Qatillar salğan dağlar…

0
75 ret oqıldı

Mälimizgä qädäm täşrip qilğan härqandaq adämniŋ kšzigä birdin çeliqidiğan yadikarliq mäktäp beğiğa orunlaşqan. Uniŋğa säyasiy täqip qurvanliri bilän Uluq Vätän uruşi veteranliriniŋ isim-şäripiliri yezilğan. Ular – štkän äsirniŋ 30 — 40-jilliri yüz bärgän tarihiy vaqiälärniŋ şahidliri. Jutdaşlirimiz kolhoz quruluşiniŋ aktiv iştrakçiliri bolğan häm Vätinimizgä täҗavuzluq bilän nemis faşistliri besip kirgändä, qoliğa qural elip mäydanğa atlanğan.
Tarihtin mälum bolğinidäk, sabiq Keŋäş İttipaqiniŋ yätmiş jilliq tarihida beguna adämlärniŋ nahäqtin-nahäq äyiplinip, täqipkä uçrişi 1937 — 1950-jilliri yüz berip, kšpligän ziyalilar ammiviy yosunda yoqitilğan edi. Täqipläşlär nätiҗisidä Keŋäş hškümitigä җanpidaliq bilän hizmät qilip, häliq arisida abroy-himmätkä egä bolğan uluq pärzäntlär, dšlät vä җämiyät ärbapliri Abdulla Rozibaqiev, İsmayil Tayirov, Mahmut Ğoҗamiyarov, Musa Roziev, şundaqla kšrnäklik yazğuçi- şairlar Letip Änsäri, Һebib Zakiriy, Abdulhäy Muhämmädiy, Nur İsrayilov, Turdi Һäsän, Һezim İskändärov vä başqilar «häliq düşmini» süpitidä tutqunğa elinip, sot-soraqsiz etilğan..
Tarihçi alimlarniŋ täkitlişigä qariğanda, şu jilliri Qazaqstanda 100 miŋdin oşuq adämgä «häliq düşmini» qalpiği kiygüzülüp, säyasiy, iҗtimaiy hayattin çätnitilgän. «Häliq düşmänlirigä» asasän šlüm җazasi berilätti, çünki ular eniqliğan «yat unsurlar» addiy dehan, işçi, muällim, hizmätçi, yazğuçi yaki şairla ämäs, bälki «Yaponiya, Angliya şpionliri» bolup çiqatti. Äynä şundaq «häliq düşmänliri» nahiyä märkizidin helä jiraq orunlaşqan Sadir yezisidimu eniqlinip, ular jiraq yaqa jutlarğa palanğan yaki etilğan. Jutumizniŋ «häliq düşmänliri» 20 — 90 yaş ariliğidiki härhil käsip egiliri edi.
Abdusalam Ähmätov, 1901-jili Yarkänt täväsiniŋ Sadir yezisida tuğulğan. Yezidiki «Qizil dehan» kolhoziniŋ räisi bolup işligän. 1937-jili 29-dekabr' küni Almuta vilayätlik UNKVD täripidin sotlinip, 1938-jili 26-yanvar' küni etilğan. 1960-jili 11-mart küni Almuta vilayätlik soti prezidumi täripidin aqlanğan. Abdusalam Ähmätovniŋ çoŋ oğli Nizam Ähmätovmu (1927 — 2018) Stalin lager'liriniŋ azavini tartqan. Keyin adil ämgigi arqiliq şšhrät qazinip, orden' vä medal'lar bilän mukapatlanğan. Panfilov nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini namiğa muyässär bolğan.
Pähräm Tohtiquliev, 1868-jili Yarkänt nahiyäsidä tuğulğan. Sadir yezisidiki «Qizil dehan» kolhoziniŋ äzasi. 1937-jili 25-noyabr'da Almuta vilayätlik UNKVD täripidin sotlanğan. 1937-jili 19-dekabr' küni etilğan. 1957-jili 26-martta Taldiqorğan vilayätlik soti täripidin aqlanğan. Pähräm Tohtiqulievniŋ ayali Җanarhan Uluq Vätän uruşiğa qatnaşqan. 1943-jili Ukrainini azat qiliş üçün bolğan şiddätlik җäŋlärniŋ biridä qaza bolğan. Pärzäntliri Zäynäphan (1900 — 1983), Mäşräp uruştin aman qelip, šz jutida vapat boldi. Ayşäm, İmärҗan (Moskva yeridä, uruş jilliri vapat boldi), Tursunhan, Җännät (1933 — 2018), Abdinäbi (1931-jili tuğulğan) Taşkänt şähiridiki ädliyä institutini tamamlap, Taҗikstanda ädliyä sahasida hizmät qildi.
Yüsüp Mämätquli, 1855-jili Yarkänt şähiridä tuğulğan. Molla. 1937-jili 18-dekabr' küni Almuta vilayätlik UNKVD täripidin sotlinip, 1937-jili 23-dekabr'da etilğan. 1989-jili 16-yanvar' küni SSSR Aliy soti preziduminiŋ pärmani bilän aqlanğan.
Mirğiyas Vaҗitov, 1921-jili Sadir yezisida tuğulğan. Kolhozçi. 1937-jili 18-dekabr' küni Almuta vilayätlik UNKVD täripidin sotlanğan. Savatsizliği (yänä yaşliği) inavätkä elinip, kesilgän šlüm җazasi on jilliq türmä bilän almaşturulğan. Ana-jutiğa 13 jildin keyin qaytqan. Mirğiyas Vaҗitov hayatniŋ qiyinçiliqlirini, җapalirini kšp tartip, 2001-jili 90 yeşida duniyadin štti.
Juqurida qäyt qilinğan «häliq düşmänliri» arisida bizniŋ bovimiz Kevir Һämraevmu bar. U 1893-jili Yarkänt nahiyäsiniŋ Nadäk yezisida tuğulğan. 1937-jili «häliq düşmini» qalpiği kiygüzülüp, 1938-jili 15-fevral' küni Almuta vilayätlik UNKVD täripidin sotlanğan vä şu jili 18-fevral' küni etilğan. 1989-jili 12-mayda Taldiqorğan vilayätlik prokuraturisi täripidin aqlanğan. Kevir bovimizniŋ çoŋ oğli Qurvan Kevirov 1935-jili tuğulğan. U uzun jil kolhozda pidakaranä ämgäk qilip, orden vä birqançä medal'lar bilän täğdirlängän. Känҗä oğli Märvan Һämraev 1937-jili tuğulğan. Atimiz šmürboyi kolhozda işläp, «häliq düşmininiŋ» balisi süpitidä hayat qiyinçiliqliriğa uçrap, aliy oquş orunlirida oquşqa qoli yätmäy, momimiz – «häliq düşmininiŋ» ayali Zäynäphan Pährämova bilän tağ-idirlarda mal baqqan. Şu mudhiş jilliri «häliq düşmininiŋ» aililirini šz jutida hatirҗäm yaşişiğa ruhsät qilinmiğanliğini bügün atimiz äpsusliniş ilkidä hatiriläydu. Lekin Märvan Һämraev rohini çüşärmäy, eğirçiliqlarğa bärdaşliq berip, 40 jildin oşuq egiliktä mehanizator bolup işligän. 1977-jili 40 yeşida partiya sepigä qobul qilinğan. Pidakaranä ämgigi tüpäyli, kšpligän Pähriy yarliq vä medal'lar bilän täğdirlängän. 1976-jili «Oktyabr'niŋ 40 jillliği» kolhoziniŋ ilğarliri qatarida Çehoslavakiyani ziyarät qilip käldi.
Bu künlärdä aka-uka ikki qerindaş – Märvan vä Qurvan Keviroğli bir-birigä yar-yšläk bolup, beşidin štkän-käçkänni äsläp, atiliri hatirisigä ornitilğan yadikarliq aldida (sürättä) uzaq süküt saqlişidu.
1937 — 1947-jilliridiki täqipläşlärniŋ, uniŋ җapasini tartqan atilar bilän anilar jürigidä saqaymas yara bolup qalğanliği hämmigä mälum. Keyinki ävlatlar ularniŋ rohiğa tazim qilip, yadida saqlap kälmäktä.
Jutdaşlirimizniŋ küç çiqirişi bilän Sadir ottura mäktiviniŋ beğiğa säyasiy täqip qurvanliriniŋ hatirisigä yadikarliq bärpa qilindi. Һär jili 31-may küni jut çoŋliri, mäktäp oquğuçiliri, jutdaşlar yadikarliqqa güldästilirini qoyup, süküt saqlap, uluq äҗdatlirini äsläydu…

Һakimҗan ҺÄMRAEV,
filologiya pänliriniŋ
namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ