Birpütün ihtisadiy käŋlik

0
798 ret oqıldı

Bajhana ittipaqi qatnaşquçiliriniŋ — Qazaqstan, Rossiya vä Belarus' — bärpakarliq hahiş-iradisi tüpäyli jirik ihtisadiy birläşmä vuҗutqa kelivatidu. Üç dšlät rähbärliri imzaliğan deklaratsiyagä muvapiq, biyil 1-yanvardin başlap Bajhana ittipaqi dairisidä Birpütün ihtisadiy käŋlik işläşkä başlidi.

Üç mämlikät integratsiyasiniŋ nätiҗiliri äynä şundaq. Biraq җäriyan şuniŋ bilänla tohtap qalmidi, uniŋğa säyasätçilärdin keyin üç dšlät ihtisadiniŋ sub°ektliri, käŋ җamaätçiligi җälip qilinivatidu. Qisqisi, päqät şundaq ammiviy härikätla Evraziya integratsiyasini җämiyätlik layihigä aylanduruşqa qabil.

Birpütün bazarni täŋşäşniŋ qaidiliri, mehanizmliri toluq işlinip bolmisimu, hazirniŋ šzidila qolğa kältürülgän mälum nätiҗä-payda bayqalmaqta. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev moşu ayda Rossiya Federatsiyasigä qilğan räsmiy säpiri vaqtida täkitligändäk, «Birpütün ihtisadiy käŋlikni vuҗutqa kältürüş nätiҗisidä elip taşlanğan mämuriy tosalğular tüpäylila täräplärniŋ umumiy içki mähsulati bir näççä payiz šsti».

İntegratsiyaniŋ asasiy ävzälligi — Bajhana ittipaqi, ändi bolsa Birpütün ihtisadiy käŋlik çegarilirida tovarlarniŋ ärkin štüşi. Şundaq ekän, hazir Qazaqstanniŋ härqandaq şähiridä Rossiya vä Belarus' tovarlirini, Rossiya vä Belarus'ta bolsa, Qazaqstanda işläp çiqirilğan mähsulatni kšrüşkä bolidu.

Şundaqla mähsulat setiş bazarliri kšpiyip, uni moşu üç mämlikättä işläp çiqirilğan tovarlar bilän beyitiş imkaniyiti käŋäymäktä. Demäk, yeqinqi 5 — 10 jilda bolupmu çegaridaş regionlarda tiҗarätni birläştürüş boyiçä tehimu sür°ätlik җäriyanniŋ jürgüzülidiğanliği eniq.

Uniŋdin taşqiri, başqa mämlikätlär, җümlidin Hitay bilän soda munasivätlirini tehimu җanlanduruş imkaniyiti käŋiyivatidu. Mäsilän, Qazaqstan — Hitay çegarisidiki «Qorğas» Häliqara çegara yenidiki hämkarliq märkizi arqiliq Rossiya vä Belarus' jükliri kšpläp štküzülüvatidu. Qazaqstan tiҗarätçiliri bu tovarlarni qaçilaş, quraşturuş boyiçä hizmät kšrsitip, ularğa  šz bahasini qoşuşi mümkin.

Bir näççä jildin keyin Qazaqstan çegarisidin štüvatqan Rossiya tovarliriniŋ täŋ yerimi uniŋdin keyin Hitayğa, Märkiziy Aziya ällirigä eksportqa çiqirilişi üçün molҗalinidu, däp oylaymiz. Qazaqstan territoriyasi arqiliq štidiğan jük helä kšpiyip, mämlikättä yeŋi transport-logistikiliq märkäzlär päyda bolidu. Mäsilän, Almuta vilayiti mähsulatni saqlaş, qaçilaş, toşuş boyiçä çoŋ märkäzlärniŋ birigä aylinişi mümkin.

Täbiiyki, moşuniŋ hämmisi üçün süpätlik infraqurulumni — yahşi avtomobil' yollirini vä tšmür yol magistralini, zamaniviy tšmür yol vagonlirini vuҗutqa kältürüp, hizmät qiliş bazirini täräqqiy ätküzüş keräk.

Evropa vä Aziyaniŋmu hazir Birpütün ihtisadiy käŋlik baziriğa nişan qilivatqanliği muhim ähmiyätkä egä. Mäsilän, Yaponiya vä Koreya hazirniŋ šzidila işläp çiqirişni, yäni avtomobil' quruşturuş karhanilirini, Rossiya bilän Qazaqstanniŋ otturisiğa җaylaşturuşniŋ šzliri üçün qolayliq ekänligini çüşinivatidu. Ägär ilgiri çät äl şirkätliri šz şšbilirini häm Rossiyadä, häm Qazaqstanda açqan bolsa, ändi ular üçün Birpütün ihtisadiy käŋliktä birla idarigä egä boluş kupayidur.

Täbiiyki, birpütün bazarniŋ moşundaq imkaniyätlirini toluq däriҗidä paydiliniş üçün, biz normal infraqurulumni, tehnikiliq täŋşäş vä nazarät qilişniŋ üç mämlikät üçün umumiy bolğan zamaniviy sistemisini täräqqiy ätküzüşimiz keräk. Şu çağda Qazaqstanda yaki Rossiyadä šziniŋ işläp çiqiriş küçlirini orunlaşturuş härqandaq çät ällik investor üçün häm qolayliq, häm paydiliq bolidu.

Quruluş, transport infraqurulumiğa hizmät qiliş, şundaqla elektr energetikisi sahaliridimu integratsiya häm işläpçiqiriş kooperatsiyasiniŋ çoŋ ihtidari moҗut däp oylaymiz. Mäsilän, Ekibastuzda kšmür mol, Rossiyamu moşu yärgä yeqin rayonliriniŋ ehtiyaҗini qanaätländürüş üçün elektr energiyasini işläpçiqirişqa mänpiyätdar bolmaqta. Uniŋdin taşqiri, Qazaqstan vä Rossiya otturisida elektr energiyasini šz ara almaşturuş kšlämi šsüşi mümkin.

Maşina yasaş sanaitidä Rossiya vä Qazaqstanniŋ metallurgiya sahaliriniŋ mähsulatini paydiliniş mäsilisidimu çoŋ istiqbal moҗut. Bu yšniliştä Qarağanda vä Şärqiy Qazaqstan vilayätliri karhaniliriniŋ Ural zavodliri bilän birläşkän iş orunlirini eçiş imkaniyiti moҗut. Rossiya tehnologiyaliriniŋ asasida biz häm içki ehtiyaҗ üçün, häm çätkä çiqiriş üçün šzimizniŋ maşina yasaş sanaiti mähsulatini işläpçiqirişni täräqqiy ätküzäläymiz.

Ulardin taşqiri, juquri tehnologiyalik sahalarniŋ, җümlidin telekommunikatsiya sahasiniŋ, integratsiyasi üçün yahşi zämin yaritilivatidu. Bizdä hazirçä juquri tehnologiyalik karhanilar ançä kšp ämäs, biraq, mälumki, ähbarat tehnologiyaliri sahasi nahayiti çapsan täräqqiy etivatidu.

Ändi agrar-sanaät kompleksiğa kälsäk, Birpütün ihtisadiy käŋlikniŋ ozuq-tülük zapasini vuҗutqa kältürüş vä uni Evropiğa, Pars qoltuği ällirigä, Şärqiy-Җänubiy Aziyagä çiqiriş üçün bu yšniliştä misli kšrülmigän ihtidarniŋ moҗut ekänligi şübhisiz. Aşliq, may çiqirilidiğan ziraätlärni yetiştürgüçilärniŋ birlişidiğanliği täbiiy. Şu çağda Birpütün ihtisadiy käŋliktä ularni yetiştürüş vä qayta işläş boyiçä pütünsürük klaster vuҗutqa kältürülüşi mümkin.

Kiçik tiҗarät sahasi toğriliq gäp qilğanda, çoŋ transport dälizliriniŋ päqät Qazaqstan regionliriniŋla ämäs, bälki Rossiya vä Belarus' ahalisini җälip qilidiğanliği kütülmäktä, çünki moşu jilniŋ beşidin başlap Birpütün ihtisadiy käŋliktä ämgäk migratsiyasiniŋ addiylaşturulğan tärtivi küçkä kirdi. Transport dälizlirigä yeqin şähärlärdä hizmät qiliş sahasi vä turuşluq šy quruluşi, şuniŋ bilän billä quruluş materiallirini işläpçiqiriş täräqqiy etidu.

Qisqisi, 2012-jil Qazaqstan, Rossiya vä Belarus' qurğan Bajhana ittipaqiniŋ ämäliyatta äksini tapqanliğini kšrsätti. Äynä şuniŋ arqiliq çoŋ ihtisadiy birläşminiŋ şäkillinişi yüz berivatidu, däp eytsaq heç mubaliğä bolmas.       

Şšhrät MÄSİMOV.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ