ÄKEM – QAZAQ, DADAM – UYĞUR

0
250 ret oqıldı

Qançä qilğan bilän çoŋ şähär degän çoŋdä, kiçik şähär, nahiyä, yezilarniŋ işi Almutidäk çoŋ şähärsiz pütmäydiğini, rast gäp. Mänmu şundaq tiҗarät işimni çoŋ şähärsiz pütirälmäydiğanlarniŋ biri. Çünki, şirkättä setilivatqan malniŋ hämmisi Almutidin kelidu ämäsmu. İşim aldiraş bolğanliqtin iş babida bilän yenik maşinam bilän bir häptidä bir degidäk şähärgä qatnaymän. Ağinilirim: «Boş maŋğiçä ikki adäm bolsimu, elivalsaŋ bolmamdu, benzinni bolsimu aqlaydu», – däp kayidu. Amma vaqit qis, aldiraş bolğanliqtin adäm almay yalğuz ketivermän. Moşu yeqin arida yänimu iş babi bilän sähärligi saat bäş yerim, altä ariliğida «Bismillah» – däp yolğa çiqtim. Şähärdin çiqqan yärdä, yeşi yätmişlärdin aşqan, beşida taqiyasi, qolida hassisi bar, bir bovay qol kštirip turuptu vä yenida yoğan sumkisi turidu. Maşinini tohtitip, yärgä çüştümdä, bovayniŋ yeniğa bardim:
– Ässälammu äläyküm, ata, taŋ atpay qayda jürdiŋiz? – däp soridim.
– Vaäläykum ässalam, Almutiğa maŋdim balam, ahçaŋni tšläp beräy, orun bolsa elip kätsäŋçu, – däp maŋa uyğurçilap җavap bärdi bovay. Bovayni maşiniğa oltarğuzup yolumni davam qildim. Bovayniŋ beşida qazaq hälqiniŋ milliy taqiyasi. Buni kšrüp vä baya uyğurçä sšzliginigä qiziqip:
– Ata, uyğurçini yahşi bilisizkän, uyğurlar bilän kšp arilaşqan ohşimamsiz? Bovay miyiğida küldidä maŋa qarap:
– Balam sän yolğa diqqät qilğin, män saŋa šmür bayanimni sšzläp beräy, – däp hekayisini başlidi.
– Meniŋ ismim – Aqılbay. Biz tšrt bala eduq, anam rämätlik bäşinçisini boşiniş päytidä tuğuttin kšz jumdi. Şundaq qilip, akam 10 yaş, män 8 yaş, meniŋdin keyinki inim 7 yaş, siŋlim 5 yaşta, hä, känҗä siŋlim bolsa, anamni kšrüp ülgärmidi. Һämmä eğirçiliqlar dadam Nesipbayniŋ zimmisigä çüşti. Akam ikkimiz kiçiklärgä qarap šyniŋ işini qilip jürduq, nemişkidu, dadam koçida ata, šydä ana bolup, qiyinçiliq tartsimu, äl-ağiniliri tonuş-bilişliri: «šylinivalsaŋçu, bäş bala bilän qiynilip qalisän, uni az degändäk, balilarnimu qiynap qoyisän» – degän mäslihitinimu qulaqqa qismidi.
Bizniŋ mähällidä dadamniŋ çaq-çaqçi, oçuq çiray, paraŋçi, egiz boyluq, qäddi-qamiti kelişkän bir qaraşta çšçäklärdiki batur-palvanlarğa ohşaydiğan “Tudahun” degän uyğur ağinisi yaşatti. İkkisi zadila ayrilmatti. İştin keyin harvusini qetip, bizniŋ šygä kelätti yaki dadam etini minip šzi şu ağinisiniŋ šyigä ketätti. Anamniŋ yoqliği üçünmu bilmidim, äytävir bizni Tudahunkam bilän räpiqisi Şerinban pat-pat šyigä tamaqqa çaqiridiğan. Bäzi vaqitlarda ayali etip bärgän tamaqni elip, šzi kelätti. Dadam bilän ağinisi ikkisi nemilär toğrisida sšzlişättekin bilmidim, biraq kündä uzaqtin-uzaq paraŋlişip oltiratti. Dadam Tudahun ağinisini qazaqçilap «Turdaqın» däp atatti.
Äytävir peşanimizniŋ şoridinmu bilmidim, aridin ikki jil štüp, dadam eğir ağrip qaldi. Kšrsätmigän dohtur, aparmiğan tevip qalmidi. Akam ikkimiz dadamniŋ yenidin bir qädäm neri kätmäy, dadamğa qariduq, dadamniŋ ağriği kün sanap eğirlişivatatti. Ahirqi vaqitlarda dadam rämätlik käçniŋ kirişini taqätsizlik bilän kütätti. Çünki, käç kirgändä ağinisi kelip, yenida oltirip, paraŋ qilip berätti. U kişi kälgändä, biz hoşal bolup ketättuq. Qaraŋğu çüşüşi bilän šyümizdä җim-җitliq hšküm sürüp, bir qorqunuçluq ändişä päyda bolatti. Bir küni adättikidäk dadamniŋ ağinisi Tudahun kelivedi, dadam hämmimizni çaqirip, yeniğa oltarğuzup, mundaq dedi:
– Men štken šmirimge rizamın, endi jazıluımğa kšzim jetpeydi, men kšz jwmsam, senderge Turdaqın ağalarıŋ äke boladı. Senderdi bir jaratuşı Allağa, bir Turdaqınğa amanat ettim, – degän sšzlärni eytti.
Sähärligi dadam kšz jumdi. Bäş bala bäş yaqta mükçäygändäk bolup, miskinlişip kättuq. Dadamni yär qoyniğa tapşurğan küni şirä tuqqanlirimizniŋ biri:
– Balalarım, sender bizge šz balalarımızday, sol üşin üş wl meniŋ üyimde twrsın, al qalğan eki qız meniŋ siŋilim Säuleniŋ üyine barsın. Säuleniŋ qızı joq, soğan qız bolıp ketedi, – degän gäplärni qilğanda, biz bäş bala bir buluŋda bir-birimizgä, birdä bizni elip ketimiz degän tuqqanlarğa mšl-mšl qarişattuq. “Täğdirniŋ tayiği bizgä az bolğandäk ändi bizni bšlüvetämdu” däp härbirimizniŋ kšzidin yaş, jüräktin qan aqmaqta. Huddi şirdäk otturiğa etilip çüşkän, dadamniŋ ağinisi:
– Täkliviŋlarğa rähmät, çüşinimän, kim qerindaş tuqqanniŋ balisini koçida qoyğusi kelidu, biraq bu bäş bala kiçigimdin billä šskän, šmürlük ağinäm Nesipbayniŋ maŋa bolğan amaniti. Bu balilarni šzämniŋ baliliridin artuq kšrsäm kšrümänki, biraq härgiz yat kšrmäymän häm bularni bir-biridin ayrişqa yol qoymaymän, – däp ços gepini eytti.
Burunqi zaman adämliri nemä degän mehir-şäpqätliq, desäŋçu, balam. Biz bäş balini dadam Tudahun, anam Şerinban šziniŋ altä balisiniŋ arisiğa tiqip, bir qanat astiğa elip, šz bağriğa besip, mehir-muhäbbät bilän beqip, šstürdi. «Dadam» bilän «anamniŋ» mehri-şäpqiti tüpäyli biz šzimizni zadila jitim säzmiduq. Şu eğir jillarda tirikçilik eğir bolsimu, «ata-animiz» burnini yär tiräp, biz – on bir balini heçkimdin kam qilmay beqip šstürdi. Aridin jillar štüp, biz helä çoŋ bolup qalduqtä, ançä-munçä tirikçilik işliriğa qol sunup, dadamniŋ işini yenikläştürgändäk qilduq.
Vaqit aldiraqsan, kütüp turmaydu. Һäş-päş degiçä biz qädimkidäk är yetip, mäktäpni tamamlap, qolimiz işqa tägdi. Yeşimiz yätkänlär bolsa, çättin arqa-arqisidin härbiy säplirini štäp kälmäktä eduq. Dadam Tudahunniŋ üç oğli vä biz – Nesipbayniŋ üç oğli kolhoz işliriğa kirişip kättuq. Bir küni iştin kelip, tamaq içivatqinimizda, dadam hämmisini šzigä qaritip:
– Balilirim, hämmiŋlar är yättiŋlar, hudağa şükri qiyinçiliq zamanlardin sürünmäy šttüq, ändi “tirikçilik, kolhoz işi” demäy bizniŋ barimizda çoŋ şähärgä berip, oquveliŋlar, biz apaŋlar bilän şundaq qararğa kälduq, – däp hämmimizgä täkşi qarap çiqti.
– Dada, – dedi akam Nurğali, – män oqumaymän, kolhoz işimu yaman ämäs, uniŋ üstigä kolhozniŋ män haydavatqan yeŋi traktorini taşlimaymän. Män moşu ailimizniŋ heçnemigä muhtaҗ bolmay štüşigä bar küçümni salimän. Ändi Aqılbay traktoristlarni täyyarlaydiğan kursni pütirvalsa, boldi – bumu meniŋ bilän bir brigadida işläydu, – dedi.
– Akam rast däydu, dada, biz işläp, apam ikkiŋlarniŋ qoli iştin boşisa, äşu biz üçün çoŋ bähit, – deyişimgä anam:
– «Nurğali, Aqılbay, silär rähmätlik Nesipbayniŋ amaniti, silärni oqutup qatarğa qoşuş – bizniŋ pärzimiz häm qärzimiz», – anam kšzigä yaş aldi.
Üç aka-uka işläp, qerindaşlirimizniŋ hämmisini oquttuq, ularmu bizni yärgä qaratmidi. İnim Saparbek çoŋ oquş ornini pütirip kelip, kolhozda zootehnik bolup işlidi, andin baş zootehnik hizmitigä yštkäldi. Saparbekniŋ bu utuqlirini biz, akiliri, šz utuğimiz, däp bilättuq.
Şundaq künlärniŋ biridä hämmimiz oltirip, çay içivatattuq, qolida papka tutqan inim Saparbek aldiraş kirdidä:
– Dada, apa meni täbrikläŋlar! Bügün meni nahiyägä märkizigä çaqirtip, juqarqi yeza okruginiŋ räisi qilip saylimaqçi, ändi män pütün bir yezini başqurimän! – däp ağzi-ağziğa tägmäy sšzlävatatti.
Biz bolsaq, bu kütülmigän hävärdin aŋ-taŋ bolduq. Bu hoşalliq hävärni aŋlap, dadamniŋ kšzliridin aqqan yaş aq kirgän saqallirini silap štmäktä edi. Anam bolsa: «Vay, җenim balam, Säpirim, kiçik vaqtiŋda beşiŋniŋ yoğanliğiğa qarap, seni başliq bolidu dättim, Alla egämgä rähmät», – däp quçaqlap arqa-arqisidin peşanisigä sšydi. Şu küni dadamniŋ buyruği bilän bir qoyni soyup, holum-hoşnilarni çaqirip, Saparbek inimniŋ hoşalliğini bšlüştuq.
Män başta eytqandäk, dadam Tudahun çaq-çaqçi, štkür gäplik insan edi. Bir küni akam ikkimiz koçida traktor yasavatattuq, dadam yenimizğa kelip: «Ägär män oquŋlar, degändä oquvalğan bolsaŋlar, hazir mayğa milänmäy, Säpär ohşaş kostyum kiyip, yeza başqurattiŋlar» – däp küldi. Andin: «Eymaqçi, Säpärdin hävär barmu, šygä kälmiginigä bir häptidin aşti, apaŋlar änsiräp, kündä yoliğa qarap, kšzi teşilip ketäy dedi. Mayğa milinip jürsäŋlarmu, kšz aldimda bolğiniŋlar, ävzäl ekän. Undaq bizni seğindurup başliq bolğiçä», däp içidä kotuldiğan peti, kirip kätti. Demisimu, Saparbek başliq bolğandin beri, uni başta bir häptidä bir kšrättuq, bara-bara bir ayda bir kšridiğan bolduq. Öygä kälsimu, bir çinä çayni içip, aldiraşliqta yänä ketätti. Allağa miŋlarçä şükri, ata-anamniŋ arqisidin on bir bala hämmimiz hayatta šz ornimizni taptuq. İkki siŋlim uyğur aililirigä turmuşqa çiqti. Һämmimiz aililik bolduq. Qiziq yeri biz, Nesipbayniŋ baliliri šylängändä, dadam Tudahun «Nesipbay rämätlik bolğinida toyuŋlarni qazaqçä štküzüp berär edi», – däp toylirimizni šzimizniŋ qazaq hälqiniŋ urpi-adätliri boyiçä qilip bärdi. Һazir qara balam, šzimiz qerip, mükçiyip şu apam, dadamniŋ qädrigä yättuq, šzäm ailä qurup, tapqan bäş balini qatarğa qoşqiçä, kšp җapa tarttim, hä, ändi oylap kšrsäm, biz ikki šyniŋ baliliriniŋ beşini qoşup, on bir balini qatarğa qoşqan, dadam Tudahun bilän anam Şerinban baturlar ekän däymän. Uyğur-qazaq baliliri bir ailä bolup, çoŋ bolduq, ta moşu kämgiçä “sän-män” demäy, iҗil-inaq yaşap, kälduq. Һazirqi zaman yaşliri – silär, bähitlik, balam, bayaşät šmür sürüvatisilär. Amma yaşlarniŋ šmlügi degändäk ämäs. “Yaşlarğa nemä yetişmäydu?” – degän soalniŋ zadila tüvigä yetälmäymän…

Sulayman AYDAROV.
Yarkänt şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ