Bügün bizgä qandaq mätbuat keräk yaki Zamaniviy jurnalistikiğa bir näzär

0
204 ret oqıldı

Elimizdä štkän yäkşänbä, yäni 28-iyun' küni Qazaqstanda Mätbuat vä alaqä hadimliriniŋ küni nişanlandi. Bu mäyrämni «jurnalistlar küni» däp ataş adätkä aylanğan. Jiliğa bir qetim moşu mäyräm bilän bizni, gezit hadimlirini, tonuşlirimiz, yeqinlirimiz, oqurmänlirimiz täbrikläp, šzliriniŋ izgü niyätlirini izhar qilişidu. Bu illiq sšzlär bizni ilhamlanduridu, älvättä. Uniŋdin taşqiri, dšlät däriҗisidä jurnalistlarniŋ ämgäkliri bahalinidu. Biyilmu şundaq boldi. Dšlät rähbiri Qasım-Jomart Toqaev ammiviy ähbarat vasitiliri hadimliriğa muraҗiät elan qilip, ularni käspiy mäyrimi bilän täbriklidi. «Ammiviy ähabarat vasitiliri hadimlirini käspiy mäyrimi bilän täbrikläymän. Silärniŋ duniyadiki turaqsizliq ovҗ alğan päyttiki, bolupmu, taҗsiman virusi pandemiyasigä qarşi küräş vaqtidiki ämgigiŋlarniŋ ähmiyiti zor», däp yazdi Prezident šziniŋ Tvitterdiki sähipisidä.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Dšlät rähbiri şundaqla mätbuat sahasida ämgäk qilivatqanlarğa mukapatlarni, grantlarni, Täşäkkürnamilarni tapşuruş toğriliq Pärmanğa qol qoydi. Bizniŋ nurğunliğan käsipdaşlirimizniŋ, iҗadiy kollektivlarniŋ ämgäkliri juquri bahalinip, mukapatlarğa erişti. Äynä şularniŋ içidä «Qazaq gazetteri» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği tärkividiki «Ana tili» gezitiniŋ iҗadiy kollektiviğa «Milliy mätbuatni täräqqiy ätküzüşkä qoşqan ülüşi üçün» Qazaqstan Җumhuryitiniŋ Prezidentiniŋ Täşäkkürnamisi tapşuruldi.
Bizmu här jili moşu mäyräm harpisida moşuniŋdin biraz jillar ilgiri täşkil qilinğan «Uyğur avazi geziti dostliri klubi» äzaliri bilän baş qoşup, käspiy mäyrimimizni nişanlattuq. Mäyrämlik käypiyatta štidiğan bu oltirişta šzimiz birjilliq ämgigimizniŋ yäkünlirini çiqirip, yeŋi mähsätlärni qoyattuq. Ayrim käsipdaşlirimizniŋ ämgäkliri bahalinip, çoŋ-kiçik mukapatlar tapşuralatti. Äpsus, biyil undaq bolmidi. Sävävi, karantin tärtivi päytidä artuq oltirişlar, baş qoşuşlar, şähsiy behätärlik turğusidin, heçkimgä keräk ämäs.
Zaman tälivi şundaq. Zaman tälivi demäkçi, hazir duniyani häläykümgä selivatqan taҗsiman virusi pandemiyasi җämiyätniŋ hämmä sahaliriğa, şuniŋ içidä jurnalistikiğa, çoŋ täsir qildi. Elimizdä elan qilinğan Pävquladdä ähval vä karantin tärtivi bizni tamamän başqiçä işläşkä mäҗbur qildi vä şuniŋğa ügätti.
Jurnalistlar biliduki, «gezit aşhanisi» degän çüşänçä bar. Bu çüşänçä ilgiridinla qeliplaşqan. Şuniŋğa muvapiq, redaktsiyagä kälgän maqalilarni bšlümlärgä bšlüş, ularni tährir qiliş, besiş, hatalirini seliş, faktlarni eniqlaş vä başqimu җäriyanlar qeliplaşqan tärtip boyiçä ämälgä aşurulidu. Buni biz šzara «sistema» däpmu qoyimiz. Bu «sistema» heçqaçan šzgärmigän häm uniŋsiz gezit işini kšz aldimizğa kältürüşmu qiyin. Adättä hatalar selinip, barliq materiallar gezit betigä çüşüp bolğandin keyin biz täyyar gezitni basmihaniğa ävätiştin ilgiri yänä bir qetim diqqät bilän qarap çiqimiz. Bäzidä, hätta, gezit betigä çüşkän ayrim maqalilar äŋ ahirqi päyttä elinip ketidiğan vaqitlarmu bolidu. Uniŋ šz säväpliri bolidu. Taҗsiman virusi pandemiyasi moşu jillar boyi qeliplaşqan tärtiplärgimu, җäriyanlarğimu çoŋ šzgirişlär kirgüzdi. Biz mart eyidin başlap jiraqtin işlävatimiz. Moşu vaqit içidä yeŋi realliqqa maslişip, gezit çiqirişniŋ yeŋi «sistemisiğa» kšçüşkä mäҗbur bolduq. Rastini eytqanda, jillar boyi bir kollektivta işläp, hoşalliq vä qayğulirimizni täŋ bšlüşüp kelivatqan käsipdaşlirimizni seğinduq, kšrüşkä zar bolduq. İlgiri iştin qaytqanda «šygä berip qonup keläyli» däp külüşüp hoşlişattuq. Bu šydikilärgä qariğanda iştikilärni kšpiräk kšrimiz, nurğun vaqtimiz, hayatimiz moşu bir muqäddäs җayda štüvatidu degänlikni bildürätti.
Şundaq qilip, bizniŋ işimizda qandaq šzgirişlär yüz bärdi? Adättä jurnalist birär maqalä yeziştin ilgiri mavzuniŋ gezithan üçün keräkligini, uniŋ aktualliğini, faktlarni vä başqimu ähvallarni eniqlaydu. Şuniŋdin keyin äynä şu mavzuğa salahiyätlik mutähässislärni tepip sšhbätlişidu. Sšhbät җäriyanida sšhbätdişiniŋ his-tuyğulirini bayqap, uni çüşinip, äynä şu qeliplaşqan his-tuyğular ilkidä maqalä yazidu. Şundaqla sšhbät davamida päyda bolidiğan soallarni därhal qoyup җavap alidu. Һazir väziyät tamamän šzgärdi. Şähsän šzäm ahirqi tšrt ay içidä yazğan maqalilirimni, sšhbätlirimniŋ kšpisini onlayn-rejimda täyyarlidim. Yanfon, vatsap arqiliq soallar qoyup, җavap elişqa mäҗbur bolduq. Maqalä qährimani yaki sšhbätdişiŋ bilän bevasitä uçraşmiğandin keyin bäzidä yazğan maqaliniŋ bir yeri kamdäkla bilinidu, kšŋlüŋ su içmäydu. Uniŋğa baha beridiğan, älvättä, oqurmän. Uniŋdin taşqiri, moşu vaqit içidä gezit çiqirişniŋ barliq eğirçiliqliri kšpiräk tehnikiliq hadimlirimizğa, rähbärlikkä çüşüvatidu. Ular keçä-kündüz işlävatidu desäk, mubaliğä bolmas. Biz ävätip bärgän materiallarni däsläp šyidä oquydu, keyin redaktsiyağa kelip «grankilarğa» çiqirip, hatalarni selip, rähbärlikkä yätküzidu. Ulardin keyin yänä hatalar җšndilidu. Bu җäriyan ilgärkidäk bir häptä davamida ämäs, bir yaki ikki kün içidä ämälgä aşuruluvatidu. Demäk, ular moşu bir kün içidä bir kitapqa yätkidäk materiallarni tährirläp, uniŋ hatalirini җšndäp salidu. «Uniŋ nemä qiyinçiliği bar?» deyişi mümkin bäzilär. Һazir yaşliri bir yärgä yetip qalğan hädilirimizniŋ keçä-kündüz komp'yuter aldida oltirip, gezitniŋ ğemida boluşi, maqalilarniŋ hatasiz boluşini täminlişi häqiqiy räviştä qährimanliq deyişkä bolidu. Biz buni nalä qiliş yaki başqa mähsättä täpsiliy eytmayvatimiz. Päqät, “oqurmänlirimiz yeŋi realliqtiki ämgigimizgä durus baha berip, işimizda yüz bärgän šzgirişlärni çüşänsekän” degän mähsättä eytivatimiz.
Һazir bäzilär «navay nan yaqidu, dohtur davalaydu, jurnalist nemä qilidu? Һazirqidäk zamaniviy tehnologiyalär täräqqiy ätkändä uniŋ ämgiginiŋ paydisi barmu?» degän soallarni qoyuşi mümkin. Rast, hazir tehnologiyalär yahşi täräqqiy ätkän, ähbarat eliş vä tarqitiş nahayiti asan. Amma, şu millionliğan ähbaratlarniŋ rast-yalğanliğini eniqlaş oŋaymu? «Samanğa ot kätti” ahiri Sämärqäntkä ot kätti» bolup ketidiğan ähvallar nahayiti nurğun boluvatqanliğini hämmimiz yahşi bilimiz, çüşinimiz. Bu «divandiki ekspertlarniŋ» kšpiyip ketişigä elip kälmäktä. Äynä şu «divandiki ekspertlarniŋ» härqandaq mäsiligä munasivätlik «salahiyätlik pikri», «salahiyätlik ähbarat mänbäsi» bar. Ular heçbir ähbaratniŋ ob°ektivliğini, rast-yalğanliğini täkşürmäydu, uni täkşürüp avarimu bolmaydu. Ularniŋ asasiy mähsiti, hazirqi til bilän eytqanda, «hayp» tutuveliş. Qalğini bilän kari yoq. Bu nahayiti hovupluq tendentsiya. Çünki addiy bir ähbaratniŋ arqisida pütün bir insanniŋ täğdiri turuşi mümkin. «Divandiki ekspert» äynä şu «hayp» bilän insan täğdirini, hätta pütünsürük bir millätniŋ nomusini bit-çit qilivetişi ehtimaldin jiraq ämäs. İğvalarni yaki parakändilikni päyda qilişi mümkin. Uniŋğa misallar kšp. Ändi häqiqiy jurnalist härqandaq ähvalniŋ, vaqiäniŋ eniq faktlirini täkşüräydu, ob°ektiv bahasini beridu, berilivatqan ähbaratniŋ aqivätlirini taraziğa selip oylaydu. Yüz berivatqan vaqiälärdiki mänpiyätdar täräplärniŋ hämmä dälillirini tätqiq qilidu, җämiyätkä keräk yaki keräk ämäsligi turğusidin baha beridu. Äŋ muhimi, häqiqiy jurnalist härqandaq materiali üçün çoŋ җavapkärlikni yahşi his qilidu, yahşi çüşinidu. Demäk, jurnalist – çoŋ җavapkärlik egisi. Barliq işini äynä şu çoŋ җavapkärlik turğusidin ämälgä aşuridu.
Һazir bäzilär «İnternetniŋ zamanida gezitniŋ nemä kerigi bar? Keräk bolsa, härqandaq ähbaratni telefondila tepivalimiz» deyişidu. Moşuniŋğa munasivätlik monu misalni kältürüşni toğra kšrduq. Һämmimizgä mälum, duniyada Yaponiya elidäk täräqqiy ätkän dšlätlär az. Zamaniviy tehnologiyalär häyran qalğidäk däriҗidä. Äynä şu Yaponiyadä «İomiuri simbun» geziti 1874-jildin buyan yoruq kšrüvatidu. Һazir u gezit künigä ikki qetim (!!!) çiqidu. Umumiy tiraji 14 milliondin oşuq. Demäk, bilimlik äl üçün gezitniŋ orni bšläk, qädri juquri. Yäni, täräqqiy ätkän äldä ob°ektiv ähbaratqa bolğan ehtiyaҗ bar. Buni yaponluqlar yahşi çüşinidu. Moşuniŋdin gezitniŋ rolini, qädrini biliveliş täs ämäs.
Ob°ektiv ähbarat demäkçi, ahirqi vaqitta iҗtimaiy torlarda millitimizgä munasivätlik nahayiti nurğun sälbiy ähbaratlar, pikirlär tarqidi. Uniŋğa säväp bolğan vaqiäni yahşi çüşinimiz. Äŋ muhimi, moşundaq ähvalda biz oqurmänlirimizdin päqät rast, ob°ektiv ähbaratlarğa işinişini soriğan bolar eduq. İğvalarğa, his-tuyğularğa berilmäyli demäkçimiz. Һäqiqät hamanäm şšhrät qazinidu. Bizgä teçliq, dostluq, inaqliq havadäk haҗät. Şu teçliqni saqlap qeliş päqät šzimizniŋ qolida. Moşu häqiqätni untumayli.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ