kšŋül bšlünüp, kšp miqdarda mäbläğ aҗritilidu. Mäzkür näşriyatta işligän Hevir Tšmür šziniŋ «Altay» näşriyati vä başqa işlar toğrisida äslimä» namliq maqalisida şu jilliri «Altay» jurnali bilän «Ärk» geziti Ürümçidin sirt, Uyğur eliniŋ җänup vä şimalidiki käŋ rayonlarğa tarqitilğanliği, hätta içkiridiki uyğurlarğa vä Һindstan, Pakstan, Türkiya qatarliq çät ällärdiki uyğurlarğa qädär ävätilgänligi toğrisida, şundaqla näşriyat hadimliriniŋ fil'mlirini qoyuş, has dukan eçiş işlirinimu yolğa qoyğanliği toğriliq yazidu.
1947-jilniŋ ahirilirida «Altay» näşriyati yenida ilmiy tätqiqat җämiyiti täsis qilinidu. Uniŋ hämräisliri bolup üç äpändi saylansa, İbrahim Mut°i bilän Çiŋğizhan damolla muavinliri bolup saylinidu. Mäzkür ilmiy җämiyätniŋ yenida türlük mavzularda ilmiy dokladlar oqulup, muhakimä qilinidiğan därnäk täsis qilinidu. «Därnäk» namini İ.Mut°i tävsiyä qilidu. Uniŋda Mäsüt Sabirhaҗi Boyqozi, Muhämmätimin Buğra, Äysa Yüsüp Alptekindin sirt Burhan Şahidi, İ.Mut°i türlük mavzularda šz pikirliri bilän bšlüşkän. Hevir Tšmürniŋ yezişiçä, M.Buğra atom bombisi, B.Şahidi Sibiriyä türkiy häliqliri, İ.Mut°i bolsa, Älişer Navaiy häqqidä dokladlar oquğan. Keyiniräk bu därnäk şeiriyät musabiqilirini uyuşturğan. Uniŋ ğalipliriğa Şveytsariya saati, Amerikiniŋ parker qälämliri mukapatqa berilgän.
«Altay» näşriyati maarip işliriğimu alahidä kšŋül bšlgän. Һärhil pänlär boyiçä därisliklär näşir qilğan. İbrahim Mut°i moşu vaqitlarda uyğur tiliniŋ morfologiyasi, sintaksisi, stilistikisi vä imlasi boyiçä birnäççä kitap yezip, näşirdin çiqarğan.
1948-jilniŋ ahirida Mäsüt Sabirhaҗi Bayqozi šlkilik hškümät räisligidin çüşirilgändin keyin, därnäk šz paaliyitini tohtitidu. «Altay» näşriyatiniŋ işlirimu suslişişqa başlaydu. 1949-jili sentyabr' eyida, yäni Uyğur eli gomindaŋ hškümitidin kommunistlar hškümitigä štüşi aldida, «Altay» näşriyati yepilip, uniŋ Äysa Yüsüp Alptekin, Muhämmätimin Buğra başliq bir top asasliq hadimliri çät älgä ketidu.
Şuniŋdin keyin İbrahim Mut°i tärҗimä, tährirlik vä säyasiy işlirini davam qilidu. U 1950 — 1953-jilliri Märkiziy milliy işlar komitetida mäslihätçi, 1953 —1960-jilliri Märkiziy millätlär näşriyatiniŋ Uyğur tährir bšlümidä mudir bolup işläydu. Bu jilliri İ.Mut°i ilmiy işliri bilän qatar tärҗimä vä näşriyatçiliq paaliyätlär bilänmu җiddiy şuğullinidu. 1957-jili Beҗinda İ.Mut°iniŋ bevasitä iştraki bilän XVII äsirniŋ ikkinçi yerimida yezilğan manҗurçä-tibätçä-moŋğulçä-uyğurçä-hitayçä bäş tilliq luğät näşir qilinidu.
İbrahim Mut°i 1950-jili, yäni hälqiniŋ maaripini, mätbuatini, ilim-pänini täräqqiy ätküzüştiki paaliyiti üçün jigirmä yeşida türmigä taşlinip, bäş jil iztirap çäkkän bolsa, qiriq yeşida, yäni 1960-jili qaytidin türmigä solinip, on ikki jil eğir җismaniy vä rohiy azaplarni tartişqa mäҗbur bolidu.
Keyiniräk, yäni mämlikättä birqatar šzgirişlär yüz bärgändä, İ.Mut°i türmidin boşitilip, Bayinğolin-moŋğul avtonom vilayitiniŋ säyasiy keŋişigä hizmätkä ävätilidu. Bu yärdä u türlük iҗtimaiy-säyasiy mäzmundiki äsärlärni hitay tilidin uyğur tiliğa tärҗimä qilidu. 1976-jili dšlät miqiyasida iҗabiy šzgirişlär yüz berişkä başlaydu. Җümlidin Uyğur elidimu šz mädäniyiti, tili, tarihini üginişkä aziraq mümkinçiliklär yaritilidu. 1978-jili «Divanu luğätit türkni» vä «Qutadğu bilikni» uyğur vä hitay tilliriğa tärҗimä qiliş vä näşirgä täyyarlaş mavzusi Hitayniŋ mämlikätlik filosofiya-iҗtimaiy pän tätqiqati planiğa räsmiy kirgüzülidu häm bu mavzu quruluş harpisidiki Şinҗaŋ iҗtimaiy pänlär akademiyasiniŋ asasliq paaliyitigä aylinidu. Mundaq muräkkäp häm muhim işni süpätlik ämälgä aşuruş üçün bilimlik mutähässislär keräk edi. Şuŋlaşqa İ.Mut°i mäzkür akademiyaniŋ Til tätqiqati institutiğa täklip qilinidu. U «Divanu luğätit türkni» äräp tilidin uyğur tiliğa tärҗimä qiliş vä näşirgä täyyarlaş topiniŋ mäs°ul muhärriri bolup tayinlinidu. Mäzkür toptiki Mirsultan Osman (muhärrir), İmin Tursun (muhärrir), Abdurehim Ötkür, Abdusalam Abbas, Abdureşit qarim Sabit, Hälim Salih, Osman Mähämmätniyaz, Sabit Rozi qatarliq ataqliq uyğur alimliri tinmay izdiniş nätiҗisidä qisqa vaqit içidä «Divanu luğätit türkniŋ» üç tomini 1981, 1983, 1984-jilliri näşir qilidu. İ.Mut°i Mahmut Qäşqäriyniŋ ämgigini tärҗimä qiliş vä näşirgä täyyarlaş җäriyanida ataqliq tilşunas Mirsultan Osman bilän alimniŋ hayatiğa munasivätlik materiallarni tehimu ätrapliq üginiş mähsitidä Qäşqär vilayitigä mähsus ilmiy säpär bilän baridu. Bu yärdä Mahmut Qäşqäriyniŋ šz ämgigidä ata-boviliriniŋ makani retidä atalğan җay namlirini vä başqa mälumatlarni jutniŋ aqsaqalliridin, ziyaliliridin sorap bilidu, kona yazma mänbälärdin täpsiliy üginidu. Nätiҗidä Toqquzaq nahiyäsi Opal yezisidiki «Һäzriti mollam» mazariniŋ Mahmut Qäşqäriy mazari ekänligini häm alim hayatiğa bağliq başqimu mälumatlarni ilmiy faktlar asasida dälilläydu. Bu izdinişlär җäriyanini vä nätiҗisini 1984-jili Mirsultan Osman bilän birliktä yazğan «Mähmud Qaşiğäriniŋ yurti, hayati vä maziri toğrisida» namliq maqalidä elan qilidu. Türkiyşunasliqta çoŋ ähmiyätkä egä bolğan bu yeŋiliq peşqädäm tilçi Şavdun Kibirovniŋ tärҗimisidä rus tilida Baku şähiridä näşir qilinidiğan Keŋäş türkiyşunasliğiniŋ asasiy ilmiy näşri bolğan «Sovetskaya tyurkologiya» jurnalida näşir qilinidu.
İbrahim Mut°i 1980 — 1984-jilliri juqurida atalğan til tätqiqati institutiniŋ muavin mudirliq väzipisini atquridu vä uyğurşunasliqniŋ türlük sahaliri boyiçä onliğan härhil kšlämlik maqalilarni yazidu. Alimniŋ tätqiqat dairisiniŋ näqädär käŋ bolğanliğiğa tšvändiki maqalilar namliridin kšrüşkä bolidu: «Şeir tili häqqidä» (1-39-bb. Bätlär alimniŋ 2007-jili Beҗiŋda näşir qilinğan «İbrahim Mut°i ilmiy maqaliliri» namliq toplam boyiçä berildi), «Uyğur tilida sšz urğusi vä ibarä intonatsiyasi» (40 — 67-bb.) «Türkiy tillar tätqiqatida aldimizda turğan işlar» (139 — 153-bb.), «İran tili bilän uyğur tili otturisidiki tarihiy munasivät», «Uyğur häliq eğiz ädäbiyatidiki mifologiya mäsilisi», «Abdulla Toqay vä yeŋi uyğur ädäbiyati» (453 — 471-bb.), «Abduhaliq Uyğur häqqidä» (472 — 478-bb.), «Balasağun şähiri häqqidiki yeŋiliqlar», «Ämir Tšmür ordisidiki on ikki muqam», «Tärҗimä näzäriyäsi häqqidä» (618 — 641-bb.), «Uyğurlar islam diniğa kirgän dävirdiki islam mädrisiliri» (514 — 539-bb.). İbrahim Mut°i bu keyinki maqalisini 1989-jili Amerikiniŋ Garvard universitetida uyuşturulğan ilmiy konferentsiyadä oquğan. Keyin u maqalä ingliz tiliğa tärҗimä qilinip, konferentsiyaniŋ maqalilar toplimiğa kirgüzülgän.
Alimniŋ qiziqiş dairisi qançä käŋ bolsimu, uniŋ ämgäkliriniŋ asasiy qismi yaş vaqtida Taşkänttä oquvatqanda, šzligidin ügängän qedimiy uyğur tiliğa beğişlanğan. Bu yärdä ularniŋ bäzilirini atap štüşni toğra kšrduq: «Türkiy tillar divanida» asas qilinğan til — haqaniyä tili häqqidä», «Türkiy tillar divani» vä uniŋ muällipi Mähmud Qaşiğäri», «Çağatay ädäbiy tiliniŋ uyğur ädäbiy tili täräqqiyatida tutqan orni», «Uyğur hälqi bilän hänzu hälqi otturisidiki mädäniyät almaşturuşqa zor tšhpä qoşqan mäşhur tärҗiman – Siŋqu Säli Tutuŋ», «Qädimki kuçaliq mäşhur tärҗiman Kumarajiva toğrisida», «Tarim bostanliğidiki birqançä qedimiy şähär namliriniŋ etimologiyasi», «Qädimki uyğurçidiki qoş sšzlär», «Qädimki uyğurçidiki şeiriyätkä ait atalğular».
Qazaqstan pänlär akademiyasiniŋ akademigi Ğoҗähmät Sädvaqasov İbrahim Mut°ini 1990-jili Qazaqstan Pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq institutida 3 — 5-iyun' künliri bolup štidiğan 2-җumhuriyätlik uyğurşunasliq konferentsiyasigä delegat süpitidä räsmiy täklip qilidu. Şu jili alimniŋ 70 jilliği munasiviti bilän Beҗiŋda näşir qilinğan «İbrahim Mut°iyniŋ ilmiy maqaliliri» namliq toplamğa yazğan «Şinҗaŋ türkiyşunasliğiğa qoşulğan zor tšhpä» namliq maqalisini elan qilidu. Ğ.Sädvaqasov İ.Mut°iniŋ toplamğa kirgüzülgän ilmiy maqaliliriniŋ mäzmuniğa, ähmiyitigä, ilmiy yeŋiliğiğa qisqiçä tohtilip, šz pikrini tšvändikiçä hulasiläydu: «…Kitapniŋ muällipi peşqädäm tilşunas alim İbrahim Mut°i mäzkür toplamğa kirgän maqaliliri arqiliq šziniŋ tätqiqat dairisiniŋ käŋligini tonutidu. Muällip täkşürüş ob°ekti süpitidä elinğan hilmu-hil aktual mavzularğa dair mälumatlarni toluq egiläp, šzidin ilgärki alimlarniŋ munasivätlik pikir mulahizilirini hesapqa eliş bilän birqatarda, asasän šzi erişkän tätqiqat nätiҗilirini, şähsän šz kšzqaraşlirini otturiğa salidu. Kitapta tiŋ vä yeŋi bayqaşlar, kişidä oy tuğduridiğan, türtkä bolidiğan, mäsiliniŋ mahiyitigä çoŋquriraq çšküşkä dävät qilidiğan ünümlük ilmiy gipotezilarmu az ämäs».
Milliy mätbuat, tärҗimanliq sahaliriniŋ, bolupmu uyğurşunasliq päniniŋ, җümlidin uyğur tilşunasliğiniŋ şäkillinip, täräqqiy etişidä šçmäs iz qaldurğan İbrahim Mut°i uzaq vä mäzmunluq hayat käçürüp, 2010-jili 90 yeşida vapat bolidu.
Ruslan ARZİEV,
filologiya pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ