«Şairniŋ qoğdaydiğini — yahşiliq, izdäydiğini — izgülük»

0
179 ret oqıldı

Meniŋ bügünki sšhbätdişim — Mirzähmät Merimov, halavitidin mäşäqiti, hoşalliğidin ğäm-täşvişi kšp şeiriyät mäydanida šziniŋ qabiliyiti vä talantiniŋ, mümkinçiligi vä täҗribisiniŋ, bilimi vä ihtidariniŋ yetişiçä qäläm tävritip kelivatqan şairlirimizniŋ biri. Biz uniŋ bilän mäniviy hayat, iҗadiyät, märipät, ädäbiyat vä ana tili häqqidä sšhbätläştuq. Oqurmänlär diqqitigä äynä şu sšhbätni havalä qilivatimiz.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

– Moşu yaşqiçä his qilip-bilginiŋizni eytiŋa, uyğur millät süpitidä qaysi täripidin täräqqiy etip, qaysi җähättin käynigä daҗivatidu?
— Ötkän äsirniŋ 60-jilliridin etivarän šsüvatqan yaş ävlatni bilimlik qilip tärbiyiläş, käspiy bilim berip, kadrlarni yetildürüş boyiçä tilğa alarliq işlar ämälgä aşuruldi. Eniğiraq eytsaq, Almutida — QazPİda uyğur bšlüminiŋ eçilişi – käspiy mutähässislärniŋ yetilişigä yol açti. Qazaqstan Milliy pänlär akademiyasidä Uyğurşunasliq bšlüminiŋ barliqqa kelişi ilim-pän sahasi üçün zor yeŋiliq boldi. Ändi yätmişinçi jillardin keyin uyğur milliy maaripi rivaҗlandi. Uyğur mäktäpliriniŋ zamaniviy yeŋi benaliri qäd kštärdi. Meniŋçä, bu millitimizniŋ täräqqiyatqa qarap yüzlinişi bolsa keräk. Şuniŋğa qarimay, ta bügünki küngä qädär, millitimiz väkilliri täripidin qarakšz oğul-qizlirimizni rustilliq mäktäplärdä oqutup, milliyliktin çätnişiş ähvalliri orun elivatidu. Bu, meniŋçä, käynigä daҗivatqanliğimizniŋ bir ipadisidur.
— Maqaliliriŋizda ana tili, ana mäktäp mavzuliriğa kšp muraҗiät qildiŋiz. Sorimaqçi bolğinim, millitimizniŋ qädir-qimmiti bolğan tilimizni saqlap, uni rivaҗlanduruşniŋ yänä qandaq yolliri bar däp oylaysiz?
— Millät – til bilän millät. Tilsiz millätniŋ boluşi äsla mümkin ämäs. Milliy maaripimizni, ana tilimizni täräqqiy ätküzüşkä barliq şärt-şarait, mümkinçiliklär yaritilip berivatqan zamanda millitimiz väkilliriniŋ uniŋğa dümbisi bilän qarişi, bu bir ahmaqanä, qarğularçä iş-härikättur. Bügün biz milliy maaripimiz bilän ana tilimizni җanlanduruşniŋ qoldin kelidiğan barliq çarilirini kšrüşimiz haҗät. Uniŋ üçün kšp närsä täläp qilinmaydu. Aldi bilän yaş ävlatni millätpärvär, milliy rohta tärbiyiläş zšrür. Şundaqla ailidä balilar bilän җäzmän ana tilida muamilä qilişimiz keräk. Pärzäntlirimizni milliy än°änilärdin, milliy sän°ät durdaniliridin dayim hävärdar qilip turuşimiz lazim. Äŋ asasliği, ularni bir-biri bilän ana tilida salamlişişni, çoŋlarni hšrmätläşni häm qädirläşni ügitişimiz haҗät. Äynä şu çağdila ular aldi bilän šzliri ana tiliniŋ qädir-qimmitini çüşinidu häm uni rivaҗlanduruşniŋ çarilirini qaraşturidu. Milliy rohi oyğinip, hälqini sšyidiğan, millitigä kšyünidiğan bolidu.
— Mirzähmät aka, meniŋ päräzimçä, hälqimizniŋ rohiy buliği bulğinivatqandäk. Mümkin, mäniviy maŋqurtluqtin jiraq boluş üçün alahidä çarilär kšrüş lazimdu. Umumän, milliy rohni kštiriş üçün nemä işlarni qilişimiz keräk?
— Һazirqi zamaniviy yaş aililärdä alğa ündisäŋ, käynigä daҗiydiğan tärsaliq päyda bolğandäk. Ularğa milliy roh toğriliq pikir eytsaŋ, seni talavetişkä täyyar. Uyğur jutlirida (Uyğur nahiyäsidä) jigitbaşliri başquridiğan koçilarda (birnäççä yärdä) «maarip-mädäniyät» hoylilirini quruş täşäbbusini kštärgän edim. Jigitbeşi yetäkçiligidä bälgülängän maarip-mädäniyät hoylisida jigitbeşiniŋ tapşurmisi bilän muällip yaki birär mutähässis šzi täyyarliğan mäsilä – mavzu boyiçä šz pikrini otturiğa qoyidu. Andin şu mäsilä häqqidä yaki jut içidä moҗut problemilar boyiçä jiğilğanlar šz oy-pikirlirini izhar qilidu. Äynä şu maarip-mädäniyät hoylisida tüzülgän reҗä-plan boyiçä jutta, turğunlar arisida šy tirikçiligidä bolidiğan, boluvatqan hilmu-hil vaqiä, iş-härikätlär munazirä qilinidu. Ägär bu hil çarä-tädbir yolğa qoyulsa, җamaätçilik arisida alahidä zor täsir qozğiğan bolar edi. Jutlarda-mälilärdä milliy än°änä, milliy mädäniyät, ana tili, milliy ählaq, urpi-adät mäsililiri boyiçä hilmu-hil çarä-tädbirlärni uyuşturuşniŋ mümkinçiligi, şärt-şaraitliri moҗut, päqät şuniŋdin paydilinip, tärğibat-täşviqat işlirini җanlanduruşimiz lazim. Eçinarliği, bäzidä täşäbbuskarlar häm ularni yeqindin qollap-quvätligüçilär yetişmäydu.
– Mirzähmät aka, sšhbitimiz yšnilişini ädäbiyatqa burisaq. Eytiŋa, proza sahasida keyinki dävirdä päyda bolğan iҗatkarlarniŋ içidä kimlärniŋ iҗadiyitini alahidä tilğa alar ediŋiz? Ular toğriliq oyuŋizni bilsäk?
— Proza sahasida qäläm tävritivatqan yaşlarniŋ kitapliri qolumğa çüşkini yoq. Şu säväptin bu häqqidä eniq gäp qilalmaymän. Rast, yazğuçilar Alimҗan Bavdinov, Tel'man Nurahunov, Ähmätҗan Һaşiriniŋ romanliri milliy ädäbiyatimizniŋ kam yerini tolturuvatidu. Ulardin keyin yetilip kelivatqan yaş yazğuçilarniŋ näşirdin çiqqan ämgäkliridin hävirim yoq.
– İҗtimaiy torda kšpçilikkä «Qandaq kitap oquvatisiz?» degän soal qoyulup, kšrnäklik şair-yazğuçilar, jurnalistlar, mädäniyät ärbapliri bilän başqimu şähslär šzliri oquvatqan kitapliri toğriliq bäs-bästä yezip, yahşi än°änä başlidi. Qa­zaqstan Yazğuçilar ittipaqi başqarmisiniŋ räisi Ulıq­bek Esdäulet yolliğan estafetini Dšlät rähbiri Qasım-Jomart Toqaevmu davamlaşturup, avam häliqqä qandaq kitap, gezit-jurnal oquvatqinini elan qildi. Prezident qazaqstanliqlarni kitap oquşqa dävät qiliş arqiliq häqiqiy ğäznä — bilimniŋ kitapta ekänligini uqturdi.
— Siz qandaq kitap oqudiŋiz häm oquvatisiz? Bu nahayiti yahşi täşäbbus. Biz, uyğur şair-yazğuçilirimu, kšpçilikkä moşundaq soal bilän muraҗiät qilsaq bolidekän. Äynä şu çağda bizniŋ arimizdimu kitap oquşqa qiziqquçilar kšpiyidu. Yazğuçi-şairlirimizniŋ qädir-qimmiti aşidu. Näşirdin çiqqan kitapliri täkçilärdä topa besip yatmay, ular oqulidiğan bolidu häm kitapqa bolğan ehtiyaҗ šsidu.
– Mirzähmät aka, yazğuçiliq degän kündä yeziş üstiligä yepişiveliş bolmisa keräk…
— Yazğuçilar, birinçi novättä, vätänpärvär, millätpärvär boluşi muqärrär. Vätän üçün, millät üçün jürigidä oti bar, vijdani qaynap turğan adäm — şair-yazğuçi. İlham mänbäsi — häliq, millät täğdiri, uniŋ hayati — käçmişliri. Yazğuçi häliq, millät arisida jürüşi, uniŋ bilän issiq-soğdimu billä boluşi haҗät. Häliqtin ayrilip, uniŋ muŋ-muhtaҗidin hävärsiz qelip, uniŋğa etivarsiz qariğan yazğuçiniŋ qandaq äsär yazğinini bayqap kšrüŋ. Yazğuçi kündä degidäk yeziş üstiligä yepişip oltarmisimu, künidä häliqni oylanduridiğan häm oyğitidiğan äsär yezişi tegiş, däp oylaymän. Qisqisi, yazğuçi az yazsimu, saz yezişi keräk. Äynä şu çağdila u šziniŋ häliq aldidiki väzipisini ada qilğan bolidu.
— Şair süpitidä Siz šziŋizniŋ häliq aldidiki väzipiŋizni qandaq çüşinisiz?
— Häliq beşiğa çüşkän härqandaq qiyinçiliq, çüşkünlüklär, äŋ aldi bilän, şair qälbidin štidu. Sävävi, şair tiliniŋ, diliniŋ ilham mänbäsi — adäm. Yäni adämlär barliqqa kältürgän yahşiliq, yamanliqlar, adämlär yaratqan alamät uluğvar işlar. Demäk, şairniŋ qoğdaydiğini yahşiliq, izdäydiğini izgülük, adämlärniŋ bähit-saaditi. Şair šz ämgiginiŋ mahiyitini şu däriҗidä çüşängän täğdirdila, šz dävriniŋ ilhambähş pärzändi boluşi mümkin.
— İҗatkarniŋ šz dävrigä hämdäm, hämnäpäs boluşini qandaq çüşinisiz?
— Älvättä, iҗatkar šz dävriniŋ qayğu-ğämlirigä, hoşalliqliriğa hämdäm, hämnäpäs bolupla qalmay, šz dävridin ozup, җämiyät täräqqiyatini aldin-ala seziş, adämlär üçün nişan yollirini, eniq bolmisimu, päräz qiliş ihtidariğa egä boluşi şärt. U qälblärdä yaşaşqa, işläşkä zoq oyğitip, keläçäkkä ümüt-işänçä bilän qaraşqa, ilhamlanduruşqa tegiş.
– Һazir kitavi oqulmiğan yazğuçi «oqurmänniŋ intasi tšvän» degän gäpni alğa süridiğan boldi. Şu çağda oqurmän intasiniŋ şäkillinişigä qäläm sahibliriniŋ munasiviti bolmiğinimu?
— Keŋäş hakimiyiti ğuliğandin keyinki jillarda näşirdin çiqqan ädäbiy kitaplarni täşviq qiliş tohtap qaldi. Şair-yazğuçilar bilän ularniŋ äsärlirini mäktäplärdä tonuşturidiğan käŋ kšlämlik ädäbiyat käçliri štküzülmäydiğan boldi. Uniŋdin taşqiri näşirdin yeŋi çiqqan ämgäklär häqqidä ädäbiyatşunaslar, ziyalilar yaki kitaphanlarniŋ šzliri oquğan kitap-ämgäklär häqqidä oy-pikirlirini yazmas boldi. Älvättä, birär äsärgä ädäbiy täqriz yazğanda, uni asmanğa kštirip mahtaş yaki kamçiliğini koçilap tepip, kamsitiş mähsät qilinmasliği keräk. Yazğuçi iҗadiğa toğra häm sämimiy baha berilgändila, yazğuçi rohlinidu häm ilhamlinidu, buniŋdinmu yahşiraq, täl-tšküz äsär yezişqa intilidu vä šzini moşu yšniliştä qamçilaydu.
-– F.Dostoevskiyniŋ «Adämlär rasa azğanda ädäbiyatqa bät buraydu», degän sšzi bar. Bügünki uyğur җämiyitiniŋ mäniviy däriҗisi, ädäbiy savati hazir qaysi däriҗidä, däp oylaysiz? Umumän, ädäbiyatimizniŋ bügünki ähvali toğriliq nemilärni eytqan bolar ediŋiz?
— Һazir HİH äsir vä HH äsirniŋ 50-jilliridiki qaratünäk häm savatsizliq qapliğan qaraŋğu jillar ämäs. Qazaqstan, Qirğizstan, Özbäkstanda istiqamät qilivatqan uyğur hälqi başqa qerindaş millätlärgä ohşaşla mädäniyät, maarip buliğidin su içip, gülläp yaşnidi häm hazirmu bu sahalardin bährimän bolmaqta. Onliğan alimlar, yazğuçi-şairlar, käspiy mutähässislär yetilip çiqti. Umumän, bu җähättin elip qariğanda, «millitimizniŋ mädäniy däriҗisi tšvän», dälälmäymiz. Amma, aççiq bolsimu, etirap qilişimiz keräkki, keyinki vaqitlarda ädäbiy kitap, gezit-jurnal oquydiğanlarniŋ qatari käskin aziyip kätti. Mäsilän, bizniŋ mälidä, başqisini eytmiğanniŋ šzidä, ana tilimizda çiqivatqan häm millitimizniŋ avazi, äynigi hesaplanğan «Uyğur avazi» gezitiğa šz ihtiyari bilän yezilip, uni üzmäy oquydiğanlar barmaq bilän sanavalğidäkla.
– Kšp yeziş bilän häqqaniy yezişniŋ salmiğini šlçälmäy jürgänlärniŋ quruq avarigärçiligini kšrgändä, šziŋizni qandaq his qilisiz?
— Kšp yeziş bilän häqqaniy yeziş… Män undaq yazğuçini kšrginim yoq. Şuŋlaşqa ular häqqidä halis pikir eytalmaymän.
– Ayrim qäläm sahibliri yazğan-sizğinini dam qilip, kimlärniŋdu qollap-quvätlişigä, mukapatqa erişişkä mayiliraq. Bu muhtaҗliqtin tuğulğan adätmu yaki beqindiliqniŋ tüp-tomuri başqimu?
— Män baya bir soaliŋğa җavap bärgäç, näşirdin çiqqan ämgäklärgä ädäbiyatşunaslarniŋ täqriz yezip, sämimiy pikrini bildürmäydiğanliği häqqidä tohtalğan edim. Öz ämgigigä halisanä pikir eytilğan yaki mätbuatta baha berilgän bolsa, ehtimal, undaq bolmiğan bolar edi. Oylaymänki, bu muhtaҗliqtin tuğulğan iş bolsa keräk.
— Mukapat demäkçi, Qazaqstanniŋ ädäbiyat sahasidiki baş mukapiti «Abay namidiki dšlät mukapiti», däp atilidiğan boldi. Bu mukapattin qandaq šzgiriş kütisiz?
— Älvättä, ädäbiyat, sän°ät, ilim-pän, maarip, mätbuat sahaliri boyiçä berilidiğan dšlät mukapatliri bolidu. Ändi ädäbiyat sahasidiki baş mukapatniŋ uluq Abay namida atilişi — päqät qollap-quvätlinidiğan izgü başlanma. Şähsän män bu mukapatniŋ keläçäktä Qazaqstan yazğuçiliri sepidä iҗat qilivatqan munasip bir uyğur yazğuçi vä şairiğa berilişini ümüt qilimän.
– Mirzähmät aka, Siz päqät ädäbiyatniŋla ämäs, uyğur jurnalistikisiniŋmu šz adimisiz. Tärҗimihaliŋizğa näzär taşlisaq, 25 yeşiŋizdin başlap moşu sahada ämgäk qilip kelivatisiz. Ömürbayaniŋiz jillar bilän vaqiälärni jipqa tizğini bilän, kšrginiŋiz bilän kšŋülgä pükkiniŋizniŋ tügmiçiliginimu yätküzälmäydiğini eniq. Mätbuat desä, yadiŋizğa çüşidiğan jirik äslimilär bilän bšlüşsiŋiz…
— 1960 — 1961-jilliri institutqa çüşälmäy, Almuta şähiridä quruluşta işlidim. Boş vaqtim bolğandila җumhuriyätlärara tarilidiğan «Kommunizm tuği» gezitiniŋ tähriratiğa (Һazirqi «Uyğur avazi») barattim. Däsläp u yärdä işlävatqan kšrnäklik ädiplär Һezmät Abdullin vä Helil Һämraev bilän tonuştum. Meni redaktsiya benasiniŋ yenida talantliq şair İliya Bähtiya bilän ataqliq feletonist-yazğuçi häm mahir tärҗiman Näsirdin Mäŋsürov illiq kütüvalatti. 1965-jili may eyida «Kommunizm tuği» geziti redaktsiyasigä kälginimdä Һezmät aka: «Mirzähmät, quruluşta işliginiŋni qoy, Çonҗiğa berip, nahiyälik «İli vadisi» gezitida işligin. Män hät yezip berimän», däp meni Uyğur nahiyäsigä ävätti. Keyin aŋlisam, nahiyälik gezitniŋ naminimu Һezmät aka qoyğan ekän.
Uyğur nahiyälik «İli vadisi» geziti redaktsiyasidä işligän jilliri ämgäk adämliri häqqidä kšpligän oçerklarni yazdim. Şu jilliri «Qazaqstan» näşriyatida «Dostluq» namliq oçerklar toplimim yoruq kšrdi. Qisqisi, kšrnäklik ädip Һezmät Abdullinniŋ ğämhorluği tüpäyli, män mätbuat sahasida ta pensiyagä çiqqiçä işlidim vä qolumdin kelişiçä, imkaniyitimniŋ yar berişiçä, milliy mätbuatimiz bilän ädäbiyatimizniŋ täräqqiy etişigä hässämni qoştum, däp işäşlik eytalaymän.
— Mirzähmät aka, ahirqi soal. Sizni štkän kün, štkän aylar, jillar oylandurmamdu?
— Älvättä, oylanduridu. Bäzän şu štkän vaqit, šmrüm bekar štüp kätkändäk his qilimän. U vaqitlarda kšŋülgä pükkän kšpligän oylirim, ämälgä aşurmaqçi bolğan işlirim aldimda dogilinip turğandäk qilatti. Äpsus, kšŋlümgä pükkänlirim oy-hiyal bolup qalivärdi. Undaq bolğini, ularni işläşkä, ämälgä aşuruşqa qolumda hamäşiya – material yoq edi. Ularni izdäp heç yärgä baralmidim, tapalmidim. Bäҗirgän işlirim, yoruq kšrgän ämgäklirim šmrüm eqidisini aqlalmidi. Şuniŋğa eçinimän, kšyünimän…
— Mäzmunluq sšhbitiŋizgä rähmät. Sizgä mustähkäm salamätlik vä hatirҗämlik yar bolsun!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ