İlim — toğra yolda meŋiş mäş°ili

0
55 ret oqıldı

Şübhisizki, insanniŋ hayatliqtiki äŋ aldinqi väzipisi Allah taalani tonuş, uni razi qiliş vä u kšrsätkän ülgä boyiçä hayat käçürüştur. Allah taala buni bayan qilip Qur°an Kärimdä «Allahtin başqa heçbir ilah yoq ekänligini bilgin», däydu. Yänä «Män җinlarni vä insanlarni päqät maŋa ibadät qilsun däp yarattim», däydu. Bu väzipini orunlaş üçün oquş, üginiş şärttur. Çünki ügänmäy turup, Allah taalani tonuğili bolmaydu, ügänmäy turup uni razi qilişniŋ yollirini bilgini bolmaydu, ügänmäy turup Allah taala kšrsätkän boyiçä yaşap, uniŋğa ibadät qilğili bolmaydu. Bularniŋ hämmisiniŋ açquçi — ilim. Çünki ilim Allah taala kšrsätkän boyiçä yaşap, uniŋğa ibadät qilişniŋ vä uni razi qilip ikki duniyada bähitlik hayat käçürüşniŋ yolidur. İlim — Allah taalağa yetişniŋ şotisi, җännätkä kirişniŋ yoli, toğra yolda meŋiş üçün mäş°äldur.
Därväqä, oquş, üginiş – islam dininiŋ yadrosi vä äŋ aldinqi çaqiriğidur. Şuŋlaşqa Qur°an Kärimdin äŋ däsläp çüşkän ayät, şundaqla Päyğämbär äläyhissalamğa äŋ däsläp kälgän vähiy «oqu!», degän ämir bilän başlanğan. Äräp tiliniŋ grammatikisida «Peilniŋ mäfuli (yäni iş-härikät üstigä çüşkän närsä) häzf qilinsa, peilniŋ mänasi šziniŋ umumliğida qalidu», däydiğan qaidä bar. Uniŋ üstigä Allah taala Päyğämbär äläyhissalamğa «oqu!» degändä, Päyğämbär äläyhissalamniŋ qolida oquydiğan bir närsä yoq edi. Buniŋğa asasän däymizki, Allah taalaniŋ «oqu!» degän ämri «saŋa din vä duniyaliğiŋ üçün mänpäätlik bolğan härqandaq ilimni oquğin, ügängin vä bilgin», degänliktur. Allah taalaniŋ «Yaratqan räbbiŋniŋ ismi bilän oqu!», degän bu ämri imanni ğayä qilğan vä Allah taalaniŋ barliğini, birligini, çäksiz qudritini vä gšzäl sän°ätlirini bilip, iman eytiş bilän takamullişidiğan ilimni kšrsitidu. Çünki imandin haliy qalğan vä iman bilän qurallanmiğan härqandaq ilim balayu-apät bolup, mundaq ilim insanni zoravanliqqa, aҗizlarni ezişkä, başqilarniŋ hesaviğa çoŋiyişqa vä nurğunliğan yolsizliqlarğa elip baridu. Mundaq ilim šz yolida işlitilmigän vä šz ğayisidin çätnäp kätkän ilimdur. Biz Allah taalaniŋ kitavi bolğan Qur°an Kärimni vä Päyğämbär äläyhissalam hädislirini häm täbiiy pän ilimlirini oqup ügänsäkmu, şundaqla dinimiz vä duniyaliğimiz üçün mänpäätlik bolğan barliq ilimlarni oqup ügänsäk, biz Allah taalaniŋ «oqu!», degän ämrigä itaät qilğan bolimiz. Mälumki, Allah taalaniŋ ikki kitavi bolup, biri – Qur°an Kärim, yänä biri – kainattur. Şuŋa bäzi šlimalar «kainat sšzlimäydiğan Qur°andur. Һä, Qur°an bolsa, sšzläydiğan kainattur» däydu. Qur°an Kärim «Allah taalaniŋ «kalam» (sšzläş) süpitiniŋ äsäri bolsa, kainat Allah taalaniŋ sani (sän°ätkar) süpitiniŋ äsäridur. Duniyadiki här saha ilim-pän Allah taalaniŋ qudritini vä gšzäl sän°ätlirini sšzläydu. İlim-pän alimliri vä tätqiqatçilar Allah taalaniŋ «Kainat» namliq kitavini oqumaqta vä uni täpsir qilmaqta.
Allah taala ilim ähliniŋ däriҗisini nahayiti juquri bahaliğan. «Allah silärdin iman eytqanlarni vä ilim berilgänlärni birqançä däriҗä juquri kštiridu», Allah taala ilim ähliniŋ qädrini kšrsitip qoyuş üçün: «Bilidiğanlar bilän bilmäydiğanlar baravär bolamdu?», degän. Bu ayät Allah taalaniŋ näzäridä ilim ähli bilän adättiki kişilärniŋ otturisida asman-zimin päriq barliğini kšrsitidu.
Äpsuski, on altinçi yüz jildin keyin musulmanlar äqidä vä ählaq җähättin çiriklişişkä başlivedi, türlük hurapatlar, yoqsulluq vä muhtaҗliq ularni qorşavaldi, ular meçittin üz šrüp, haniqağa yüzlinidiğan, ibadätni Allah taalağa qilmay, atalmiş ävliyalarğa qilidiğan, täpsir, hädis ilimlirini oquşniŋ orniğa, täriqätçilik, ilmiy mäntiq, ilmiy pälsäpä, ayiği çiqmaydiğan fiqhiy җedällärni ävzäl kšrgändin keyin, ular šzliriniŋ duniyağa särdarliq väzipisini, ilim-pändiki täräqqiyat dävrini başqilarğa štküzüp berip, beçarilärgä aylinip qaldi. Ular sufizmliq vä tärkiduniyaliq tärğibatniŋ zähiri bilän hoşsizlinip qalğandin keyin, ilim-pändiki täräqqiyat dävri başqilarniŋ qoliğa štüp kätti. Musulmanlar islamniŋ quruq җazisini kštirivelip, teşi parlaq, içi quruq šmür štküzdi. Burun İbn Sina, Farabiyni yetiştürgän mädrisilär keyinçä, qara qosaqlarni, җanbaqarlarni yetiştürüp çiqişqa başlidi. Mädrisilärdä matematika, astronomiya degändäk ilimlarniŋ štülüşini mähsätlik halda «dähriyläşkänlik», däp täşviq qilindi. İlim-pängä yüzlängän kişilärni «җädidiy» däp qalpaq kiygüzüp, äl-җamaätniŋ kšzigä sät kšrsätti. Һätta, Uluqbägdäk alimlarni astronomiya ilimigä kšŋül bšlüp, šzigä räsäthana yasatqanliği üçün, uni «murtäd» däp hšküm qilip, šz oğliniŋ qoli bilän šltürgüzdi. Abduqadir damollamni bolsa, «җädidiy» degän qalpaqni kiygüzüp, bir hainniŋ qoli bilän šltürgüzdi. Din bilän pän bir-birigä zit qilip kšrsitilgän moşundaq väziyättä «diniy ilim» vä «duniyaliq ilim» degän ayrimçiliq räsmiy otturiğa çiqti. Ahirätlikni degänlär mädrisigä, duniyaliqni degänlär, pänniy mäktäpkä baridiğan boldi. Dinda oquğanlar šlima ataldi, ularni mäshirä qilmaqçi bolsa, «mollam» däp qoyidiğan boldi, pändä oquğanlar ziyaliy ataldi. Ölima bilän ziyali otturisiğa nahayiti qelin tam selindi, ularniŋ arisidiki musapä bäkmu jiraqlaşturuvetildi.
İlim-pän bilän qurallanğanlar duniyağa hšküm qilidiğan boldi, ilim-pändin üz šrüp tärkiduniya boluvalğanlar duniyaniŋ qaysi yeridä bolsun, başqilarğa beqindi bolup, mähkümlüktä yaşaydiğan boldi.
«Qur°an Kärimniŋ» kšpligän täbiiy pän ilimliridin hävär bärgänligini kšrimiz. «Kšrmämsänki, Allah häqiqätän buluttin yamğur yağdurdi. Uniŋ bilän türlük, räŋmu-räŋ mevilärni çiqarduq, tağlardin aq, qizil, härhil räŋlik vä qap-qara yollar (qildi). Şuniŋdäk insanlarni, hayvanlarni vä çarvilarnimu räŋmu-räŋ qilip yaratti, Allahniŋ bändiliri içidä Allahtin päqät alimlarla qorqidu. Şübhisizki, Allah ğaliptur, nahayiti mäğpirät qilğuçidur». Bu ayättä šsümlüklärgä, hayvanatlarğa munasivätlik ilimlarğa, psihologiya vä geologiya qatarliqlarğa işarät qilinğan. Allah taalaniŋ bu bayanlardin keyinla «Allahniŋ bändiliri içidä Allahtin päqät alimlarla qorqidu», degän sšzi härqaysi ilim sahaliridiki alimlarniŋ hämmisini šz içigä alidu. Çünki diniy alim šziniŋ mädrisisidä, imam mehrabta, biologiya alimi šziniŋ täҗribihanisida, astronomiya alimi šziniŋ räsäthanisida Allah taalaniŋ uluqliğini his qilidu vä Allah taaladin qorqidu. Demäk, bu ayät barliq ilim ählini šz içigä alidu.
Angliyalik filosof Gerbert Spenser «Tärbiyä» namliq äsäridä mundaq däydu: «Täbiiy pän ilimliri bilän şuğulliniş – ibadättur. Çünki täbiiy pän-ilimliriğa içkiriläp kiriş biz sirliriğa yetip bolalmay därtlinivatqan vä päydin-päy bilivatqan şäyilärniŋ esilliğini etirap qiliş, andin ularni yaratqan zatniŋ çäksiz qudritini tonuş demäktur. Bu ağzaki täsbih ämäs, ämäliy täsbihtur. Mundaq ilimlarğa qilinidiğan hšrmätmu mänasiz hšrmät ämäs, bälki äqil, täpäkkür vä vaqitni qurvan qiliş bädiligä kälgän qimmätlik hšrmättur. Mundaq ilim kişilärgä Allahniŋ qandaq şäkil vä qandaq käypiyatta ekänligini çüşändürüşniŋ mümkin ämäsligini bildürüştä istibdat yolini tutmaydu, lekin bizgä bu mümkin ämäslikni çüşändürüş üçün munasip yolni tutidu vä insanni äqli yetidiğan barliq sahalarğa başlap berip, ahirida äqilniŋ sirtida bolğan çegarida tohtaydu. Şu vaqitta däyduki, «insanniŋ äqli şunçilik yärgiçä yetidu, amma äqil idräk qilalmaydiğan alämlär kšp!».
Gerbert juqurida eytilğan sšzlirigä misal kältürüp, mundaq däydu: «Bir tamçä suni kšrgän alim uniŋ oksigen bilän gedrogendin mälum nisbättä tärkip tapqan su ekänligini, ägär u šziniŋ täbiitidin šzgiripla kätsä, su ämäs, başqa närsigä aylinip qalidiğanliğini ubdan bilidu. Buniŋdin Allah taalaniŋ qudritini vä hekmät bilän şundaq orunlaşturğanliğini çüşinidu. Mundaq alimniŋ ilmi su tamçisini «päqät bir tamçä su halas», däp bilidiğan alimniŋ ilimidin, älvättä, juquri vä küçlük ilimdur. Şuniŋdäk, bir tal qar danisini kšrgän alimmu uniŋdiki bädiiy sän°ätni, diqqät bilän layihilängän gšzällikni kšridu. Şübhisizki, buniŋ bilän Allahniŋ maharitini vä hekmätlik iş qilidiğanliğini bilidu. Amma şäyilärgä yüzäki baqidiğan alim qar danisini «muzliğan su», däpla kšridu, bäs».
İlim-pän – dinğa düşmän ämäs, uniŋğa zitmu ämäs, bälki äqillik kişilärni imanğa başlaydiğan bir yolbaşçidur. İlim deŋiziğa şuŋğup, uniŋdin bährimän bolğan kšpligän alimlarniŋ bu sirliq kainatniŋ arqisida uni himayä qilip vä başqurup turidiğan bir ilahiy qudrätniŋ barliğini vä uniŋdiki härnärsiniŋ mälum qanuniyätkä egä, puhta yaritilğan sän°ät ekänligini etirap qilip, Allah taalaniŋ diniğa qaytqanliği häҗäplinärlik ämäs. Çünki ilim härqaçan Allahqa başlimay qalmaydu. Dinsizliq etiqati bilän täbiät, astronomiya, biologiya, fizika vä başqa ilim-pän sahaliriğa qädäm qoyup, bu ilim-pänlär sayisida häqiqätni tonup hidayät tapqandin keyin, Allah taalaniŋ barliğiğa ilmiy yosunda yetärlik dälillärni kältürgän vä bu dälilliri arqiliq ilim-pändin yüzäki mälumatliq bolup, ilimni dinğa qarşi qural qilmaqçi bolğanlarğa qarşi küçlük räddiyälärni berip kälgän täbiiy pän alimlirimu nahayiti kšp. Germaniyalik şair vä yazğuçi Gilmut Gugil mundaq däydu: «İlim sahaliri käŋäygänsiri, täŋdaşsiz qudrätlik, yäkkä-yeganä Yaratquçiniŋ barliğiğa bolğan küçlük ilmiy dälillär kšpäymäktä. Biologiya, fizika, täbiät, astronomiya alimliri šzara hämkarlişip, ilim minbirini tiklimäktä. Bu äyni vaqitta Allahniŋ uluqliğiniŋ minbiridur».
Amma täbiiy pändä šzlirini alim sanap mäğrurlanğan ateistlar štmüş zamanlarniŋ äqliyiti bilän yaşiğuçilardur. Ular zamanimizdiki ilim-pänniŋ qançilik zor ilgiriläş hasil qilğanliğini vä härbir qädimidä Allah taalaniŋ barliğini ispatlavatqanliğini kšrmäydu. Çünki ularniŋ täpäkkür qiliş tärzi başqilar sizip bärgän çäklik näzäriyä dairisidä mähbus bolğanliqtin, ularniŋ äqlimu şu ändizä içidä mähbustur.

Muhämmät YÜSÜP,
alim vä diniy šlima.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ