Badam dopimizğa ämäs, sağlam kallimizğa tayinayli

0
795 ret oqıldı

Yoşuridiğini yoq, hazir biz, uyğurlar, mäşräp-sorunlarda badam dopimizni qirlap kiyivelip, šzimizniŋ uyğur ekänligimizni kšrsätkinimizgä huş bolup, ataqliq «On ikki muqamimizğa» häväslinip, duniyadin štkän büyük namayändilirimiz bilän mäğrurlanğan halda, huddi hazir biz duniyani düm kšmürüvätkändäk, çoŋ gäplär bilän ğevät-şikayätni däm tatqu qilip, haraq içip, käypä-sapa sürüpla jürüvatimiz. Bizniŋ äҗdatlirimiz tinmay izdinip, päqät hünär, bilim arqiliqla yüksäk pällilärgä erişip, millitiniŋ daŋqini çiqarğan edi. Duniya alimliri şuŋlaşqa ularni qädämmu-qädäm üginip, tätqiq qilip, yaratqan büyük äsärlirini duniyağa tonutqan. Ändi şu büyük äҗdatlarniŋ varisliri bolğan biz, nemä iş pütirivatimiz?..

Eçinişliği, başqilar qädämmu-qädäm ilgiriläp ketivatsa, biz äksiçä käynimizgä daҗivatqandäk. Umumän, bügün biz iҗtimaiy ählaq eğir bohranğa duç kälgän, adämlär otturisidiki işänçä, mehir-muhäbbät, vädä-vapa aҗizlaşqan, ata-bala, är-ayal otturisidiki haya-pärdä jirtilğan, guna tuyğusi yoqilişqa qarap yüzlängän, mänpiyät birinçi šlçämgä aylanğan, yahşiliq bilän yamanliq päriqländürgüsiz däriҗidä girälişip kätkän җämiyättä yaşavatimiz.

Qälbimizni çirmavalğan illätlär bizniŋ ilgirilişimizgä tehimu putlikaşaŋ bolmaqta. «Hoş, u zadi qandaq illätlärdu», däp tääҗҗüplinişiŋiz muqärrär. Undaqta, tiŋşaŋ häm ulardin mümkin qädär neri boluşqa intiliŋ. Ägär u kesälni juqturuvalsiŋiz, uniŋdin tez qutuluşiŋiz natayin.

Äbgaliq. Bu rohiyättiki bir hil kesällik, eniğiraq eytqanda, u sepi šzidin bolğan rohiy mäҗruhluq. Äbgaliq adämni rohiy җähättin miskinläştürüp, hanu-väyran qilip, aqivättä tirik insanni šlük җanğa aylandurup qoyidu.

Äҗdatlirimiz qälbi eqidä çiriğidin mährum şähslärni «kšŋli qara adäm» däp täripligän. Һä, qara kšŋül adämlärniŋ dilida zulmätkä ğäriq bolğan yeganä «mändin» šzgä heç kim bolmaydu. Şuŋa undaq kişilärniŋ küni Mämätni qandaq jiqitiş, Ämätni qandaq yoqitişniŋ koyida, eniğiraq eytsaq, qandaq qilip šz qerindaşliriğa — taqabil turuş koyida štidu. Mana bu bügünki uyğurlar hayatida ovҗ elivatqan paskina illätlärniŋ biri.

İnaqsizliq. Ägär tarih kitaplirida kältürülgän mälumatlarğa näzär ağdursaq, äҗdatlirimiz šm-inaq, bir-birigä yeqin, uyuşqaq häliq bolğanliğidin «uyğur» däp atalğanliğini bilimiz. Äslidä, šm-inaqliq uyğurlarniŋ hasliq päziliti vä yüksäk hisliti edi. Äynä şundaq iҗil-inaqliği tüpäyli, äҗdatlirimiz Orhon uyğur hanliğini, İdiqut uyğur hanliğini vä büyük Qarahaniylar zamanisidiki şanliq mädäniyät dävrini bärpa qilaliğan. Vahalänki, keyinki vaqitlarda, biz šmlük, inaqliq ängüştärini yoqitip qoyduq. Bügünki kündä kündilik hayatimizni šz ara šm-inaqliqta «Bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol çiqirip», bir-birimizni qollap-quvätläş bilän ämäs, bälki äksiçä, šz ara häsäthorluq qiliş, bir-birimizniŋ peyiğa çüşüş, qästlişiş bilän štküzidiğan bolup qalduq.

Satqunluq. Uyğurlarniŋ yeqinqi zaman içki tarihida haman zor paҗiälär bilän ipadilinip kelivatqan bir küräş bar. U — millätpärvärlik bilän milliy satqunluq arisidiki küräş. Ottuzinçi vä qiriğinçi jillardiki oyğiniş dävridä behšddä qätl qilinip kätkän ataqliq täräqqiypärvär diniy zat Abduqadir Damolla, şair Abduhaliq Uyğur, märipätpärvär Mähämmät Älitäffiq äpändi vä ot jüräk şair Lutpulla Mutällip qatarliqlarniŋ hämmisi äşu hil millätpärvärlik bilän milliy satqunluq otturisidiki küräşniŋ ğolluq qurvanliri. Şunisi eniqki, aridin kšp jil štüp, bügünki uyğur җamaitidä juqurida isim-näsibi atalğan namayändilirimizniŋ millätpärvärlik, vätänpärvärlik rohiğa varisliq qilivatqanlarmu, satqunlarniŋ aldam haltisiğa çüşüp, ularğa mirashor boluvatqanlarmu bar.

Һalbuki, qäyärdä näpsaniyätçi kšp, şu yärdä satqun kšp; qäyärdä satqun kšp, şu yärdä buruqtumluq, ah uruş vä rohiy väyrançiliq kšp. Kštärmiçilikmu satqunluqni heridar bilän täminläp turidiğan bazar. İlim ählini pägada qoyup, ämäldarni uniŋ qosiğidiki omiçiğa qarimay, haman tšrgä oltarğuzup qoyuş, ilim ählidin äymänmäy, ämäldardin qorquş häm uniŋ çapinini kštiriş — bu uyğur җämiyitidä helä zamanlardin bu yan davamlişip kelivatqan häm ronaq tapquzmayvatqan äŋ äҗällik illätlärniŋ biri.

Qulçiliq. Mähküm müҗäzlik kişilär ğoҗayinğa qulçiliq qilip, җim turuşni hatalaşmasliqniŋ kapaliti, qoldiki tšmür tavaq bilän astidiki yumşaq orunduqni mäŋgü saqlap qelişniŋ äpçil amali däp qaraydu. Undaqlar šzliri җim bolup turup bärgändin başqa, šmri avam häliqni «җim turup turuŋlar, җim turup beriŋlar» deyiş bilänla štidu.

Mäs°uliyätsizlik. Yärgä qarap hškümätkä, asmanğa beqip, Hudayimğa hämmini dšŋgäpla jüridiğanlar. Undaqlar iҗtimaiy hayatta heç qandaq bir mäs°uliyätkä egidarçiliq qilmaydu häm qilalmaydu.

Bepärvaliq. Asman šrülüp çüşsä, tegidä yetip, manta yäymän däydiğanlar. Undaqlarniŋ meyisidä tarih, keläçäk häqqidä uqum yoq, «Biz kim eduq, ändi kim bolup qalduq», däp šzidin šzi sorimaydu. «Bizğu moşundaq yaşap ketärmiz, bizniŋ balilirimizçu?», däp oylapmu qoymaydu.

Җür°ätsizlik. Undaqlar insan boluş süpiti bilän šz kšŋlidä oyliğan oy-pikrini ipadiläp, sšz qiliştinmu qorqidu. Һämmidin eçinişliği, hälqiniŋ mänpiyitigä täälluq mäsilä muzakirigä qoyulğan mäҗlislärdä, җür°ätsizligidin hälqiniŋ ahu-zarini, arzu-arminini izhar qiliş üçün ikki eğiz gäpmu qilalmaydu. Äläm qilidiğini, mäsilä qarardin štüp, ämäliyläştürüş basquçiğa kälgändä bolsa, mäzlumlarçä bir buluŋda «kus-kus», «kot-kot» qilip, ğiŋşip harmaydu.

Öz ara bir-birigä işänmäslik. Äbga uyğur bir-birigä mutlaq işänmäydu. Şuniŋ üçün, kšz qaraş, arzu-arman vä turmuş-nişan җähätlärdä ohşaş bolğanlirimu bir täşkilatqa uyuşalmaydu. Biri qopup, näq mäydanda häqiqätni sšzlisä, başqiliri därhal kelip, uniŋğa hämdäm bolalmaydu. Çünki šz ara işänçä vä uyuşqan birlik yoq. Birlik bolmiğan yärdä häliqniŋ insaniy hoquq-qanunliriğa uyğun arzu-tiläklirimu murat pällisigä yetälmäy, muŋ-zarini tehimu beyitip, kšmüktä qaliveridu.

Juqurida biz ilgiriläşkä putlikaşaŋ boluvatqan ayrim illätlärni qismän bolsimu kšrsitişkä tiriştuq. Oylinip kšrüŋlar…

Uyğur mädäniyät ğäznisidiki bebaha gšhärlärniŋ biri «Qutadğu bilik» dastanini yezip qaldurğan hälqimizniŋ büyük mutäpäkkür şairi Yüsüp Has Һaҗip Qarahaniylar dävridiki juquri täbäqigä mänsüp şähs bolsimu, iҗtimaiy ziddiyätlärdin šzini qaçurmastin vä realliqni pädäzlimästin, bälki moҗut bolğan illätlärni dadilliq vä şäpqätsiz paş qilip, ularni sškidu. U šz pikrini mundaq izhar qilidu: «Äy bilimlik kişi, ätrapiŋğa bir baq, nemilärni kšrisän, bilimliklär horlanğan, etivardin çüşkän, çätkä qeqilğan… Äqilliklär tilsiz, ular eğizini açalmas… Һalalniŋ päqät etila qaldi. Һämmä yaqni haram qaplidi, buni säzgän kişi yoq… Vapa ornini җapa egilidi, toğra yolda maŋğan kişi nädä?!».

Äpsus! İnsanni toğra yolğa başlimaq näqädär müşkül desiŋizçu!..

Hulläs, ägär biz juqurida kältürüp štkän illätlärdin eŋimizni tazilap, «uyuşqaq uyğur» ismini munasip layaqiti, sap vä pak haliti bilän ävlatlarğa štküzüp bärmisäk, yoqap kätkän millätlär qataridin orun alidiğanliğimiz eniq. Buni ubdan qiyas qilip, oylinayli, qerindaşlar!

Qisqisi, här birimiz juqurida qäyt qilğinimizdäk, mäşräp-sorunlarda qirlap kiyip jüridiğan çirayliq badam dopimizğa tayanğiçä, sağlam kallimizğa tayinip, keläçäk ävlat ğemini qilsaq, häqiqiy muddia yolida maŋğan bolar eduq. Şundaq ekän, bügün biz, ähmiyätsiz, milliy täräqqiyatimizğa putlikaşaŋ bolidiğan yoqilaŋ närsilärgä salҗidäk çaplişivalmay, ävlat täğdiri häqqidä baş qaturup qoysaq, artuq bolmas. Bu kälgüsidä, yäni tarih kitaviniŋ yeŋi sähipilirini varaqliğanda, bügünkidäk ğämkin oylar ilkidä qalmasliğimizğa iqbal yätküzidu.

Şämşidin AYuPOV.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ