Nurlan ESPANOV: «Sän°ätkarni kštiridiğanmu häliq…»

0
217 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Tonulğan nahşiçi vä kompozitor Nurlan Espanov bilän uçrişişqa riyasätçi Şatliq Hudayqulov uyuşturğan häyrihahliq aktsiya türtkä boldi. Sšhbät aldida, rastini eytqanda, šzämdä biraz täşvişmu boldi. Çünki, hazir hitqa aylanğan yüzligän nahşilarniŋ muällipi, estrada yultuzi Nurlan Espanovni män, nemişkidu, hakavur, başqilarğa juquridin qaraydiğan «yultuz» süpitidä kšz aldimğa kältürgän edim. Äksiçä, tonulğan kompozitor nahayiti kämtar, kiçik peyil vä oçuq insan ekän. Şuŋlaşqimu sšhbitimiz oçuq vä sämimiy şaraitta štti.
— Nurlan, däsläp šziŋizni gezithanlirimizğa tonuşturup štsiŋiz?
— Män Türkstan vilayitigä qaraşliq Arıs şähiridä tuğulup šstüm. Һämmiŋlarğa mälumki, Arıs elimizniŋ tšmür yol härikitidiki muhim nuqtilarniŋ biri. Elimizniŋ җänubiy regiondiki barliq poezdlar moşu yär arqiliq štidu. Tšmür yol selinğanda bu yärgä ruslar, greklar, nemislar, moldavanlar, ukrainlar vä başqilar nurğun kšçüp kelip, orunlişip qalğan. Şuŋlaşqa biz bäynälmiläl muhitta çoŋ bolduq. Mälumki, meniŋ ana jutumdin Qazaqstanniŋ häliq artisti Nurjamal Süyinbaeva, җämiyät ärbabi Murat Jurinov, yazğuçi-dramaturg Dulat İsabekov, tonulğan sän°ätkarlar Aqjol Meyirbekov, Şahizada, Erjan Serikbaev vä başqimu ataqliq şähslär çiqqan.
Özäm däsläp boksçi boluşni arman qilğan. Keyin, salamätligimgä bola, sportni taşlap ketişkä toğra käldi. Dadam tšmüryolçi bolsimu muzıkiğa yeqin edi. Milliy saz äsvaplirini äҗayip maharät bilän çalatti. Şuniŋdin daridimekin, äytävir, sän°ätkä qiziqişim üstün boldi. Şuŋlaşqa birätola sän°ät yolini tallidim. Һazir päqät iҗadiyät bilän şuğullinimän.

— Uyğur sän°ätkarliri bilän arilişamsiz?
— Män juqurida eytip šttüm, kindik qeni tškülgän Arıs şähiri — çoŋ tšmür yol stantsiyasi. Kiçik çağlirimizda, yäni keŋäş dävridä, şähärgä sän°ätkarlar nurğun kelidiğan. Män şu kontsertlarniŋ hämmisini kšrüşkä tirişattim. Bir küni «Yaşliq» topiniŋ kontserti boldi. Ularniŋ milliy kiyimliri meni häyran qaldurdi. Nahşiliri nahayiti yeqip kätti. «Yaşliq» topi orunliğan «Appaq, appaq toşqanlar» nahşisini moşu küngiçä eytip jürimän. Ändi 1999-jili män «Jas qanat» häliqara konkursiğa qatnaştim. Şu jili bu konkursqa hazir elimizdä ammibap «Därvişlär» topimu iştrak qildi. Ularniŋ «Yarkänt bağliri» nahşisi meniŋdä çoŋqur täsirat qaldurdi. Qoşumçä qilsam, şu jili «Jas qanatqa» qatnaşqan Madina Sädvaqasova, Nurlan Alban, «Därvişlär» topi vä başqilar hazir elimizdä ammibapliqqa egä boldi. Konkursta «Därvişlär» topiniŋ äzasi Rayim Һämraev vä Dilmurat Baharov bilän tonuştum. Keyiniräk «Aziya» topiniŋ äzasi Rinat Basitov bilän arilaştim. Rinat arqiliq Şatliq Hudayqulov bilän tonuştum. Umumän, uyğur dostlirim kšp.
— Uyğur sän°ätkarliri bilän iҗadiy hämkarlişiş oyi bolmidimu?
— Juqurida täkitliginimdäk, «Yaşliqniŋ» «Appaq, appaq toşqanlarim» nahşisini kiçigimdinla yahşi kšrüp qalğan. Qiziq yeri, däsläp män «toşqanlar» degänni toğra çüşänmäy «qoşqarlarim» däp eytip jürüptimän. Keyin maŋa Rinat bu sšzniŋ mänasini çüşändürgändin keyin nahşiniŋ barliq sšzlirini yadlavaldim. Moşuniŋdin biraz ilgiri şu nahşini Taşkäntkä berip yazdurmaqçimu bolğan. Äpsus, män oylanğiçä başqa bir nahşiçi bu nahşini eytip çiqti. Özämniŋ repertuarida šzbäk, türk, ärmän vä başqimu millätlärniŋ nahşiliri bar. Ularğa ändi uyğur nahşiliri qoşulsa, tehimu yahşi bolatti. Һazir «Därvişlär» topiniŋ «Yarkänt bağliri» nahşisini eytip kšrüş niyitim bar. Az kündä Dilmuratqa yoluqup, moşu mäsilini muhakimä qilişni oylap jürimän. Huda buyrisa, bumu bolup qalar.
— Taҗsiman virusi pandemiyasigä bağliq kündilik hayatimizda nurğun šzgirişlär yüz bärdi. Pävquladdä ähval, hazirqi karantin tärtivi estrada yultuzliriğa qandaq täsir qildi?
— Bizmu addiy adämğu. Päqät kšpçilik bizniŋ nahşilirimizni tiŋşaydu, çirayimizni yahşi bilidu. Häliq qandaq qiynalsa, bizmu şundaq ähvalda bolduq. Şähsän šzäm karantin tärtivigä qattiq riayä qilişqa tiriştim. İҗadiyät bilän şuğullandim. Karantinda män dostlarniŋ, addiy dostanä munasivätlärniŋ mahiyitini çüşändim. Äpsus, moşu vaqitta ayrim dost däp jürgänlär tamamän hävärläşmäy kätti. Hoşal qilğini, ayrim qolida bar tonuşlar addiy häliqqä yardäm qolini sozuşqa başlidi. Ular telefon qilip «Nureke, häliq qiynilivatidu, qandaq yardäm qilsaq bolidu?» dedi. Şularniŋ täklivi bilän häyrihahliqni qolğa alduq. Tiҗarätçilärniŋ yardimi bilän biraz işlarni ämälgä aşurduq. Şular bizni tonuğaçqa häm işäş qilğaçqa, äynä şu işlarni pütärduq.
— Rastini eytqanda, moşu päyttä sän°ätkarlarğa bolğan kšzqaraşmu šzgärgändäk boldi. Bolupmu artistlarniŋ yegän-içkän hämmä närsisini iҗtimaiy torlarğa selişi sälbiy pikirlärni päyda qildi. «Häliq qiyin ähvalda boluvatqanda bular ädäp kätti» degän gäplärmu eytildi. Sizniŋ buniŋğa nisbätän pikriŋiz qandaq?
— Älvättä, җämiyättä miŋ adäm bolsa, miŋ türlük pikir bolidiğu. İҗtimaiy torlar — äynä şu pikirlärni «qobul qiliveridiğan» pütmäs vasitä. Juqurida eyttim, artistlarmu adäm (külüp), ularmu tamaq yäydu. Şu tamaqni šziniŋ šyidä, šzi maŋlay täri bilän tapqan pulğa setivalğan ozuq-tülüktin täyyarlaydu. Ular çättin aşpäz çaqirip yaki birigä buyrutma berip täyyarlimiğanğu. Һärkim şundaqla taamlarni yävatidiğu, şularni iҗtimaiy torlarğa salidiğanlarmu kšpqu. Artistlarmu salsa, nemisi yaman bolidu? Meni şu häyran qalduridu. Bu yärdä çoŋ mäsilä turidu däp oylimaymän. Bu härkimniŋ tärbiyisigä bağliq mäsilä. Rast, sän°ätkarni kštiridiğanmu, yärgä uridiğanmu — häliq. Şuŋlaşqa sän°ätkarlar häliq bilän dayim billä.
— Һazir “restoranlar eçilsun, toylarğa ruhsät berilsun” degän pikirlär eytilivatidu. Şuniŋğa nemä däysiz?
— Toylarni, urpi-adätlärni biz oylap tapmiğan, ular tünügünla päyda bolmiğan. Һärkimniŋ baliliri bar. Һärbir ata-ana balisiniŋ toyini qilsam, däp arman qilidu. Jillar boyi täyyarlinidu. Demäk, toy-tamaşä päqät artistlarğa, riyasätçilärgä, restoran egilirigila keräk ämäs. Bular ata-ana arman qilğan toylarni yahşi štküzüşniŋ täräpdarliri. Buniŋ heçbir yamançiliği yoq, däp oylaymän. Ägär biz tamamän urpi-adätlirimizdin vaz käçsäk, ävlatlirimizğa nemä qaldurimiz? Bu, birinçidin. İkkkinçidin bolsa, toy-tškün štküzüş pütünläy bir industriya desäkmu bolidu. Rast, restoran egisiniŋ, yäni tiҗarätçiniŋ başqa tapavät mänbäsi boluş mümkin. U härqandaq ähvalda qiynalmasliği ehtimal. Ändi toy štidiğan restoran-kafelarda işläydiğan edän, qaça juyğuçi, küzätçi, aşpäz, mulazimätçi bar. Ular kündilik tapavitini äynä şu mäşğulatidin alidu. Uniŋdin taşqiri, riyasätçilär, operatorlar, fotograflar, ussulçilar vä başqilarmu barğu. Şundaqla kafe-restoranlarni ozuq-tülük mähsulatliri bilän täminlävatqan kiçik tiҗarätçilärmu bar. Mana şularniŋ hämmisi tapavätsiz qaldi. Şuŋlaşqa män ularni qollaymän. Män bu yärdä qanunğa qarşi çiqiş yaki tärtipni buzuş täräpdari ämäs, älvättä. Barliq behätärlik amilliri, sanitarliq normilarğa riayä qilinişi nahayiti muhim. Һärbir adämniŋ salamätliginiŋ, hayatiniŋ birinçi orunda turidiğini sšzsiz. Bumu yeqin arida häl bolidu degän ümütüm bar.
— Sir bolmisa, siz šziŋiz hizmitiŋiz üçün qançä häq alisiz?
— Uni qät°iy kesip eytiş mümkin ämäs. Kšpiräk häqsiz baridiğan toylar bolidu. Ötkändä bir kündä säkkiz toyğa häqsiz beriptimiz. Yolda kelivetip, benzinimiz tügäp qaldi. Şu vaqta rul'diki inim «sizniŋ kšŋülçäkligiŋiz meni häyran qalduridu» däp qaldi. Bizmu insan, şuŋlaşqa şaraitqa qaraymiz. Birliri bar, puli nurğun, ular kšp berişi mümkin. Ularğa qimmätkä hizmät qilimiz. Ändi birlirigä tamamän häqsiz bolidu. Ägär riyasätçilik qilsam, u vaqitta eniq bahani kelişivalimiz. Çünki riyasätçiliktä bäş-altä saat tik turup işläysän häm çoŋ җavapkärlik zimmäŋdä bolidu. Şuŋlaşqa qetip qalğan baha yoq, şaraitqa qarap, işimğa qarap häq alimän.
— Ändi bizniŋ moşu sšhbitimizgä säväpçi bolğan mavzuğa kälsäk. Şatliq bilän qandaq häyrihahliq aktsiya štküzdiŋlar?
— Män Şatliq bilän tonuşqinimğa on jildin eşip kätti. Aka-ini bolup, bir-birimizni hšrmätläp kelivatimiz. Özi kämtar, märt-märdanä, talantliq jigit. Qazaq artistliri arisida šzigä çuşluq izzät-abroyi bar. Män, juqurida eytqinimdäk, karantin päytidä tiҗarätçilärniŋ yardimi bilän addiy häliqqä yardäm bärgän eduq. Mayda Maqtaral nahiyäsidä täbiiy apät yüz bärdi. Meniŋ İnstagrammdiki sähipämgä nurğun pikirlär yezilişqa başlidi. Qoşumçä qilsam, u yärdä meniŋ 500 miŋğa yeqin muştirim bar. Şu yärdä «moşundaq qiyin ähvalda başqa millät väkilliri nemişkä qarap turidu, nemişkä yardämgä kälmäydu?» degängä ohşaş pikirlär kšp eytildi. Qiziq yeri, äynä şu pikirlärni yazğanlardin «sän šzäŋ qançilik yardäm bärdiŋ?» däp sorisaŋ, javap berälmäydu. Juquridiki pikirlärni Şatliqmu oquptu. Keyin maŋa telefon qilip, barliq ähvalni çüşändürdi. Qazaqstandiki uyğurlar birinçilärdin bolup zärdap çäkkänlärgä yardäm qolini sunuptu. Başqisini eytmiğanda, päqät Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Şahimärdan Nurumov rähbärligidiki җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi täripidinla millionliğan täŋgigä ozuq-tülük, kiyim-keçäk, quruluş materialliri ävätiliptu. Keyin uquşsam, bultu meniŋ ana jutum Arısta paҗiä yüz bärgändimu uyğurlar nurğun yardäm qiptu. Buni aŋlap, häyran qaldim. Şatliqqa desäm, u bizdä «Oŋ qol bärgänni, sol qol bilmäsligi keräk» degän sšz bar. Äŋ muhimi, muhtaҗlarğa yardimimiz täkkän bolsa boldi» däydu. Yänä täpsilatini sorisam, Şatliq šziniŋ iҗtimaiy tordiki sähipisi arqiliq maqtaaralliqlar üçün häyrihahliq aktsiyasini uyuşturuptu. Uyğurlar buni qizğan qollap-quvätläp, qolidin kälgän yardimini beriptu. Җumhuriyätlik vä Almuta şähärlik Uyğur etnomädäniyät märkäzliri, tiҗarätçilär, uyğur sän°ätkarliri, pensionerlar, uyğur yaşliri, muällimlär, «Nur», «Bahar», «Niyät» sport klubliriniŋ äzaliri vä başqilar bu işqa paal qatnişiptu. Uniŋğa Dolqun Şavdunov degän inimiz yeqindin yardäm beriptu. Şatliqniŋ eytişiçä, 123 täŋgä ävätkänlärmu barkän arisida. Män buni aŋlap, Şatliqni «NTK» telekanilidiki «Bir bolayıq» programmisiğa täklip qildim. Moşundaq izgü işni kšpçilik bilişi nahayiti muhim. Sävävi, biz äynä şundaq işlar bilän yaşlarğa ülgä bolalaymiz. Programma štüvatqan päyttä, yäni uttur efirda bir ayal telefon qilip ikki ay boyi pätirniŋ iҗarä häqqini tšlälmäyvatqanliğini häm bügün-ätä baliliri bilän koçida qalidiğanliğini eytti. Ätisila Şatliq şu ayalğa berip, pätir häqqini tšläp bärdi. Häyrihahliq aktsiya tamamlinip, 25-may küni biz Maqtaaral nahiyäsigä atlanduq. Bizni u yaqqa taekvando federatsiyasiniŋ Almuta şähärlik şšbisiniŋ prezidenti Almas Kümisbekov šz maşinisida elip bardi. Maqtaralda bizni Marat Mirzahmetov kütüvelip, pulni yardämgä äŋ muhtaҗ aililärgä qolmu-qol tapşurduq. Män härbir uçrişişta bu yardämniŋ uyğur hälqiniŋ yollavatqanliğini alahidä täkitlidim. Ularniŋ hämmisi dualirini berişti häm bizdin barliq uyğur hälqigä çoŋ minnätdarliğini yätküzüşni tapşurdi. Pursättin paydilinip, män Şatliq uyuşturğan häyrihahliq aktsiyagä qatnaşqan barliq insanlarğa täşäkkür izhar qilip, silär jiqqan pulniŋ muhtaҗlarğa yätkänligini täkitlimäkçimän. Silärdin Alla razi bolsun.
— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ