Taşa jutta sultan bolğiçä…

0
793 ret oqıldı

Keyinki jillarda çät ällärgä, şuniŋ içidä Evropa ällirigä kšçüp ketivatqan qerindaşlirimiz häqqidä kšp eytilivatidu. Amma ularniŋ moşundaq qädämgä berişiniŋ säväpliri, kšçüp kätkänlärniŋ çät ällärdiki hayati toğriliq mälumatlar yoqniŋ ornida. Rast, İnternet torida qerindaşlirimizniŋ bügünki hayati häqqidä ayrim materiallar bar. Ular, asasän, toy-tškünlärdin, mäyrämlik çarä-tädbirlärdin çüşirilgän videoroliklar. Yäni, bu mälumatlar ularniŋ bügünki hayatiniŋ päqät bir täripinila kšrsitidu, halas.

Moşu maqalini täyyarlaş җäriyanida topliğan materiallarğa qarap, kšçüp ketivatqanlarni şärtlik räviştä üç türkümgä bšlüşkä bolidiğanliğiğa kšz yätküzduq.

Birinçiliri, täbiitidin avantyurist şähslär. Ularğa vätänpärvärlik, qerindaşliq riştilär, jut, ağinä-šŋgä çüşänçiliri yat. Särgüzäştilärsiz yaşalmaydu. Ularniŋ asasiy şiari — «biz bolmiğan җayniŋ hämmisi yahşi».

İkkinçiliri, başqa birliriniŋ aldam haltisiğa çüşüp qalğanlar yaki šzgä şähslärniŋ täsiridä kšçüp kätkänlär. Ularda bir eniq mähsät yoq. Һazir puşaymän yäp jürgänlär.

Üçinçiliri, «moda qoğlap» kätkänlär. Ahirqi bäş-altä jilda çät ällärgä çiqip ketiş «modiğa» aylanğanliği mälum. Ular «Män seniŋdin qalimänmu, meniŋ uniŋdin qäyirim kam», däydiğanlar.

Tšvändä çät älgä berip qaytip kälgänlärniŋ «särgüzäştilirini» hekayä qilmaqçimiz. Bu yärdä «qaytip kälgän» degän sšzni alahidä täkitläş keräk (mälum säväplärgä bola, ularniŋ isimliriniŋ namälum bolup qalğinini toğra kšrduq).

Evropida ikki ay turup kälgän R. isimliq jigitni aŋlap kšräyli:

— Biz Almuta şähiridiki uyğurlar ziç җaylaşqan mähällilärniŋ biridä yaşattuq. Ailäviy tiҗaritimiz, šyümiz, maşinimiz, jut içidä šzimizgä çuşluq abroyimiz bar edi. Çät älgä ketiş qarariğa kelişimizgä apamniŋ Evropiğa buniŋdin biraz vaqit ilgiri kšçüp kätkän dosti säväp boldi. Bu ayal apamğa kün arilap telefon qilip, u yaqtiki hayatni mahtap berätti. Apam şu yaqniŋ täsirigä çüşüp qaldimu, äytävir, kündila Evropidiki hayat toğriliq gäp qilip, ahiri biznimu iqrar qildurdi. Barliq bisatimizni setip, yolğa atlanduq. Rastini eytqanda, Evropida bizni, huddi bir җännät kütüp turğandäk, bilingän. Äpsus, hämmä närsä äksiçä bolup çiqti.

Meni häyran qaldurğan ähvallarniŋ biri, bizni «kütüvalğanlarniŋ» hämmisi bizgä payda tepiş mänbäsi süpitidä qaratti. Apamniŋ heliqi dosti bizgä iҗarigä šy tepip bärdi. Keyin uquşsaq, iҗarä häqqi şu yärdiki bahalar bilän selişturğanda, tšrt hässä qimmät ekän. Ayrimisini šzi elivaptu. Keyin mälum bolğinidäk, bu ayalniŋ asasiy mähsiti, bizdin ahça elip Almutiğa qaytip keliş bolğan ekän. U yaq mähsitigä yätti. Һazir Almutida turuvatidu.

Ändi şu äldä turup qelişniŋ ämälliri bizni tehimu häyran qaldurdi. Mäsilän, ailiŋizdä bir ağriqçan, naka bolsa, undaqlarğa imtiyazlar nurğun ekän. Şuŋlaşqa biz täräptin barğanlarniŋ bäziliri šzliriniŋ sap-saq balilirini naka yaki saraŋ qilip kšrsitişkä tirişidekän. Moşu yärdä šzäm guva bolğan monu bir vaqiäni eytip beräy. Almutidin kšçüp barğan bir ailä šzliriniŋ on bir yaşliq sağlam oğlini ağriqçan qilip kšrsitip, uniŋ diagnozini Almutida eniqlalmidi degän banä bilän hakimiyät organliriğa muraҗiät qilğan. Şu җäriyanda balisini oruq halättä tutuş vä çirayini ağriqçan qilip kšrsitiş mähsitidä uniŋğa heç qandaq tamaq bärmäy, künigä bir tal kivi yaki banan berip turğan . Aqivättä açliqtin därmansizlinip kätkän bala maŋalmay qalidu. Uni şu halättä kštirip maşiniğa oltarğuzup, ağriqhaniğa apiridu. Yänä bir eytip ketidiğan närsä, çoŋ kişilärniŋ šzlirini ämäs, balilirini ağriqçan qilip kšrsitişiniŋ asasiy sävävi, Ğärip älliridä bala hoquqliri qattiq himayä qilinidu. Demäk, ağriqçan däp kšrsitilgän baliğa ata-anisiniŋ yaki baliniŋ ruhsitisiz ukol seliş, dora-därmäklär beriş män°iy qilinğan. Şuŋlaşqa juquridikidäk ähvalda, mutähässislär balini «davalaşqa» kšp vaqit särip qilidu. Bu җäriyanni ünümlük paydilanğanlar mäzkür älniŋ puhraliğiğa qobul qilinişimu mümkin. Yänä bir qiziq yeri, u yärgä barğanda «mäslihätçilär» kšpiyip ketidu. Ular baliğa ağriqlarniŋ türlirini çüşändüridu, haҗät «tärҗimihalliriŋizni» yezip beridu, hškümät väkilliri bilän sšhbätläşkändä qandaq sšzlärni eytişnimu eğiziŋizğa selip beridu. Biraq buniŋ hämmisigä häq tšlişiŋiz keräk.

Qandaşlirimiz bir-birini aldap, pul tepişniŋ koyida maŋimu şundaq ağriqçan boluş täklivini bärgän edi. Amma ata-anammu, šzämmu undaq pikirgä qät°iy naraziliğimni bildürduq. Һämmimiz mäslihätlişip, Vätinimizgä qaytip kelişni qarar qilduq.

Umumän, çät ällärdä turup, uruq-tuqqanliriğa «Bizdä hämmä närsä yahşi», degänlärniŋ gäpliriniŋ 80 payizi yalğan. Älvättä, Evropa ällirigä berip, şu älniŋ grajdani boluşqa muyässär bolğanlarniŋ hayati başqiçä. Ularniŋ šyi bar. Şu älniŋ grajdani süpitidä barliq hoquqlardin paydilinalaydu. Ularniŋ hayati häqiqätänmu yahşi. Biraq bizgä ohşaş berip qalğanlarniŋ heçqandaq hoquqi yoq. Meniŋ kšrüp-bilginim şuki, ularniŋ hämmisiniŋ birla armini bar — Qazaqstanğa qaytip keliş. Amma, ularniŋ kšpçiligi Qazaqstandiki barliq bisatini setivätkänlär, hätta qaytip kelidiğanğa ahçisimu yoq. Yänä birliri bolsa, gäp-sšzgä qalimizmekin däp, qaytip kelişkä җür°ät qilalmay jürgänlär. Şähsän bizniŋ ailimiz Evropida jürgän ikki ay içidä jigirmä miŋ AQŞ dolliri miqdarida pul häşlävättuq. Şuŋlaşqa hazir çät ällärgä ketişni arman qilip jürgänlärgä häqiqätänmu çoŋqur oyliniş mäslihitini bärgän bolar edim.

Ändi Evropida bir jil turup kälgän yänä bir adämniŋ «särgüzäştilirini» tiŋşap kšräyli.

— Rastimni eytsam, çät älgä, mälum däriҗidä särgüzäştä izdäp barğan edim. İkkinçidin, ikki jil ilgiri akam ketip qalğan edi. Akamni kšrüp kelimän dedimdä, ketişkä bäl bağlidim. Yänä bir täräptin, Evropiğa ilgiri kšçüp kätkän tonuşlirim telefon qilğandila: «Һazir biz Parijda, birazdin keyin Bel'giyagä ketimiz. Ätilikkä Amsterdamğa barimiz», däp meni qiziqturatti. Keyin, şu yärgä berip çüşänginim, Ğärip älliridä çegara degän şärtlik çüşänçä ekän. U koçidin bu koçiğa štüp kätsiŋiz, başqa dšlätkä kirip qelişiŋiz mümkin. Һeliqi tonuşlirim, män barğanda saŋa bir kündä bäş altä dšlätni kšrsitimiz däp çaqçaq qilişti. Evropiğa viza eçiş üçün yalğan hšҗҗätlärni täyyarlaş haҗät ekän. Pulini tšlisäŋ, härqandaq hšҗҗätni toğrilaydiğan şähslärmu tepilidekän. Şundaq qilip, ular meniŋ ailäm, ikki balam, šzämniŋ yahşi biznesim bar ekänligi toğriliq eniqlimilarni täyyarlap, Evropiğa däm eliş üçün ketip baridu degän säväp bilän Evropa ällirigä viza eçip bärdi. Buniŋ hämmisi maŋa 1000 dollarğa tohtidi. Däsläp Gollandiyagä bardim, keyin Bel'giyagä kättim. Şu yärdiki tonuşlirimniŋ mäslihiti boyiçä üç-tšrt kün saqal-burutumni çüşärmidim, kir kiyimlärni kiyip jürdüm. Qisqisi, bir beçarä musapirniŋ qiyapitigä kirdim. Şuniŋdin keyin, dšlät organliriğa muraҗiät qildim. U yärgä kiriş üçün, ätigänligi saat tšrttä kelip, novättä turuş keräk. Adäm nurğun. Asasän Aziyadin, Afrikidin kälgänlär, heç kimniŋ bir-biri bilän kari yoq.

Sšhbättin keyin, bizni lager'ğa elip käldidä, ändi moşu yärdä turisilär däp eytti. Bir bšlmidä on adäm yatimiz. Afrikidin, Aziya älliridin kälgänlärdä taziliq normiliri toğriliq çüşänçilär yoqniŋ ornida. Paskiniçiliqta yaşaveridekän. Lager'da häqsiz üç vaqliq tamaq, häptisigä yättä evro beridu. Һeç qandaq oqät qilmaysän. Bekarçiliqtin içiŋ puşup ketidu. Bu yärdä tšrt ay turğandin keyin, bizni başqa lager'ğa yštkidi. Bu yärdä şarait säl yahşi boldi. Şähärlärgä çiqişqa bolidu. Asta-asta işläşkä başlidim. İş bolğanda, asasän quruluşta, yänä kelip mundaq işläşniŋ šzi qanunsiz. Sävävi, biz ohşaşlarniŋ heç qandaq hoquqi yoq. Dayim qandaqtu-bir qorqunuç ilkidä jürüşkä toğra kelidu.

Bayqiğinim, Qazaqstandin barğanlarniŋ besim kšpçiligi šz eliğa qaytip kelişni arman qilip yaşavetiptu. Һämmisi Almutini seğinip, äskä alidu. Maŋa ata-anam posılkilarni ävätip turdi. Almutiniŋ tatliq-turumliri kälgändä, huddi altun kälgändäk, hoşal bolup ketimiz. Bolmisa, Bel'giya şokolad işläp çiqiriş boyiçä duniyada aldinqi qatarlarda turidu. Һazir külkilik aŋlinişi mümkin, šzimizniŋ kämpütlirini saqlap yäymiz, hätta künigä bir çişläp, qalğinini ätigä qaldurğan päytlärmu boldi. Sävävi, uniŋda bizniŋ jutumizniŋ tämi, hidi bar edi. Umumän, Evropiniŋ mentaliteti biz üçün tamamän yat ekän. Maŋa ular, huddi bir robotlardäk bilindi. Һämmä närsä vaqitqa qarap ämälgä aşurulidu. Mäsilän, ağrip dohturğa kälsäŋ, dohtur kündiligigä qaraydudä, keyinki häptidä saat munçidä vaqtim bar, şu vaqta keliŋ däp ävätivetidu. Bälgülängän vaqitta kälmisäŋ, җäriman tšläysän. Һäyran qaldurğini, ahirqi on — on bäş jil içidä Evropiğa kšçüp berip, şu yärdä yaşavatqan uyğurlarniŋ mentalitetimu şularniŋkigä ohşap ketiptu. Rast, u yärdä qolayliq hayat käçürüş üçün hämmä şarait bar. Amma biz üçün alahidä qädirlik bolğan adämgärçilik, mehir-şäpqät, dostanä munasivät çüşänçiliri ularda tamamän yoq, däp eytişqa bolidu. Şunimu täkitläş keräkki, şu ällärniŋ grajdani bolğanlarniŋ turmuş şaraiti yahşi, älvättä. Amma biz ohşaş berip qalğanlarğa qanun dairisidä şu älniŋ grajdani boluş nahayiti qiyin. Һšҗҗätlärni štküzüp, aylap, jillap kütüvatqanlarmu bar. Kütkängä yarişa, mäsilä iҗabiy häl bolsiğu yahşi. Bolmisa, dšlättin därhal çiqirivetidu. Undaq päyttä heç nemigä qarimaydu. Yaz bolsun, qiş bolsun, kiçik baliliriŋ barmu kari yoq. Һoquq qoğdaş organliriniŋ hadimliri kelipla, hämmini koçiğa taşlavetidu.

U yaqtiki uyğurlar asasän toy-tškünlärdä, Noruz, Һeyt mäyrämliridä jiğilip qalidekän. Rastimni eytsam, şähsän šzäm u sorunlarğa päqät qosiğimni toyduruveliş üçünla barattim. Amma, nemişkidu, taamlirimiz tämi bizdä täyyarlanğandäk meyizlik ämäs.

Qazaqstandin barğan yaş balilar, bekarçiliqtin här hil җinayätlärgä arilişip qalidiğan päytlärmu bar. Buniŋ hämmisini šz kšzüm bilän kšrdüm.

Mana moşundaq särsançiliqta Evropida bir jil turdum. Ahiri vätinimgä qaytip ketiş hahişini bildürüp, dšlät organliriğa muraҗiät qildim. Bel'giya hškümitini meniŋ bu hahişim nahayiti hoşal qilğan ohşaydu. Bir häptiniŋ içidä hšҗҗätlirimni toğrilap, qolumğa samoletqa bilet, 250 evro tutquzdi. Һätta, Almutiğa barğanda, Bel'giya älçihanisiğa yoluqsam, 1200 evro beridiğanliğinimu hävärlidi. Һäqiqätän, Almutiğa kelip, älçihanidin şunçilik miqdarda ahça aldim. Umumän, bu meniŋ üçün hayatiy täҗribä boldi. Tuğulup šskän jutniŋ, Vätänniŋ qädrini şu jiraq çät äldä jürgändä eniq çüşändim. Bu yärdä jürgändä uniŋğa ançä etivar bärmigän ekänmän.

Juquridiki ikki şähsniŋ eytip bärgänlirini tiŋşiğandin keyin, biz Evropa älliriniŋ grajdani boluşniŋ qaidilirini biliş mähsitidä qaçaqlar mäsilisi boyiçä işläş җäriyanida mälum täҗribä topliğan «Uyğurlarniŋ milliy assotsiatsiyasi» җämiyätlik birläşmisiniŋ räisi Tamara Mämätovağa yoluqtuq.

— Bizniŋ täşkilat qurulğandin başlap häliqniŋ hoquq җähättin bilimini aşuruş işliri bilän şuğullinip kelivatidu, — däydu Tamara Mämätova. — Şuniŋ içidä qaçaqlar mäsilisigimu alahidä kšŋül bšlüvatimiz. Şu säväptin, häliqara täşkilatlarniŋ, Evropa älliriniŋ qaçaqlar toğriliq qanunlirini çoŋqur ügänduq. Mälumki, štkän äsirniŋ 90-jilliri Qazaqstandin çät ällärgä kšçüp ketiş ammiviy harakterğa egä bolğan. Uniŋ sävävi, Germaniya, Pol'şa, İsrail vä başqimu dšlätlär elimizda yaşavatqan qerindaşlirini tarihiy vätinigä çaqirişqa başlidi. Şuŋlaşqa nemislar, polyaklar, yähudiylär, ruslar šzliriniŋ äҗdatliri yaşiğan mämlikätlärgä kšçüşkä başlidi. Täkitläş keräkki, ular barğan mämlikätlirigä birdin siŋişip ketälmidi. Moşu kämgiçä yärlik häliq ularni millitidin qät°iy näzär, «ruslar» däp ataydu. Eytiş keräkki, keyinki vaqitlarda šzliriniŋ tarihiy vätinigä kšçüp kätkänlärniŋ qaytidin Qazaqstanğa kšçüp kelişi eniq bayqalmaqta.

Һazir duniyada säyasiy väziyät šzgärdi. Şuŋlaşqa Ğärip älliridä qaçaqlarğa bolğan kšzqaraşmu tamamän başqiçä. U yaqta kelivatqanlarni quçaq yeyip qarşi elivatqan heç kim yoq. Özliriniŋ problemiliri yetip aşidu. Umumän, Ğärip älliridä çät ällik şähs tšvändiki ähvallardila qanuniy räviştä mälum bir dšlätniŋ grajdani bolalaydu:

— qaçaq statusiğa egä boluş;

— şu älniŋ grajdaniğa šyliniş yaki turmuşqa çiqiş;

— şu äldä turuvatqan, şu älniŋ grajdani bolğan uruq-tuqqanliri bilän billä turuş;

— şu äldä tiҗarätçi süpitidä räsmiy paaliyät elip beriş;

— asasiy täläplärniŋ yänä biri — til biliş.

Bayqiğinimizdäk, bu täläplärni orunlaş addiy adämlär üçün qiyin mäsilä.

Millitimiz väkilliri toğriliq gäp qilidiğan bolsaq, štkän äsirniŋ 90-jilliriniŋ ahirida ular asasän Kanadiğa kšçüşkä başlidi. Şu vaqitta Kanada hškümiti tiҗarät bilän şuğullinidiğan şähslärgä imtiyazliq räviştä grajdanliq bärdi. Şundaqla Evropa ällirigä kätküçilärniŋ sanimu kšpäydi. Şu jillarda Ğäriptiki häliqara täşkilatlar buniŋ sävävini biliş mähsitidä Qazaqstanğa mähsus väkilini ävätti. Yäni ular Qazaqstandiki uyğurlarniŋ hayati bilän tonuşuş hahişini bildürgän ekän. Qazaqstan hškümiti väkilniŋ mäzkür mäsilini tätqiq qilişi üçün qanun dairisidä mümkin bolğan barliq imkaniyätlärni yaritip bärgänligini alahidä täkitläş keräk. Qazaqstanğa kälgän mähsus väkil bu yärdiki uyğurlarniŋ hayati bilän yeqindin tonuşup, ularniŋ başqa millätlär bilän täŋ hoquqta yaşavatqanliğiğa kšz yätküzidu vä bu toğriliq tegişlik orunlarğa bayan qilidu. Şuŋlaşqa hazir bizniŋ elimizdin barğanlar üçün qaçaq statusini eliş asan mäsilä ämäs.

Täkitläş keräkki, häliqniŋ hoquq җähättin savatsizliğidin paydilinip, bäzi bir mäkkarlar šz mänpiyiti üçün işlimäktä. Mäsilän, bir ayal däsläp Evropiğa turist süpitidä berip, şu yärdiki uyğurlar bilän tonuşup, ularniŋ adreslirini elivalidu, Almutiğa qaytip kälgändin keyin, Evropida tonuşliriniŋ kšpligini, härqandaq hšҗҗätni җšndäp, grajdanliq elip beräläydiğanliğini eytip, çät älgä ketişkä niyät bildürgüçilärdin ahça jiğidu. Andin sahta hšҗҗätlärni toğrilap, kişilärniŋ adreslirini berip, silärni ular kütüvalidu häm yardäm beridu däp, Evropiğa yolğa salidu. Evropiğa atlanğanlar päqät şu yärgä barğandila, mäkkar ayalniŋ aldam haltisiğa çüşüp qalğanliğini çüşängän. Ändi tarihiy vätinimizdin barğan qerindaşlirimizniŋ ähvali bolsa, tamamän başqiçä. Yäni uni bizdiki ähval bilän selişturuşqa bolmaydu. Özäm iş babi bilän çät ällärdä pat-pat säpärlärdä bolimän. Evropa älliridä qerindaşlirimni kšpläp uçritimän. Һär qetimda ularniŋ kšzliridä ana jutini, dostlirini, vätinini seğiniş, kinäş his-tuyğulirini bayqaymän. Hälqimizdä «Taşa jutta sultan bolğiçä, šz yeriŋdä ultan bol», degän dana sšz barğu. Şuŋlaşqa qerindaşlirimğa bähitni taşa juttin izdigiçä, moşu yärdiki bähitniŋ qädrini biliŋlar demäkçimän, — däydu Tamara Mämätova.

Һäqiqätänmu, biz bäzidä şundaq «qolda bar altunni» bahalimaymiz.

Yoldaş MOLOTOV.

Almutidin kšçüp barğan bir ailä šzliriniŋ on bir yaşliq sağlam oğlini ağriqçan qilip kšrsitip, uniŋ diagnozini Almutida eniqlalmidi degän banä bilän hakimiyät organliriğa muraҗiät qilğan. Şu җäriyanda balisini oruq halättä tutuş vä çirayini ağriqçan qilip kšrsitiş mähsitidä uniŋğa heç qandaq tamaq bärmäy, künigä bir tal kivi yaki banan berip turğan . Aqivättä açliqtin därmansizlinip kätkän bala maŋalmay qalidu.

Meniŋ kšrüp-bilginim şuki, ularniŋ hämmisiniŋ birla armini bar — Qazaqstanğa qaytip keliş. Amma, ularniŋ kšpçiligi Qazaqstandiki barliq bisatini setivätkänlär, hätta qaytip kelidiğanğa ahçisimu yoq. Yänä birliri bolsa, gäp-sšzgä qalimizmekin däp, qaytip kelişkä җür°ät qilalmay jürgänlär. Şähsän bizniŋ ailimiz Evropida jürgän ikki ay içidä jigirmä miŋ AQŞ dolliri miqdarida pul häşlävättuq. Şuŋlaşqa hazir çät ällärgä ketişni arman qilip jürgänlärgä häqiqätänmu çoŋqur oyliniş mäslihitini bärgän bolar edim.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ