«Quşqaç bolsimu, qassap soysun» yaki Ya.Sabitovniŋ yazmişliriğa qisqiçä izah

0
726 ret oqıldı

Gezithanlarniŋ yadida bolsa, štkän jili «Uyğur avazi» gezitiniŋ 18- vä 25-noyabr' künliri çiqqan sanlirida jurnalist Yadikar Sabitovniŋ «Tarihni sahtilaşturuşqa bolmaydu yaki Bir kitapni oquğandin keyin päyda bolğan pikir vä mulahizilär» namliq maqalisi yoruq kšrgän edi. Satirik yazğuçi Abduhaliq Mahmut täripidin uyğur tiliğa tärҗimä qilinğan Uväyshan Şakirovniŋ «Älihan tšrä Sağuniy (hayati vä iҗtimaiy paaliyiti, 1938 — 1946-jillar)» namliq kitavi toğriliq tänqidiy kšz qaraşta yezilğan uşbu maqalä gezitta elan qilinğandin keyin, tähriratimizğa kelip yaki telefon, hät arqiliq muraҗiät qilip, pikir eytquçilar kšp boldi. Ularniŋ hämmisi degidäk kitapta hälqimiz tarihiğa ait bäzi bir mälumatlarniŋ burmilanğanliğiğa eçinidiğanliğini izhar qilip, maqalä muällipigä ularni paş qilğanliği üçün minnätdarliq bildüridu. Ändi mäzkür kitapni uyğur tiliğa tärҗimä qilğan Abduhaliq Mahmut bolsa, şu maqaliğa munasivätlik tähriratimizğa yolliğan hetidä tamamän başqiçä pikir jürgüzüp, naraziliğini izhar qilidu. Äslidä, biz A.Mahmutniŋ uşbu maqalisini vä uniŋğa äksi mäzmunda yezilğan başqa gezithanlarniŋ pikirlirini gezitta elan qilişni muvapiq kšrmigän eduq. Amma Abduhaliq Mahmut šz maqalisini gezitta elan qiliş tälivi bilän tähriratimizğa telefon arqiliq bir näççä qetim muraҗiät qildi. Muällipniŋ tälivi qançä qät°iy bolsimu, biz uni elan qilmasliğimiz mümkin edi. Şundaq bolsimu, biz, «Uyğur avazi» gezitiniŋ jurnalistliri, uni gezithanlar diqqitigä täğdim qilişni toğra kšrduq. Buniŋğa nemä säväp boldi? Säväp şuki, keyinki vaqitlarda äynä şundaq maqalilirini tähriratimizğa yollap, gärçä gezitimizniŋ ahirqi sähipisidä: «Redaktsiyagä kälgän materiallar egisigä qayturulmaydu vä ularğa җavap berilmäydu» degän agahlanduruş ravan tilda yezilğan bolsimu, täkrar-täkrar tähriratqa muraҗiät qilip, maqalisiniŋ «täğdiridin» uçur elişqa tirişidiğan, yoruq kšrmisä «Uyğur avazi» geziti bilän u yärdä paaliyät elip berivatqan jurnalistlar toğriliq här hil gäplärni tarqitip, šzlirini «qähriman», «adalätpärvär insan» qilip kšrsitidiğan muälliplär kšpiyip kätti. Bu häqiqätkä qançilik uyğun? Ularniŋ maqalilirini oqumay turup, buniŋğa җavap beriş qiyin, älvättä. Şuŋlaşqa biz A.Mahmutniŋ «Quşqaç bolsimu, qassap soysun» yaki Ya.Sabitovniŋ yazmişliriğa qisqiçä izah» namliq maqalisini, hahişlirimizğa uyğun kälmisimu, šz äyni petiçä diqqitiŋlarğa täğdim qilivatimiz.

Gezithanlarğa mälumki, «Uyğur avaziniŋ» 2011-jilqi 18- vä 26-noyabr'da çiqqan sanlirida «Tarihni sahtilaşturuşqa bolmaydu, yaki bir kitapni oquğandin keyin päyda bolğan pikir vä mulahizilar» namida U.Şakirovniŋ «Älihantšrä Sağuniy» hatirä kitaviğa beğişlanğan yazmişlar (yeŋi, amma nami yoq janr bolğini üçün «yazmiş» däp atidim) elan qilindi. Şuniŋdin bu yan, «Millitim», «Vätinim» deyişmäy oyun-tamaşäŋni qilip jürüşsäŋçu…» däydiğanlarniŋ şatliqtin ağzi quliğiğa yetip, «Yadikar oğul balikän, Şakirov degänniŋ taza ädivini beriptu…», millätkä qilçilik paydisi tegidiğan işlarni kšrsä tağdäk hoşal bolidiğanlarniŋ, «bu U.Şakirovqa ämäs, Älihantšrigä qilinğan huҗum boptu. Özbäk qerindaşlarniŋ kšŋligä kelip qalar, demiginini qara?…» käbi sšzliri qulaqqa çeliqidiğan bolup qaldi. Qisqisi, bir-birini inkar qilidiğan gäp-sšzlär eğizdin-eğizğa kšçüp jüridu. Bu halät meniŋ tilğa elinivatqan kitapni uyğurçilaşturğuçi süpitim bilän atalmiş yazmişlarğa munasivät bildürüşimgä elip käldi…

«Älihantšrä Sağuniy» kitaviniŋ bari-yoqi 500 danila näşir qilinğanliğini, «Uyğur avaziniŋ» bolsa 14 miŋdin oşuq nushida (muällip bu yärdä mäzkür maqalä elan qilinğan sanlarni näzärdä tutuvatidu. — red.) tarilişini, şu säväplik on miŋdin kšp gezithanniŋ tilğa elinivatqan kitaptin hävärsizligini, hätta Älihantšrä Sağuniy häqqidä deyärlik çüşänçisi yoqluği ehtimaldin jiraq ämäsligini näzärdä tutup, yazmişlar häqqidä pikir qiliştin burun kitapniŋ näşir qiliniş җäriyani hususida qisqiçä çüşänçä berip štmäkçimän.

Älihantšrä Sağuniy – šzbäk. 1944 — 1946-jilliri Şärqiy Türkstan İslam jumhuriyitiniŋ räisi – prezidenti, mustämlikidiki türkiylärniŋ, birinçi novättä, uyğur hälqiniŋ milliy mustäqilligini arzu qilip küräşkän, äqil-zakavitini şu mähsät yoliğa säripligän, polat iradilik sima.. Buni uniŋ, mirza qamaqta turupmu mustämlikiçi qizil kommunistlarniŋ, bolupmu 1920 — 1930-jillarda šzbäk, qazaq, uyğurlarğa elip kälgän parakändiçilikliri, balayi-apätliri äksini tapqan «Türkstan qayğusi» äsäri yaqqal kšrsitip turidu… KPSSqa ahanät qilsaŋ tiliŋni «kesip» alidiğan 1960 – 1973-jillar ariliğida yezip tamamliğan vä 2003-jili šzbäkçä, 2007-jili heli märhum dehan jutdişim Päyzullam Hudayberdievniŋ täşäbbusi vä hamiyliğida käminä täripidin uyğurçilaşturulup näşir qilinğandin keyin oquğuçilarda uniŋ ikkinçi kitaviğa bolğan qiziqiş ulğaydi. Aqivät, şu hil täläp-istäklär tüpäyli «Älihantšrä Sağuniy» hatirä kitavi 2011-jili näşir qilindi (Tärҗimä basmihaniğa internet arqiliq ävätilgändä, uni täҗribilik jurnalist İsmayil Roziev üstidin kšrgän nushisi ämäs, birinçi hamäki nushisi ketip qalğanliqtin kätkän hataliqlar üçün pursättin paydilinip, keçikip bolsimu oquğuçilardin käçürüm soraymän). Şu aridin säkkiz ay štkändin keyin (nahayiti uzaq «izdiniş») Ya.Sabitovniŋ bu kitap häqqidiki yazmişi elan qilindi. Yazmişlirini qaytilap oqup çiqqandin keyin, «Uyğur avazida» millitimiz arisida bšlgünçilik päyda qilidiğan materiallarğa hatimä berilgänligigä qanaät hasil qilip jürgän bir päyttä, millätlär arisida niza päyda qilişi ehtimali bar maqalini kšrüp qälbim şürkinip kätti…

Һär qandaq räsmiyätçiliklärdin hali eytiş vä tän elişimiz keräkki, biz, uyğurlar, qäyärdä yaşişimizdin qät°iy näzär, šzgä millätlärniŋ yardimi, häyrihahliği, hisdaşliğiğa muhtaҗ millät. Şundaq ekän, šzgilärgä, bolupmu qazaq, qirğiz, šzbäk qerindaşlarğa hšrmät bilän qarap, ziddiyitigä tegidiğan iş-härikät, gäp-sšzlärdin saqlinişimiz keräk. Bu eytilğanlarğa Ya.Sabitov bilän uni qolliğuçilar, «bu millätkä ämäs, U.Şakirov bilän Älihantšriniŋ «oydurmiliriğa» qarşi yezilğan närsä, sän uniŋdin putaq çiqarma…» deyişi turğan gäp. Därväqä, maqaliniŋ şäkli kšrünüşi şundaq. Mäzmun җähättin bolsa, U.Şakirovni äyipläşkä, Älihatšriniŋ barçä qilğan-ätkinini yoqqa çiqirişqa qaritilğanliği «korlarğimu» kšrünüp turidu.

Һayatta halqiliq yahşi, yaman iş-härikät, gäp-sšzlärniŋ «qanatliq» bolidiğanliği yeŋiliq ämäs. Demäk, baştin ahiriğiçä Älihantšriniŋ inqilaviy paaliyitini yoqqa çiqirişqa qaritilğan yazmişlarniŋ Taşkäntkä yetip berişi, Sağuniyni çoŋ dšlät ärbabi, diniy vä ilmiy alim däp pähirlinidiğan šzbäk hälqiniŋ qoliğa çüşüşi, qulaqtin-qulaqqa yetip, aqivät miŋliğan, on miŋliğan šzbäk qerindaşlarda millitimizgä nisbätän sälbiy kšz qaraşlarniŋ şäkillänmäsligigä kim kepillik qilalaydu? Bu šz novitidä u yärdiki uyğurlirimizniŋ üzini yärgä qaritip qoymaydu, degili bolamdu?

Män juqarqidäk qorqunuçluq tähminni oylap çiqarğinim yoq. Buniŋğa pasportidiki «šzbekligini» demisä, tuğuluşidinla uyğur bolup kätkän bir tonuşum, eniğiraği, Almuta şähiridiki Razvilka mähällisiniŋ jigit beşi Pazilҗan (familiyasini bilmäymän), yazmişlarniŋ birinçi qismi çiqqan künniŋ ätisila bir muhimda uçrişip qelip: «Bu Ya.Sabitov degän adäm šzbäklärgä nemançila šç? «Özbäklärniŋ kšŋligä kelip qalar» demäy, gezitniŋ şuni elan qilivatqinini qaraŋ…», degänliri säväpçi boldi.

Därhäqiqät, Ya.Sabitovniŋ yazmişliridin huddi şundaq mäzmun kelip çiqidu. Buni muällipniŋ yazmişini, «här qandaq millätniŋ tarihini… häqiqiy millätpärvär, vätänpärvär pärzäntliri yazğandila u işinärlik, çin tarih bolidudin» başlap, U.Şakirovqa bağlaşturuşidinla «mana män» däp kšrünüp turidu.

Män «Älihantšrä Sağuniy» hatirä kitaviniŋ muällipi bolmiğanliğimdin, Ya.Sabitovniŋ «pikir, mulahiziliri» hususida bäs-munazirä qiliş mäҗburiyitimmu yoq edi. Biraq, kitap vä Ya.Sabitovniŋ yazmişliriğa munasivät bildürmisäm sšz boluvatqan kitap bilän tonuşluği yoq gezihanlarda bir yaqlima çüşänçä hasil bolup qelişini näzärdä tutup, halqiliq-halqiliq mäsililär üstidä, (kšçärmilär bilän bät tolturuş aditim bolmiğanliqtin) qisqiçä tohtilip štüşni muvapiq kšrdüm.

Buniŋ birinçisi U.Şakirovqa täälluq. Muällip bilän yeqin tonuşliğim bolmisimu, maŋa uniŋ yeşi atmiştin aşqanliği, aliy mälumatliği, bovisiniŋ väz-nesihät, väsiyätlirini aŋlap iman-etiqatliq bolup šskänligi, atisi yezip ahiriğa çiqiralmiğan «Älihantšrä Sağuniy» hatirä kitavini qäläm ähli ämäsligigä qarimay, nehayisiğa yätküzüp näşir qilğanliği mälum.

İkkinçisi, «Älihantšrä Sağuniy» Ya.Sabitov änsizçilikkä çüşüp, җar selip ketidiğan däriҗidiki uyğur oquğuçiliriğa ministrlik täripidin teŋilğan därislik kitapmu yaki mälum tarih instituti tästiqligän ilmiy äsärmu ämäs. U birinçi novättä Älihantšriniŋ inqilaviy paaliyitini, şu arqiliq Üç vilayät inqilavini šzbäk hälqigä tonuşturuşni mähsät qilip, šz säviyäsi däriҗisidä bädiiyläştürüp yezilğan hatirä. Şuniŋ üçün muällip paydilanğan ädäbiyatlarniŋ tizimlirini (bätlirini ämäs) beriş bilän çäklängänligini çüşinişkä bolidu, däp oylaymän. Äyni vaqitta, mänbä bir dävir vaqiäliri bolğanliqtin, U.Şakirov paydilanğan, šzgä kitaplardiki bovisiniŋ hatirilirigä ohşaydiğan täpsilatlarni, «kšçärmilär qoş tirnaq içigä elinmiğan» deyiş bilän çäklänsimu bolidiğan gäpni, Ya.Sabitov huddi intayin hovupluq җinayätçini tutup alğandäk, äsäbiylişip kšçärmilärni kšçirip bät tolturup, gezithanlarni «galvaŋ» qilğiniğa äpsuslinip kättim…

Meniŋ näzärimdä, šzgilär täripidin uyğurlar häqqidä näşir qilinğan kšpligän tarihiy äsärlär huddi urupla istimal qilişqa bolmaydiğan buğdayğa ohşaydu. Buğdayni teriş, šstürüp, jiğip, ügüt qilip tartqandin keyin nan, tamaq qilip yäydiğan gäp. Şuniŋğa ohşaş U.Şakirov bovisidin qalğan «buğdayni» terip, šstürüp beriptu. Ändi uni «Nemişkä nan yeqip bärmidiŋ?» däp yaqisiğa esilip, tänä-tapa qiliş — äqli җayida adämniŋ işi bolmisa keräk? Ya.Sabitovniŋ uyğurlarni kšp sanliq šzbäk qerindaşlarğa tonuşturuşqa säripligän mehniti üçün U.Şakirovqa huҗum qiliştin aldin «Täşäkkür!» deyişniŋ orniğa, barliq «talantini» «buğdayniŋ içidin qähri, buya uruqliri bilän çava» izdäşkä särip qilişi tolimu häҗäplinärlik iş boptu?..

Üçinçidin, Ya.Sabitov U.Şakirov bovisiğa täälluq nemiki eytsa, («Şärqiy Türkstan İslam җumhuriyiti» (bu nam Z.Sabirniŋ «Ana yurt» romanidimu bar) degän namniŋ 1945-jili 17-oktyabr'diki hškümät väkilliriniŋ uçrişişidin keyinla «üç vilayätkä» šzgärgänligi, Rähimҗan, Zunun Teyip, Aleksandrlarniŋ Qorğasqa qeçip barğanliği, Älihantšriniŋ baş konsul Dubaşin bilän bolğan sšhbätniŋ mävhümligi, härbiy ştabniŋ istiqbaldiki muhim iş- planliri qarilivatqan jiğinğa marşal Älihantšriniŋ qatnaşqanliği…) ularniŋ asassizliğini, huddi şu vaqiälärniŋ beşida turğandäk, «Bolmiğan!, «Qilmiğan!» däp, kesip eytiptu. U.Şakirovniŋ bovisidin aŋliğan iş-härikät, gäp-sšzlirigä dälil keräkmiş. Dšlät rähbirini munçilik päskä uruş šzbäklärniŋla ämäs, halisa pikir qilidiğan uyğurlarniŋmu naraziliğini päyda qilişini saqit qilişqa bolmaydu. Män kitap muällipi bolmiğanliğim üçün uni dälilläşkä küçmu, vaqitmu särip qilmaymän. Sävävi, aziraqla pikirläş qabiliyiti bar miŋliğan gezithan (gärçä kitapni oqumiğan bolsimu) җumhuriyät räisi-prezidenti, milliy armiya marşaliniŋ ämälgä aşurğan iş-härikät, gäp-sšzlirini yalğanğa çiqiriş üçün şu dävirniŋ qatardiki җäŋçi, ofitserliriniŋ eytqan, yazğanlirini dästäk qilişliriğa içidä bolsimu külüp qoyidu, däp oylaymän.

Ya.Sabitov yazmişliriniŋ ahirida «A.Mahmudov kitapniŋ kiriş sšzidä yänä, «ändi bevasitä qoliŋizdiki äslimigä kälsäk, äsär üç vilayät milliy-azatliq inqilaviniŋ muhim sähipiliridin birini täşkil qilidu. İşänçim kamilki, buniŋğa siz äsärni oquş järiyanida hazirğiçä heç kim täripidin eytilmiğan bir talay mälumatlarğa dähil boluş җäriyanida toluq kšz yätküzisiz» däp, äsärgä juquri baha bärgän. Lekin kitapni oquş җäriyanida şähsän män, tärҗiman täkitligändäk, «bir talay yeŋi mälumatlarğa» dähil bolalmidim», däptu.

Män bolsam, kitapta eytilğan, amma Sabitov šzi hazirğiçä heç yärdä oqumiğan vä aŋlimiğan yeŋi mälumatlarni inkar qilip, tšrt sähipini tolturğiniğa qarimay, yänila demäkçi bolğan muddiasini oçuq yätküzälmigänligigä dähil boldum. Äyni bir päyttä şunçä tškkän «tärigä», Y.Azamatovniŋ sirliq sahavitidin (bir kitapni yamanlaşqa tšrt sähipä aҗritiş gezit tarihidiki tunҗa yeŋiliq- vaqiä bolsa häҗäp ämäs) toğra paydilinalmiğiniğa qälbän eçinip kättim…

Därhäqiqät, Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi, šzgilärniŋ äsärliridin «nämunä» elip maqalä yezişniŋ mahiri, tärҗiman Ya.Sabitov җanapliriniŋ heç bolmiğanda «Älihantšrä Sağuniy» kitaviniŋ 198-betidiki: — «Yaq, Abdukerim, siz uzağiraqqa qaraŋ, —dedi Älihantšrä beşini tutup bir däqiqä hiyal sürgän halda, aditi boyiçä ätrapiğa bir qarap çiqip, — quralliq ğazat qiliş qiyin. Ällik, yüz jilda bir näsip qilidu bu iş. Şunçä qurvanlar bärduq. Birla Şiho җeŋidä yättä-säkkiz yüz jigit kšz jumdi. Şunçä qurvanlar bädiligä zalim hškümätni ziminimizdin haydap çiqiralmisaq, şehitlirimizğa nemä däymiz?

Kazzap hškümät yerimizgä beşini tiqip alsa, bizgä kün bärmäydu. Ällik-atmiş jildin keyin ular çümülidäk kšpiyidu. Çümülimu imarätni ğulitidu…» degänlärni kšçirip elipla, uniŋğa, «Һay, oqurmänlär! «Älihantšrä Sağuniy» kitavi qoluŋlarğa çüşüp qalsa, huŋväybinlärdäk därrula kšydürüvetiŋlar! Äkis halda Sağuniyniŋ juqarqidäk sšzlirini bala-җaqiliriŋlar oqup qalsa, bir künliri «taqqa» taş etip teçliğimizni buzuşi mümkin!…» desila bolidiğan gäp ekän.

Qisqisi, Ya.Sabitovniŋ säkkiz ay izdinip, yä tilğa elivatqan kitaviniŋ janrini tapalmay, yä äsli muddiasini eytişqa erişälmigänligini kšrüp danalar, «Quşqaç bolsimu, qassap soysun» däp, bekar eytmiğan ekändä, däp qaldim…

Abduhaliq MAHMUT,

Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi, «İlham» mukapitiniŋ sahibi.

 

İlavä: kšrüp turisilärki, Abduhaliq Mahmut šzi uyğur tiliğa tärҗimä qilğan kitapta orun alğan kamçiliqlar toğriliq yezilğan asasliq tänqitlärni sämimiy qobul qilip, eçinişniŋ orniğa, «yoq yärdin putaq çiqirip», mäsilini tamamän başqa yaqqa burap kätkän. Bizniŋ pikrimizçä, Ya.Sabitov šziniŋ maqalisida A.Mahmut eytqandäk äzäldin qerindaş bolğan uyğur bilän šzbäk häliqliriniŋ arisiğa ot selişni mähsät qilmiğan. Uniŋ šzbäk hälqigä, җümlidin Älihan tšrä Sağuniyğa nisbätän heç qandaq ğäräz oyimu yoq. U päqät kitapni oquş җäriyanida Uväyshan Şakirovniŋ kšpligän ädäbiyatlardin kšçirivalğanliğini, kšçärgändimu šz äyni petiçä ämäs, bälki hälqimiz tarihiğa munasivätlik bäzi bir mälumatlarni šzgärtip, burmilap kšçärgänligini, şu arqiliq milliy qährimanlirimizniŋ şänigä dağ çüşärmäkçi bolğanliğini bayqap, bu adalätsizlikkä bepärva qaraşqa vijdani yar bärmigänligidin qoliğa qäläm elişqa mäҗbur bolğan. Mundaq ähvalda šz hälqini çin sšygän här qandaq millätniŋ väkili şundaq qilğan bolar edi däp oylaymiz. A.Mahmut bolsa, buni «U.Şakirovni äyipläşkä, Älihan tšriniŋ barçä qilğan-ätkinini yoqqa çiqirişqa» qaritilğan maqalä däp hesaplaydu. Biz bolsaq, uniŋ bu pikrigä qoşulalmaymiz. Sävävi, Ya.Sabitovniŋ maqalisida uçrişidiğan «Yeqinda Almutida Uväyshan Şakirovniŋ «Älihan tšrä Sağuniy» namliq kitaviniŋ näşir qilinğanliğidin hävär tepip, 1944-jilqi Şärqiy Türkstan milliy-azatliq inqilaviniŋ jirik rähbärliriniŋ biri, häqiqiy mustäqilçi, mäzkür inqilapta häliqni җipsilaşturup, gomindaŋçi basqunçilarğa qarşi säpärvärlikkä kältürüşkä çoŋ tšhpä qoşqan muhtäräm Älihan tšrä Sağuniyniŋ hayat-paaliyiti toğriliq kitap ekän däp, uni oqup çiqtim» degän җümlilär muällipniŋ Älihan tšrigä nisbätän sämimiy iҗabiy kšz qaraşta ekänligigä kupayä bolsa keräk. Buniŋdin şundaq hulasä çiqirişqa boliduki, Ya.Sabitov šz maqalisida kitaptiki baş qährimanni ämäs, bälki uniŋ muällipiniŋ şundaq kamçiliqlarğa yol qoyğanliğini qattiq tänqit astiğa alidu.

A.Mahmut şundaqla mäzkür maqaliniŋ «qulaqtin-qulaqqa yetip», on miŋliğan šzbäk qerindaşlarda millitimizgä nisbätän sälbiy kšz qaraşlarniŋ şäkillinişigä türtkä bolidiğanliğidin havatirlinip, «šzbäklärniŋ kšŋligä kelip qalar» demäy, kšpçilik diqqitigä täğdim qilğanliği üçün «Uyğur avazi» gezitinimu äyipläydu. Ägär Ya.Sabitovniŋ maqalisi, häqiqätänmu, häliqlär arisida ziddiyät päyda qilidiğan mäzmunda yezilğan bolsa, biz uni härgizmu gezitta elan qilmiğan bolar eduq. Çünki, biz, jurnalistlar, bu mäsiliniŋ intayin nazuk ekänligini yahşi çüşinimiz. Moşu yärdä җumhuriyätlik iҗtimaiy-säyasiy «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş mavzusi — häliqlär dostluği ekänligini häm kšpligän jillar җäriyanida uniŋ häliqlär dostluğiniŋ küyçisi süpitidä elimizdiki säyasiy turaqliqniŋ, teçliq bilän hatirҗämlikniŋ mustähkämlinişigä tšhpä qoşup kelivatqanliğini alahidä qäyt qilğumiz kelidu. Uzaq jillardin beri gezitimizniŋ turaqliq oquğuçisila ämäs, şuniŋ bilän billä turaqliq muällipi bolup kelivatqan qälämdişimiz buni bayqimiğan bolsa, häyran boluştin başqa amalimiz yoq.

Qiziq, Abduhaliq Mahmut šzi Uväyshan Şakirovniŋ «uyğurlarniŋ kšŋligä kelip qalar demäy», tarihimizni nemä üçün sahtilaşturuşqa tirişqanliği toğriliq baş qaturup kšrdimekin? Yaki dostluqniŋ mustähkämlinişigä päqät biz, uyğurlarla, mänpiyätdar bolup, başqilar üçün uniŋ kerigi yoqmu? Һär qandaq millätpärvär insanniŋ ğäzivini qozğaydiğan kamçiliq-nuqsanlarğa tolup-taşqan kitapni uyğur tiliğa tärҗimä qilğan A.Mahmutniŋ mundaq dostluqpärvärligini qandaq çüşinişkä bolidu?

Özini kšrmäy, šzgidin äyip izdäşkä intilğan A.Mahmut «Ya.Sabitov «kšçärmilär qoş tirnaq içigä elinmiğan» deyiş bilänla çäklänsä bolatti» däp, kamçiliqni kšrsimu kšrmäskä salidu. Va bälli, mana, bu Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi (!) bolğan käspiy qäläm sahibiniŋ mävqäsi. Äslidä iҗadiyättä biridin kšçiriveliş ämälini — plagiat, iҗadiy oğriliq däp hesaplaydu. Bu şärmändiçilik häm uniŋ üçün iҗat oğrisi җavapkärçilikkä җälip qilinişi lazim. Uniŋ üstigä Uväyshan Şakirovniŋ kitavidiki «kšçärmilär» päqät qoş tirnaqqa elinmiğanla ämäs, bälki burmilinip, šzgärtilip berilgän. Tärҗiman bularğimu ähmiyät berişniŋ haҗiti yoq däp hesaplamdu yä?

Moşu yärdä şu närsinimu eytmay mümkin ämäski, äynä şundaq ähmiyät berişniŋ haҗiti yoq däp jürüp, kšpligän qädriyätlirimizdin ayrilip qelivatqanliğimiz aççiq häqiqät. Ägär hämmila ziyalilar Ya.Sabitov ohşaş tarihimizni šz hälqiniŋ mänpiyiti üçün burmilavatqan şähslärgä därru räddiyä berişkä җür°ät qilip, häqiqätni aşkarilap turğinida, äҗdatlar mirasini beyitalmisaqmu, täl-tšküz ävlatlarğa štküzüp bärgän bolar eduq. Özgilär yoqtin bar hasil qilivatsa, biz, äpsus, bepärvaliğimiz bilän šzimizniŋ yiltiziğa šzimiz palta çepivatimiz.

A.Mahmut maqalisida «yeŋi, amma nami yoq janr bolğini üçün «yazmiş» däp atidim» däp Ya.Sabitovniŋ maqalisiğa nisbätän šziniŋ sämimiy kšz qaraşta ämäs ekänligini oçuq izhar qilidu. Şunçä jillardin beri ädäbiyat mäydanida qäläm tävritip, yazğuçi süpitidä kšpçilik täripidin etirap qilinğan iҗatkarniŋ birär äsär toğriliq yezilğan maqaliniŋ, uniŋ iҗabiy yaki tänqidiy, ihçam yaki kšlämlik boluşidin qät°iy näzär, «täqriz» däp atilidiğanliğini häm uniŋ heç qandaq yeŋi janr ämäs, äzäldin moҗut ekänligini bilmäsligi häҗäplinärlik. Biraq u šziniŋ satirik yazğuçi ekänligini mahiranä täntänä qazandurğan halda maqalisiğa «Quşqaç bolsimu, qassap soysun» däp kinayilik mavzu qoyuptu. Äslidä bu mavzu «Һär qandaq häliqniŋ tarihini birinçi novättä şu häliqniŋ šz tarihçiliri, yäni häqiqiy millätpärvär, vätänpärvär pärzäntliri yazğandila u işinärlik, çin tarih bolidu» degän sšzlär bilän başlinidiğan Ya.Sabitovniŋ maqalisiğa qoyulğinida, «altun üzükkä yaqut kšz yaraşqandäk» bäkmu mas kelätti. Lekin A.Mahmut «gšşniŋ bärikitini qaçurğan «qassapni» kšrmäy, uniŋ säväplirini paş qilğan «häqiqiy qassapni» äyipligänligi eçinişliq. Bu päqät gezit hadimliriniŋla pikri ämäs. Uniŋğa kšpligän gezithanlarniŋ qoşulidiğanliğini tähriratimizğa kelip çüşkän vä diqqitiŋlarğa täğdim qilinivatqan tšvändiki inkaslarmu tästiqläydu däp oylaymiz.

 

İnkaslar

Namayändilirimizgä küyä yaqmayli

Biz, Almutida istiqamät qilivatqan «Bilim yurti» mäşräp ähli, Uväyshan Şakirovniŋ Abduhaliq Mahmut täripidin uyğur tiliğa tärҗimä qilinğan «Älihan tšrä Sağuniy» kitavini diqqät bilän oqup çiqtuq. Uni baş qoşup qalğan päytlirimizdä šz ara muhakimä qilğinimiz bilän, oy-pikirlirimizni mätbuat arqiliq izhar qiliş mümkinçiligi tuğulmidi. Şuŋlaşqimu «Uyğur avaziniŋ» štkän jilqi 46-47-sanlirida jurnalist Yadikar Sabitovniŋ «Tarihni  sahtilaşturuşqa bolmaydu yaki Bir kitapni oquğandin keyin päyda bolğan pikir vä mulahizilär» särlävhilik maqalisi yoruq kšrgändä, uniŋdiki kšŋlimiz su içkidäk pikirlärni kšrüp, bäk qayil bolduq. Ya.Sabitovniŋ Uväyshan җanapliriniŋ tarihiy faktlarni burmiliğanliği, şundaqla bäzi mälumatlarni başqa muälliplärniŋ kitapliridin sšzmu-sšz kšçirip alğanliği häqqidiki eniq dälillirini toluği bilän qollap-quvätläymiz.

Milliy inqilap vaqtida Älihan tšrini addiy häliq bilän ziyali ähliniŋ alahidä hšrmät bilän etirap qilğanliğini inkar qilalmaymiz. Bitim vaqtida mähsus väkillärniŋ altä qetim Ürümçidin qaytip kelip, Älihan tšrä bilän mäslihätlişip, iş qilğanliğimu buniŋğa ispat bolalisa keräk. Abdukerim Abbasovniŋ Lyubindi ohşaş җallatni şäpqätsiz etip šltürüşi, uniŋ vätängä qilğan sadaqätliginiŋ, millätpärvärliginiŋ, qährimanliğiniŋ nämunisi ekänligini ispatlap oltirişniŋ haҗiti yoq. Şu nuqtäiy näzärdin alğanda, Ziya Sämädiniŋ qälimigä mänsüp äsärlärniŋ šz tarihimizni biliştä, milliy rohimizni kštiriştä yetäkçi rol' atquridiğanliğini alahidä täkitläp štkimiz kelidu.

Һšrmätlik gezithan, biz, uyğurlar, qazaq hälqiniŋ «Vätinimizni biläkniŋ — küçi, näyziniŋ uçi bilän qoğdiğan» däp, šz eliniŋ azatliği üçün küräşkän baturlirini, hanlirini, säyasiy ärbaplirini alahidä qädirläydiğan hislätlirini boyimizğa siŋdürsäk, nur üstigä nur bolar edi. Ävzili, hälqimiz arisidin yetilip çiqqan namayändilirimizgä küyä yaqidiğan äsärlärdin ehtiyat qilayli, demäkçimiz.

«Bilim yurti» mäşräp ähli namidin Tuğluq Rozi, Abliz Һosman, Avakri

Mämättohti vä Arup MUSA.

 

Oydurmilarni toquşniŋ haҗiti barmidi?

«Uyğur avazi» gezitiniŋ 18- vä 25-noyabr' künliri çiqqan sanlirida besilğan jurnalist Yadikar Sabitovniŋ «Tarihni sahtilaşturuşqa bolmaydu yaki Bir kitapni oquğandin keyin päyda bolğan pikir vä mulahizilär» namliq kšlämlik maqalisini oquğandin keyin, biz tšvändiki yoldaşlar, mäzkür maqalä häqqidä šz oy-pikrimizni bildürüşni toğra kšrduq.

Tarihiy vätinimizdä yüz bärgän Şärqiy Türkstan milliy-azatliq inqilaviniŋ jirik rähbärliriniŋ biri, häqiqiy mustäqilçi muhtäräm Älihan tšriniŋ yazğan äslimä kitavini šz vaqtida zor qiziqiş bilän oquğanduq. Ändi uniŋ nävrisi Uväyshan Şakirovniŋ «Älihan tšrä Sağuniy» däp atalğan hšҗҗätlik kitavi häqqidä yezilğan pikir vä mulahizilärni oqup, kšŋlimiz ğäş boldi. Pütkül aŋliq hayatini šz hälqiniŋ azatliği üçün särip qilip, bari-yoqi 34 yeşida hälqi, vätini üçün җenini qurvan qilğan Ähmätҗan Qasimiy vä şuniŋğa ohşaş inavätlik şähslärgä asassiz bohtan çaplinip, hälqi-aläm aldida ularni abroysizlandurmaqçi bolğanliğidin äpsuslanduq. Hälqimizniŋ izzät-hšrmitigä erişkän vätänpärvär, häliqçil, vijdanliq qomandan-rähbärlirimizniŋ şänigä dağ kältüridiğan bemäna gäp-sšz qilip, tarihiy faktlarni burmilap, här hil oydurmilarni toquşniŋ nemä kerigi bar edi?! Yänä kelip ikki qerindaş häliqniŋ arisidiki dostluq munasivitigä zit kelidiğan ğäräzlik kitapniŋ kimgä kerigi bar. Ändi bu äsärni opul-topul uyğur tiliğa tärҗimä qilişniŋ haҗiti barmidi? Bizçä bolğanda, uniŋğa avarä boluşniŋ haҗiti yoq edi.

Pikrimizni yäkünläp eytqanda, hälqimizniŋ sšyümlük dahisi Ähmätҗan äpändi käbi büyük zatlarniŋ isim-şäriplirini qarilaydiğan kitap toğriliq dadil vä ob°ektiv pikir eytqan jurnalist Yadikar Sabitovni qollap-quvätläp, uniŋğa minnätdarliğimizni izhar qilimiz.

Һšrmät bilän Almuta şähiriniŋ turğunliri Ömärҗan BAVDUNOV, Şerivahun BARATOV,  Zerip

 MOLOTOV,   Qähriman ÄMÄTOV, Näyim TURDİEV, Rabul ҖÄRULLAEV, Һezmahun TURĞANOV.

 

Sämimiy tänqitligän

Biz sšyümlük gezitimiz «Uyğur avaziğa» jilda yezilip, başqilarnimu millitimizniŋ tarihi, ädäbiyati, umumän, täğdiri toğriliq materiallarni pat-pat berip turidiğan bu gezitqa muştiri boluŋlar» däp dayim täşviqat qilimiz. Һär halda gezitqa maqalä yezivatqan muälliplärniŋmu däriҗisi här hil. Bizgä bolupmu, Yadikar Sabitovniŋ yazğan maqaliliri bäk yaqidu. Älihan tšrä Sağuniy häqqidä (muällipi Uväyshan Şakirov) yezilğan kitap toğriliq elan qilinğan maqalisida Yadikar Sabitov kitapta yol qoyulğan kamçiliqlarni nahayiti sämimiy, roşän tänqitläp, gezit oqurmänlirigä yätküzgän. Bu Yadikar Sabitovniŋ häqiqiy millätpärvär qäläm sahibi ekänliginiŋ dälili. Moşundaq hälqimiz tarihini sahtilaşturuş mähsitidä yezilğan äsärlärgä šz vaqtida hatimä berilgän maqalilar bilän tonuşuşimizğa imkaniyät yaratqan «Uyğur avazi» gezitiniŋ kollektiviğa iҗadiy utuqlar tiläp, rähmät eytqumiz kelidu.

M.BAҺAPOV,

Ä.ROZİEV,

A.ҺOSMANOV.

                                                                                                                                                                         Kšktšbä yezisi, Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

 

 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ