“Çoŋ terror” vä uyğurlar

0
147 ret oqıldı

1997-jili Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ Pärmani bilän 31-may — Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş küni däp elan qilindi. Äynä şuniŋdin etivarän bu küni mämlikättä HH äsirniŋ birinçi yerimida täqipläş «tügmininiŋ» çaqpeligidä halak bolğan millionliğan beguna adämlärniŋ hatirisigä beğişlanğan memorial çarä-tädbirlär štküzülüp kälmäktä. Bolupmu 1937 –1938-jillardiki «çoŋ terrorni» täqipläşniŋ «äŋ çoqqisi» däp eytsaq bolidu.

Rastini eytiş keräkki, säyasiy täqiplär kommunistik ideologiyaniŋ aҗralmas qismi boldi. Ular sotsial-demokratik härikätniŋ bol'şeviklar qanitiniŋ rähbiri Lenin täräqqiy ätküzgän «proletariat diktaturisi» kontseptsiyasidila äkis ätkän edi. Diktatura ideyasiniŋ šzila liberalizmğa qarşi edi, härqandaq başqiçä pikirni rät qilatti, proletariatniŋ sinpiy düşmänlirini rähimsiz basturuşni kšzdä tutatti. Säyasiy räqiplärgä mundaq käskin munasivät qiliş «İnternatsionaldila» äkis ätkän edi: «…Biz zorluq duniyasini tüp-asasidin yoqitip, andin keyin šzimizniŋ yeŋi duniyamizni qurimiz…» («..Ves' mir nasil'ya mı razruşim//Do osnovan'ya, a zatem//Mı naş, mı novıy mir postroim…»). Ägär inqilaviy ağduruş räqiplirigä nisbätän şundaq rähimsiz munasivätni aqlisa, keŋäş hakimiyiti pütkül mämlikättä orniğan vä oppozitsiyani tügäl yoqatqan helä keyinki vaqitta sinpiy küräşniŋ turaqliq harakterğa egä boluşi keräkligi vä uniŋ sotsialistik dšlät moҗut bolğanda zšrür ekänligi toğriliq kontseptsiya işländi. Täbiiyki, säyasiy täqiplär mämlikättä bir partiyaviylik sistema vä Stalinniŋ ayrim hakimiyitini ornitiş mehanizmiğa aylandi.
Adämlärniŋ besim kšpçiligi säyasiy täqip degändä 1937 – 1938-jillardiki «çoŋ terrorni» kšz aldiğa kältüridu, çünki näq moşu vaqitta millionliğan beguna adämlär qamaqqa elindi, җazalaş lager'liriğa ävätilip, «üçlükniŋ» qarari bilän sot-soraqsizla etildi. Amma bu ämäliyatniŋ yiltiz-tomuri keŋäş hakimiyitiniŋ däsläpki jilliridin, yäni bol'şeviklar šz räqiplirigä qarşi rähimsiz җaza çarilirini kšrüşni qarar qilğan 1918-jili grajdanlar uruşi bilän billä başlinidu. Bol'şeviklar «Qizil terrorni» 1918-jili, yäni yeŋi hakimiyätkä qarşi qozğilaŋ vä isiyanlar Rossiyaniŋ Evropa qismidiki bäş vilayitini šz içigä alğanda elan qildi: ularni basturuşqa Qizil armiya äskärliri, çekistlar otryadliri ävätildi. Şu jili iyul' eyidila päqät Yaroslavl' şähiridä 428 adäm bol'şeviklar täripidin etildi. Şu çağdila bol'şeviklar Rossiyadä Birinçi җahan uruşida päyda bolğan täqipläş quralidin – җazalaş lager'liridin – däsläpki qetim paydilanğan edi. Buniŋda duniya proletariati dahisiniŋ šzi päqät ämgäkliridä vä kšrsätmiliridila ämäs, bälki 1918-jil 5-sentyabr'diki «Qizil terror toğriliq» Dekretta җazalaş lager'lirini quruş täşäbbusini kštärgän qilğan edi.
Grajdanlar uruşi ayaqlaşqandin keyin mämlikättä җazalaş lager'liriniŋ tarmiği qurulup, u SSSR İçki işlar häliq komissariati Baş lager'lar başqarmisiniŋ qarimiğida boldi. Äynä şundaq ikki çoŋ lager' – Qarağanda lageri (Karlag) vä Aqmola «vätän hainliri» ayalliriniŋ vä ailä äzaliriniŋ lageri (ALJİR) Qazaqstan territoriyasidä orunlaşti. Özbäkstan territoriyasidä Ottura Aziya lageri (SAzlag) qayğuluq şan-şäräpkä egä boldi.
Stalin vaqtida säyasiy täqiplär ammiviy harakterğa aylinip, mämlikättä yaşavatqan barliq millätlärniŋ väkilliri uniŋ qurviniğa aylandi. Päqät Qazaqstan territoriyasidila toluq ämäs mälumatlar boyiçä 110 miŋğa yeqin adäm säyasiy täqipkä uçridi. Kommunistik partiya sepidin çiqirilğanlarniŋ sanila täqipläşniŋ näqädär miqiyasliq bolğanliğini ispatlaydu. Mäsilän, 1934 – 1938-jillarda Qazaqstanda 30 387 adäm partiyadin çiqiriliptu. Qazaqstanliq tarihçi J.B. Äbilqojinniŋ täkitlişiçä, 1935 – 1938-jillarda partiyadin çiqirilğan 25 833 adämdin 8,5 miŋi «häliq düşmini» däp elan qilinğan, bu 1938-jilniŋ 1-yanvariğa qädär 48 miŋ äzasi bolğan Qazaqstan partiya täşkilatiniŋ 17 payizini degidäk täşkil qilğan edi. Partiyadin çiqirilğanlar ätimu yaki käçtimu bäribir җazalaş lager'liriğa palanğan edi.
1937-jili 23-fevral' – 5-martta bolup štkän VKP(b) Märkiziy komitetiniŋ Plenumi «çoŋ terrorni» tehimu käŋ qanat yaydurdi. Uniŋda Stalin «Partiyaviy iştiki kamçiliqlar vä trotskiyçilar bilän başqa hainlarni yoqitiş çariliri toğriliq» doklad bilän sšzgä çiqti, dokladta «häliq düşmänlirini» paş qiliş vä uҗuqturuş çaqiriği otturiğa taşlandi. Moşu doklad häliqqä elan qilinğandin keyinla dšlät täqipläş maşinisi çaqiriqni orunlaşqa kirişip, pütkül mämlikät boyiçä ammiviy qamaqqa elişlarni başlidi. Täqipläş, Keŋäşlär eliniŋ pütkül häliq egiligi ohşaş, planliq usul bilän ämälgä aşuruldi: juquridin yärlik täqipläş organliri uҗuqturuşi şärt bolğan «häliq düşmänliriniŋ» sani berilätti. Älvättä, җay-җaylarda «häliq düşmänlirini» uҗuqturuş planini aşurup orunlaşqa tirişqanlarmu boldi.
Täqipläş qurvanliri kelip çiqişi, sinpiy täälluqluği, štmüşi ohşaş iҗtimaiy vä säyasiy šlçämlär boyiçä tallavelinatti. Tarihiy vätini Keŋäş İttipaqiniŋ sirtida bolğan milliy toplarğa munasivätlik mämlikättä yaşavatqan çätälliklärgä ohşaş «düşmän millät» topiğa täälluqluq” degän šlçäm qollinildi. Päqät mälum milliy topqa täälluq boluşniŋ šzila täqipläş üçün asas edi. Qazaqstan vä Ottura Aziyadä kšpligän etnik toplar düşmän millät kategoriyasigä kirgüzülgän bolup, ularniŋ arisida nemislar, polyaklar, uyğurlar vä koreylar san boyiçä nurğun edi. Moşu milliy toplarğa qarşi jürgüzülgän täqipläş çariliriniŋ spetsifikisini tarihiy vätini – Şärqiy Türkstan – Ottura Aziya keŋäş җumhuriyätliri bilän hoşna bolğan uyğurlar misalida qarap çiqişqa bolidu.
Stalin Keŋäş İttipaqiniŋ çegarisini pütünsürük front liniyasi däp täsävvur qilatti vä uniŋ taşqi säyasiti hoşna ällärdiki dostanä tüzümni qollap-quvätläşkä qaritilğan edi. Mäsilän, Keŋäş hškümiti 1933-jili Şinҗaŋda gubernator Şeŋ Şisäyniŋ hakimiyät beşiğa kelişigä yardäm qildi, u bolsa, SSSRğa šlkiniŋ ihtisadiy resursliriğa vä säyasiy hayatiğa yol eçip bärdi. Nätiҗidä šlkä Keŋäş İttipaqiğa bağliq bolup qaldi – bäzibir bahalaşlarğa qariğanda, Şinҗaŋ Keŋäş dšlitiniŋ yerim mustämlikä territoriyasigä aylandi. Şu çağda säyasiy täqipkä Keŋäş NKVDniŋ agentliri oçuq härikät qilğan moşu šlkiniŋ ahalisimu duçar boldi. Yärlik tüzümniŋ dostanä ekänligigä qarimay, Keŋäş hakimiyät orunliri bu yärdä Yaponiya vä Angliya täsiriniŋ tarqilişidin qorqqan edi. Gäp şuniŋdiki, Şinҗaŋniŋ җänubidiki Qäşqär şähiridä XIX äsirniŋ ahiridin tartip ingliz konsulhanisi işläp, u moşu šlkä bilän umumiy çegarilarğa egä Büyük Britaniya mustämlikisi bolğan Һindstanniŋ mänpiyätlirigä vakalätlik qilatti. Rossiyadiki grajdanlar uruşi vä çät äl interventsiyasi jillirida ingliz konsulhanisi bol'şeviklarğa qarşi küräştä çoŋ rol' oyniğan edi. 1930-jillarda konsulhana paaliyiti toluq ğulitilip, Şeŋ Şisäyniŋ keŋäşpäräs tüzümi vä Keŋäş agentliri täripidin toluq nazarät qilinatti. Şuniŋğa qarimay, Stalinniŋ täqipläş maşinisi uyğurlar diyarida ingliz konsulhanisiniŋ boluşini Keŋäşlär Eli üçün hovup-hätär mänbäsi däp hesaplatti. Kelip çiqişi uyğurğa «häliq düşminigä» munasivätlik hšküm çiqirilğanda, Angliya paydisiğa җasusluq qildi, degän äyip teŋilğini teŋilğan edi. Keŋäş İttipaqi şundaqla Yaponiyaniŋ Şinҗaŋniŋ uyğur ahalisiğa täsir qilişidin qorqatti, şuŋlaşqa “Yaponiya hizmät orunliri bilän hämkarliq qildi”, degän oydurma uyğurlarni qamaqqa alğanda yänä bir säväp boldi.
Bügünki kündä Keŋäş uyğurlirini täqipläş tarihi asasän Qirğizstan uyğurliri misalida yahşi üginilgän. Mäsilän, җumhuriyättiki säyasiy täqiplär toğriliq dissertatsiya qoğdiğan qirğiz tarihçisi Bolot Abdurahmanov “Keŋäşkä qarşi çät äl märkäzliri bilän alaqida boldi”, däp äyiplängän uyğurlar vä başqa milliy toplar toğriliq arhiv materiallirini tählil qildi. Bu materiallar 2014-jili «İttipaq» uyğur җämiyiti çiqarğan «Qirğizstan uyğurliri» namliq al'bomni topliğuçilar täripidin paydilinildi. Uyğurlarni täqipläştä tätqiqatçi kältürgän ikki misal diqqätkä sazavär.
1. 1938-jili martniŋ ahirida Oşta jürgüzülgän çät äldin qeçip štkänlärgä qarşi kürişiş kampaniyasi dairisidä birnäççä kündila ikki miŋğa yeqin uyğur qamaqqa elinğan.
2. Uyğurlar NKVDniŋ 1938-jil 30-sentyabr'diki «Harbinliqlar atalmiş Yaponiya agenturisiniŋ terrorluq, buzğunçiliq vä җasusluq paaliyitigä bağliq çarä-tädbirlär toğriliq» buyruğiğa muvapiq başlanğan «Harbin operatsiyasi» atalmiş operatsiyaniŋ qurvini boldi. Bu buyruq «Hitay-Şärqiy tšmüryoliniŋ (KVJD) sabiq hadimliriğa vä Manҗuriyadä Yaponiya täripidin qurulğan Manҗuriya qoçaq dšlitiniŋ reemigrantliriğa qaritilğan edi. Yä KVJDğa, yä Manҗuriya qoçaq dšlitigä heçqandaq alaqä-munasiviti yoq uyğurlar «Harbin operatsiyasiniŋ» zärbisigä uçridi, aqivättä ularniŋ nurğunliri җazalaş lager'liriğa palandi yaki etivetildi.
Täqipläş organliri Keŋäş dšlitiniŋ häqiqiy vä mümkin bolğan düşmänlirigä qarşi küräştä SSSR territoriyasidä çät äl razvedkisi üçün asas boluşi ehtimal bäş ahali kategoriyasini eniqlidi. Ularniŋ bäşinçisi «mämlikätkä ammiviy tärtiptä kälgän (nemislar, polyaklar, uyğurlar, hänsular, iranlar v. b.) şähslär» süpitidä täripländi. Ändi uyğurlarni Keŋäş İttipaqi territoriyasigä nurğun sanda kälgän ahali kategoriyasigä yatquzuş häqiqätkä uyğun kälmätti. Eniğiraği, u päqät Pärğanä vadisidiki ähvalnila äkis ättürätti. Mälumki, HH äsirniŋ beşida u yärgä hoşna Qäşqärdin qäşqärlik mävsümlük işçilar nurğun kelip, kšpçiligi moşu yärdä qalğan edi. Keŋäş Ottura Aziyasidiki mämuriy-territoriyalik bšlüştin keyin bu qäşqärliklär ikki җumhuriyät – Özbäkstan vä Qirğizstan – territoriyasidä bolup qalidu. Şübhisizki, Pärğanä vadisi uyğurliriniŋ besim kšpçiligi Qoqänt hanliği territoriyasidä yüzligän jillar mabaynida yaşiğan şu qäşqärliklärniŋ ävlatliridin edi.
Qazaq SSRdiki uyğur ahalisiniŋ ähvali tamamän başqiçä edi, uyğurlar җumhuriyätniŋ şärqiy-җänubida, Yättisuda jiğançaq yaşatti. Bu yärdä uyğurlarniŋ besim kšpçiligini ilgiri tarançi nami bilän mälum bolğan İli uyğurliri täşkil qilatti. Tarançi ahalisiniŋ şäkilliniş tarihi imperiya dävridin, bolupmu Rossiya imperiyasiniŋ 1871 – 1881-jillarda İli (Ğulҗa) šlkisini işğal qilişi vaqtidin başlinidu. Rossiya on jil Ğulҗini egiläydu, Yättisu vilayitigä ilgiri Tarançi sultanliğiğa täälluq bolğan Kätmän bolusluği kiridu. 1882 – 1884-jillarda bu ahaliğa Sankt-Peterburg şärtnamisiniŋ (1881-j.) şärtlirigä muvapiq İli šlkisidin ammiviy kšçüp çiqqan uyğurlar qoşuldi. Rossiya imperiyasi uyğur-tarançilarni Türkstan šlkisiniŋ tüplük häliqliri bilän täŋläştürüp, ularni yärlik ahali kategoriyasigä yatquzdi. Uyğur ahalisiniŋ moşu qisminiŋ väkilliri Yättisuda Keŋäş hakimiyitini ornitişqa paal qatnaşti. Uyğur kommunistliriniŋ liderliri Abdulla Rozibaqiev, İsmayil Tayirov, Burhan Qasimov vä başqilar «çoŋ terror» vaqtida täqipläş qurvanliriğa aylandi. Ular Keŋäş hakimiyitigä qarşi härikät qildi, däp äyipländi.
Qazaqstanda Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş künidä Yättisudiki qizil terrorniŋ äŋ däsläpki kšrünüşliriniŋ biriniŋ – uyğur yeziliriniŋ turğunlirini ammiviy qirişniŋ – qurvanliriğa beğişlanğan memorial çarä-tädbirlärni štküzüş än°änigä aylandi. 1918-jili may eyiniŋ ahirida Muraev qomandanliğidiki Qizil armiya otryadi Vernıyda kazaklarniŋ qozğiliŋini basturup, Ğulҗa yoli bilän şäriqqä qarap maŋdi vä härbir uyğur yezisida teç dehanlarni ammiviy qirişni uyuşturdi. 2018-jili Qazaqstan uyğurliri miŋliğan adämniŋ hayatini qiyğan vä 20 miŋ adämniŋ Qizil armiya härikiti aqivitidin šy-egiligini taşlap, hoşna Hitayğa qeçişiğa mäҗbur bolğan paҗiälik vaqiäniŋ 100 jilliğini atap štti.
Keŋäş hakimiyiti vaqtida bol'şeviklarniŋ säyasiy täqipliri toğriliq sšz bolmatti, bolğan halättimu faktlar buzulup kältürülätti. Mäsilän, uyğur yeziliri turğunliriniŋ etilişi Keŋäş istoriografiyasidä kontrrevolyutsion eserlarniŋ işi süpitidä kšrsitildi. Ändi Yättisu uyğurliriniŋ hatirisidä 1918-jili uyğurlarğa qarşi ämälgä aşurulğan qanliq qiriş «Atu paҗiäsi» süpitidä saqlanğan. Qazaqstan mustäqillikkä erişkändin keyin Almuta vilayiti ilgärki Çeläk nahiyäsiniŋ birnäççä yezisida, җümlidin Lavarda, Qoramda memorial yadikarliqlar ornitildi. Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Aqsu yezisida qizilarmiyaçilär qolidin šlgän yeza turğunliriniŋ sani – 1334 – oyup yezilğan taş moşu küngiçä saqlaqliq. Bu yadikarliqlar vä hasiyätlik җaylar Qazaqstanniŋ muqäddäs җayliriğa yatquzulup, ularni oqup üginiş zšrüriyiti «Ruhani jaŋğıru» programmisi asasida äbädiyläştürüldi.
Äpsus, säyasiy täqiplärni industrial җämiyätni quruş boyiçä juquri ideyalär bilän aqlaydiğan stalinizm täräpdarliri hazirmu uçrişidu. Amma insaniy җämiyätniŋ aliy qädriyiti hesaplinidiğan adäm hayatini qiyişni heçqandaq juquri ideyalär bilän aqlaş mümkin bolmisa keräk. Säyasiy täqipläş qurvanlirini hatiriläş küni näq moşundaq paҗiälärniŋ keläçäktä qaytilanmasliği üçün keräk.

Ablähät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ