İstipadiki polkovnik Vladimir YaQUPOV: «Yänila moşu yolni tallattim»

0
1 039 ret oqıldı

Vladimir Mirğiyas oğli Yaqupov bilän bir sorunda täsadipi tonuşup qaldim. Gäp ara uniŋ Moskvadin kälgänligini, Rossiyaniŋ behätärlik organlirida hizmät qilğanliğini, hazir istipadiki polkovnik ekänligini bildim. Meniŋda uniŋ bilän alaytän uçrişip, sšhbätlişiş istigi päyda boldi. Keyiniräk biz uniŋ dadisi — Mirğiyas akiniŋ šyidä uçraştuq (eytmaqçi, Mirğiyas akimu Qazaqstan behätärlik organliriniŋ veterani, istipadiki polkovnik).

— Vladimir, Siz Moskvada yaşaydekänsiz. Şu säväptin sizni kšpçilik ançila bilip kätmäydu. Öziŋiz toğriliq sšzläp bärsiŋiz?

— Män äsli qazaqstanliq. 1950-jili Almuta vilayiti Җambul nahiyäsiniŋ märkizi — Uzunağaş yezisida tuğulğan. Dadam behätärlik organliriniŋ ofitseri bolğaçqa, pat-patla iş orni yštkilip turatti. Şuŋlaşqa män Uzunağaşta 3-sinipni pütirip, andin oquşumni Uyğur nahiyäsiniŋ Çonҗa yezisida davamlaşturdum, ottura mäktäpni bolsa, Almutida tügättim.

— Sizniŋ härbiy boluşiŋizğa nemä türtkä boldi?

— Birinçi novättä, älvättä, dadam säväpçi bolğan. Män dayim dadamdin ülgä elişni, uniŋğa ohşaş ofitser boluşni arman qilattim. Äynä şu arminim meni 1967-jili Almuta aliy qomandanliq çegara uçiliöesiğa elip käldi. Uçiliöeni 1971-jili tamamlidim vä yollanma bilän Moskvağa qisqa muddätlik mähsus kursqa oquşqa käldim. Uni tügätkändin keyin ştabi Almutiğa җaylaşqan Şärqiy çegara okruginiŋ tärkividiki Çonҗa 132-çegara otryadiniŋ razvedka bšlümigä hizmätkä tähsim qilindim. Bu yärdä 1974-jilğiçä Ğalҗat yšnilişidä operativ hizmättä boldum.

U jilliri hoşna Hitayda mudhiş «mädäniyät inqilavi» ovҗ alğan edi. Hitay täräp pat-patla härhil iğvagärlik härikätlärni qilip, çegarini buzup štüşkä, bäş — on qoy haydiğan çopan süpitidä  ätrapni razvedka qilişqa urunatti. Ular šzliriniŋ mundaq härikätlirigä biz täräptin qandaq inkas qilinidiğanliğini, qandaq çarilärni kšrüşimizni kütätti. Äynä şundaq çegara buzğuçiniŋ birini tutqanliğimiz tehi yadimda. Keyin uqsaq, u puhta täyyarliqtin štkän käspiy razvedçik ekän. U jilliri mundaq ähvallar pat-patla bolup turatti.

— Qandaqlarçä moskvaliq bolup qaldiŋiz?

— Uniŋ šz tarihi bar, qisqiçä eytip beräy. Çonҗida hizmät qilivatqan 1974-jili qomandanliq meni Moskvağa — Dšlät behätärligi komitetiniŋ (DBK) härbiy institutiğa oquşqa ävätti. Bu aliy oquş därgahida härbiy käspimgä bağliq bilimimni mukämmälläştürdüm, şundaqla bir näççä çät äl tillirini, җümlidin hänzu tilini ügändim. U jilliri җumhuriyät DBKniŋ märkiziy apparatida hänzu tilini bilidiğan mutähässislär yetişmigänliktin, meni yänä Almutiğa hizmätkä ävätti. Män 1982-jilğiçä Qazaqstan SSR DBKniŋ 1-başqarmisida operativ hadim bolup hizmät qildim.    

1980-jili Avğanstandiki keŋäş äskärliri üçün väziyät nahayiti muräkkäpläşkän edi. Şuŋlaşqa DBKniŋ bir top ofitserliri bilän Avğanstanğa atlandim. Biz Avğanstanda alahidä tapşurmilarni orunlişimiz keräk edi. Maŋa nahiyälärniŋ birigä säpärgä çiqqan Ğäzni šlkisiniŋ gubernatoriğa hämra boluş toğriliq buyruq berildi. Gubernator asasän hazariylar turidiğan bu nahiyädä häliq hakimiyitini ornitişi keräk edi. Bizniŋ bu säpirimiz düşmän täräpkä mälum bolup qelip, ular bizni ikki täripi tağliq sayda kütüp turğan ekän. Düşmän tuyuqsiz oq etişqa başlidi. Meniŋ qol astimda on soldat vä 150kä yeqin avğan äskiri bar edi. Җäŋ başlinip kätti. Bir näççä saatqa sozulğan etişişlar nätiҗisidä meniŋ şoferum kšz jumup, bir soldat yaridar boldi, avğan soldatliridin 9 adäm vapat boldi, biz düşmänniŋ 28 adimini uҗuqturuptimiz. Moşu operatsiyaniŋ muvappäqiyätlik ayaqlaşqanliği üçün män «Qizil Yultuz» ordeni bilän mukapatlandim. 1981-jili yanvar'da komandirovkamniŋ mudditi ayaqlişip, Almutiğa qayttim vä DBKniŋ märkiziy apparatida bir jildin oşuq hizmät qildim. Andin meni Moskvağa SSSR DBK apparatiğa sšhbätkä çaqirtti. Bu 1982-jilniŋ may eyi edi. Qomandanliq maŋa tehi yeŋidin şäkillinişkä başliğan «Vımpel» qismida hizmät qiliş täklivini bärdi. U çağda «Vımpel» SSSR DBK baş başqarmisiniŋ «S» başqarmisi ihtiyarida edi. «Vımpel» alahidä mähpiy qisim bolup hesaplinatti, hätta DBK märkiziy apparatidimu bäzilär uniŋ qandaq mähsätlär üçün qurulğanliğidin hävärsiz edi. Şu dävirdiki SSSR DBKniŋ räisi Andropov «Vımpelniŋ» şäkillinişini šziniŋ şähsiy nazaritigä alğan edi. Bu dävirdä SSSRniŋ Avğanstanniŋ içki işliriğa arilaşqanliği sävävidin, Keŋäş İttipaqi bilän AQŞ otturisidiki qarimu-qarşiliq nahayiti җiddiy vä käskin bolğaçqa, «Vımpel» Amerikiniŋ mähsus mähsätlär üçün täşkil qilinğan «Del'ta» qismiğa taqabil turuş üçün qurulğan edi. «Vımpel» qismiğa här qandaq pävquladdä, kütülmigän hadisilärgä taqabil turidiğan, çiniqqan, sportniŋ kšpligän türliri boyiçä yahşi mäşiqlängän vä çät äl tillirini bilidiğan ofitserlarni tallaş usuli arqiliq qobul qilatti. Meni Moskvağa sšhbätkä çaqirtqanlar vaqti kälgändä hävär beridiğanliğini eytti vä män Almutiğa qaytip kelip, šz hizmitimni davamlaşturdum. Biraq kšp kütmidim. Şu jilniŋ noyabr' eyida meni Moskvağa — SSSR Dšlät behätärigi komitetiniŋ 1-baş başqarmisi hozuridiki «Vımpel» qisimida hizmät qilişqa çaqirtti. Äynä şundaq qilip, män moskvaliq bolup qalğan edim.

— Aŋlişimçä, Siz Moskvadin yänä bir qetim Avğanstanğa beripsiz?

— Moşu qisimda hizmät qilivatqan 1983-jili rähbärlik meni yänä Avğanstanğa ävätti. Bu qetim mähsus tapşurmini orunlaş üçün käspiy razvedçik süpitidä bardim.

Avğanstanniŋ qedimiy paytähti — Һerat şähiri ätrapida häliq hakimiyitiniŋ aktivistliriğa vä ularni qolliğuçi teç ahaliğa qarşi terrorluq härikätlärni ovҗ aldurğan hovupluq banda baş-baştaqliq qilivatqan ekän. Bu bandiniŋ rähbiri Qari Yaq Dast degän adäm bolup, uniŋ qol astida 500gä yeqin yahşi qurallanğan, täyyarliqtin štkän läşkär bar edi. Ular bu yärdiki väziyättin yahşi hävärdar bolğanliqtin, tuyuqsiz şähärgä besip kirätti vä ahalini bulap-talap, heç җazasizla qeçip ketätti. Һeratta çoŋ härbiy qisim yoq bolup, Keŋäş İttipaqiniŋ vä Avğanstan äskärliriniŋ barliq küç-quviti җänupqa vä başqa strategiyalik җähättin muhim bolğan nuqtilarğa orunlaşqan edi. Banda Һeratta päyda bolğanda yärlik hakimiyät äskärlärgä hävär bärgiçä läşkärlär işini pütirip qeçip ketidekän. Yärlik ahali arisida vähimä  päyda bolup, şähärdiki ähval nahayiti җiddiy edi. Komandanliq maŋa moşu bandini yoqitiş väzipisini tapşurdi. Män operativ alaqilirim arqiliq banda başliği Qari Yaq Dastniŋ Һeratta bir yeqin tuqqini barliğini eniqlidim. Şundaq qilip, härhil operativ imkaniyätlärdin paydilinip, helä puhta täyyarliq işlirini ämälgä aşuruş arqiliq Qari Yaq Dastni yoqitiş operatsiyasi utuqluq ämälgä aşuruldi. Bir näççä jildin beri yärlik ahaliğa dähşät selip kälgän banda šz rähbiridin ayrilğandin keyin šzlügidin tarqilip kätti vä Һeratta teçliq ornitildi.

Moşu җavapkärlik operatsiyaniŋ oŋuşluq ämälgä aşurulğanliği üçün Avğanstan hškümiti meni «Yultuz» җäŋgivar ordeni vä «Avğanstan hälqigä qilğan hizmätliri üçün» medali bilän mukapatlidi. Avğanstanğa bolğan şu qetimqi säpirim 1984-jilğiçä davam qildi vä qaytip kelip yänä «Vımpel» qismida 1988-jilğiçä hizmät qildim. Andin DBKniŋ 1-baş başqarmisida rähbiriy lavazimlarda hizmät qilip, 1992-jili polkovnik unvani bilän istipağa çiqtim.

— Siz šziŋizni bähitlik däp hesaplamsiz?

— «Bähit» degän ibariniŋ çüşänçisi nahayiti käŋ. Ägär maŋa başqidin tuğulup, hayat yolumni yeŋidin başlaşqa toğra kälgän bolsa, yänila moşu yolni talliğan bolar edim, çünki män štkän šmrümgä heç škünmäymän, demäk, män šzämni bähitlik däp hesaplaymän.

— Ailiŋiz toğriliq eytip štsiŋiz?

— Ayalim — Natal'ya, bu hayatta maŋa hämra bolup, härbiy hizmätçilärgä has  kšçüp-qonup jürüşniŋ җapasini meniŋ bilän billä tartti. Bähitkä qarşi, u 2003-jili eğir ağriqtin keyin vapat boldi. Qizim — Viktoriya, härbiy hizmättä, podpolkovnik, behätärlik organlirida işläydu, oğlum — Vyaçeslav, Maliyä akademiyasini tügätkän, tiҗarätçi.

— Siz bilän rus tilida sšhbätläştuq, bayqisam, uyğur tilini çüşängändäk qilisiz, biraq uyğurçä bemalal sšzlişälmäydiğanliğiŋizni bayqidim…

Öz tilimni bilmäsligim maŋa bolupmu yaş çoŋayğansiri äläm qilivatidu. Apam rus qizi bolğaçqa, biz ailidä dayim rusçä sšzlişättuq. Mäktäpnimu rusçä tügättim. Lekin bular, hazirqi turğudin elip qarisam, säväp bolalmaydu, çünki meniŋ tomurimda uyğur qeni eqivatidiğu! Män hitay tilini mukämmäl bilimän, başqa tillardinmu hävirim bar. Ändi šz tilimni bilmäsligim — bu meniŋ üçün paҗiä. Män bu qetim Almutida bolğinimda tilşunas alim Ämir Näҗipniŋ «Uyğurçä-rusçä» luğitini, şundaqla ataqliq uyğur alimi vä җämiyiät ärbabi Tursun Rähimovniŋ tährirligi astida näşir qilinğan «Rusçä-uyğurçä» luğätni vä başqimu kitaplarni izdäp taptim. Huda buyrisa, bu kitaplar maŋa ana tilimni šzläştürüşümgä yardäm beridu däp oylaymän. Män balilirim bilän nävrilirimgä uyğur tilini ügitiş ihtidariğa yetimän degän mähsätni šz aldimğa qoydum.

— Sšhbitiŋiz üçün rähmät, ilahim, tiligiŋiz orunlanğay!

Sšhbätläşkän

Yadikar SABİTOV.

 

 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ