Oğrini qaraqçi urdi…

0
830 ret oqıldı

(Һekayä) 

Yäkşänbä küni käçqurunluği Razaqniŋ šyigä ağinisi Ablaq käldi. Bu mehman egiz boyluq, oruq, ora kšzlük, qarğa tumşuq, teläti soğ adäm edi. Uniŋ gšşsiz biläkliri qurup kätkän qeri däräqniŋ yopurmaqsiz şehiğa ohşatti.

— Käl, käl, Ablaq! Biz täräplärgä bir ubdan qädäm taşlap qapsänğu? Qayaqtin kün çiqti? — Razaq sšzlävetip mehmanni tšrgä täklip qildidä, šzi üstäl üstidä çeçilip yatqan nan ugaklirini jiğişqa başlidi. — Rasa bir qanğiçä içkiŋ kelip qalğan ohşimamdu?..

Ablaq šy egisigä qadilip, qaridap kätkän nepiz gšşlük lävlirini kerip, miyiğida külüp qoydi:

— Yüz gramm haraq üçün şunçä yärdin seniŋ šyüŋgä kelidiğan yaş çağlar štüp kätkän, — dedi Ablaq tikändäk uçluq saqilini šküzniŋ qurup qalğan terisidäk qattiq aliqini bilän silap qoyup. — Kšrüşmiginimizgä helä boptu, şuŋlaşqa seni alahidä yoqlap kelişim.

Ablaq sšzläp bolğiçä Razaq üstäl üstigä bir botulka haraq bilän türlük yemäklärni tizip qoydi.

— Һäҗäp qazan beşi işlarğa arilişip qapsänğu? — däp Ablaq Razaqniŋ solğun çirayiğa sinaş näzäridin qaridi. — Uni az däp taŋ sähärdä turuvelip, ällikni atqan ohşaysän tehi. Hotuniŋ qeni?

Razaqniŋ җavavi qisqila boldi:

—   Uniŋ nemisini soraysän, adaş. Ahşam käypiçiliktä uni helä düşkälläp qoyğan ohşaymän. Yerim keçidä bopisini qoltuqlap apisiniŋ šyigä yamanlap kätti. Һä, boptu, qoyä şu hotun häq degänniŋ gepini qilmayaq qoyayli. Uniŋdin kšrä, jüräk çilaşqiçä älliktin qaqayli!

Ular hä degändila bir näççä qädähni käyni-käynidin elivätti. Çirayliriğa qan jügräp, hoşal-horamliqta iŋäklirini egiz kštirip, torusqa qarap avazlirini boluşiğa qoyuvetip, nahşa eytişti.

Oynavalili dostlar,

Bu işniŋ yamani yoq…

— Hoş, adaş, işlar qandaq? Razaq nahşini tohtitip, aldidiki haraq tolturulğan qädähni elivetip, Ablaqtin soridi. — Ançä-munçä «oqät» qilivatqansän?.. 

— Oqät, oqät! Uniŋ nemisini soraysän? Sän bilän biz uzun jillardin beri oğriliq degän «oqätni» qilip, җan beqip kelivatqan kişilärmizğu. Täliyimizgä zaman šzgirip, bizniŋ «oqät» qilişimiz üçün käŋ yol eçildiğu. Mana şuniŋdin beri iligimiz maylinip, çapinimiz tizimizdin eşip, hä šzimiz bir ubdanla piştlinip qalduqqu… — dedi Ablaq mäğrurlinip.

— Uni demä, — däp Razaq Ablaqniŋ sšzigä qoşumçä qildi. — Amma bu zamanda sän bilän bizgä ohşaş oğrilarniŋ sani hässiläp eşip kätti ämäsmu?…

— Uniŋ nemisigä ğäm qilisän? Һär kim šz risqisini tepip yäydiğan zaman bu, — däp Ablaq sšhbätdişiniŋ sšzini bšldi. — Mana män pat-yeqinda tağ bağridiki ävu kiçik mälidä turidiğan Turaqniŋ at qorasiğa qamap bodavatqan ilqilirini elip ketişni reҗiläp qoydum.

— Qaysi Turaq? — däp qiziqip soridi Razaq. — Һeliqi kolhoz vaqtida tağda egilikniŋ ilqisini beqip, kolhoz meliniŋ sanini kšpäytişkä qoşqan munasip hässisi üçün deputat bolup saylanğan, mäydisigä orden taqiğan Turaqni dämsän?

—   Һä-ä, däl taptiŋ. Näq şu Turaqniŋ eğilida yahşilap beqivatqan üç-tšrt ilqisiniŋ barliğini aŋlap qaldim. Һätta ahşam šzäm şu täräpkä berip, bu gäpniŋ rastliğiğa kšz yätküzüp qayttim. Äşu atlirini bir keçidila çandurmay haydap äkitip, ilqa soyup, gšşini düŋ satidiğanlarğa tirikla štküzidiğan bolsam, qip-qizil altun — näq pul degän şu ämäsmu? Һä, qandaq? Akaŋ qariğayniŋ eytqinidin qaytmaydiğanliğini, deginini qilidiğanliğini šzäŋ yahşi bilisänğu, hä?

— Һim-m, mundaq degin, — Razaqniŋ geligä taş turup qalğandäk bolup, demi içigä çüşüp kätti. Andin: «Buniŋ šzi bir täyyar turğanla olҗa ekänğu, — däp hiyalidin štküzdi. — Tohta, män nemişkä buniŋ aldini orap kätmäymän, hä?» 

Razaqniŋ beşi saŋgilap, yärdin kšz alalmayla qaldi. Keyinki vaqitlarda u tarazini basqidäk birär närsä oğrilavalmay, içi puşup, zerikip. Ändi nemä qilsam, nägä barsam, kimniŋ nemisini oğrilisam», däp hiyaldin baş kštirälmäy, bearam bolup jürätti. Ablaq hazir Turaqniŋ ilqiliri toğriliq eytip, Razaqni yeŋi bir iş qilişqa ündävatqandäk boldi. «Män Ablaqniŋ tüzüp qoyğan planini buzup, šzigä täyyarlap qoyğan nesivisini eğizidin juluvelip kätsäm, u qattiq ränҗip ketärmu? — däp oylidi. Qoysaŋçu şu… Qiziq oylaymändä! Mundaq vaqitta başqa biriniŋ kšŋligä qaramdu kişi? Ablaqniŋ ränҗigini bilän meniŋ nemä karim?»

— Sän bu işni qaçan bäҗirmäkçisän?

— Nemä, qiziqip qaldiŋmu? Ändi şu meniŋ risqim bolay däp turğan äşu bir näççä atqa kšz taşlay dämsän?

— Undaqmiğu ämäs, — Razaq tamiğini bir qirip qoydi. — Amma-lekin äşu Keŋäş vaqtida bolğan heliqi bir vaqiä yadimğa çüşüp qaldi deginä.

— He-he-he, — Ablaq šzini zorlap, yalğandin külgän boldi. — Һäy, sänmu şu, štkän işlarni asanliqçä untumaydiğan adämsändä, hä?

Razaqmu yalğan külkä bilän җavap qayturdi:

— Asanliqçä untulup ketidiğan iş ämäs edidä u… ha-ha-ha!

Şu sšzdin keyin Razaq huddi kšlgä taşlanğan taştäk җimip qaldi. Һazir šzi sšz qilğan vaqiä, huddi tünügünla sadir bolğandäk , bir-birläp kšz aldidin štkili turdi.

***

U jilliri Razaq bilän
            Ablaq bir-birigä yeqin orunlaşqan ikki mälidä turatti. Ularniŋ kiçik baliliri bir küni biriniŋ šyigä, ikkinçi küni yänä biriniŋ šyigä kelip oşuq oynap, varaŋ-çuruŋ qilip, hoylini beşiğa kiyip jürüşätti. Bügünmu ikki bala äşundaq uçrişip, billä oynap jürätti. Bir çağda Razaqniŋ balisi ğärip täräpkä bir qarap qoyup:

— Һoy, kün petip qaptiğu,— däp kšzlirini çäkçäytip qoydi. — Män šygä qaytay. Qaraŋğu çüşkiçä šygä yetivalay. Çapsaniraq qaytmisam, apam šydä yalğuz qalidu ämäsmu.

— Apaŋ nemişkä yalğuz qalidu? Dadaŋ nädä? — qiziqip soridi Ablaqniŋ oğli.

— Dadam äl yatqusi vaqtida tağ içidiki Qariğayliq mälisigä birsinikigä mehmanğa barimän degändäk qilivatatti.

— Nädiki mehmanğa, uniŋdin kšrä äşu kişiniŋ melini oğrilaşqa baridu desäŋçu, — däp sšz qisturdi Ablaqniŋ oğli.

— Sän nemä, meniŋ dadamni rastinla oğri dämsän? — däp Razaqniŋ oğli deväyläp käldi.

— Oğri bolmayçu, ävu bir jili seniŋ dadaŋ biriniŋ šküzini oğrilap, hoşna mäligä apirip setip, u yärdä tutulup qelip, türmidä oltirip çiqqan ämäsmedi?

 Ablaqniŋ balisi «Ändi nemä däysänkin?» degändäk burnini tartip, iŋigini kštirip qoydi.

— Oğriniŋ çoŋi däp mana seniŋ dadaŋni eytsa bolidu. Oza dadaŋ biriniŋ šyigä oğriliqqa çüşüp, šy egisi oğulliri bilän dadaŋni näq mäydanda tutuvelip, rasa dumbalap, bir putini sundurup, atqa sšritip äkilip, šyüŋlarniŋ aldiğa taşlap kätkän ämäsmedi? Äşu vaqiädin keyin dadaŋ šydin talağa çiqalmay, uzaq vaqit midir qilmay yetip, saqiyip çiqqanda hazirqidäk asqap maŋidiğan bolup qalğanğu. Һä, qandaq? Tiliŋni çişläp turuvalmay, bir nemä däp baqä qeni? — däp Razaqniŋ oğli kšräŋläp qaridi.

Bu qetim Ablaqniŋ oğli rastinla tilini çişläp, lam-lim dälälmidi. Uniŋ bu yeŋilgän halitini kšrgän Razaqniŋ oğli mäğruranä qiyapättä alçaŋlap dässäp koçiğa çiqip kätti. U kätkändin keyin Ablaqniŋ oğli šygä qaytip kirip, hazirla bolğan gäplärni eqitmay-temitmay dadisiğa sšzläp bärdi. Balisiniŋ sšzlirini aŋliğan Ablaq җimmidä bolup, oyğa çšmüp qaldi: «Tohta, tohta, tağ arisidiki Qariğayliq mälisidä, hä? U — Şirazniŋ šyiğu tayliq. Melini oğrilaydiğan šyni tapqinini kšrdüŋmu buniŋ! Şirazniŋ şähärgä muhim iş bilän kätkinini, ändi bir häptä šydä bolmaydiğanliğini bu gäksi nädin aŋlap qalğandu? Män bu toğriliq Razaqtin balduriraq nemişkä oylimiğandimän? Tohta, helimu käç ämäs. Razaq äl yatqu vaqtini kütüp, yerim keçilärdä šyidin çiqqiçä uniŋdin baldur män berip, aldini orap yolini kesip kätmämdim? Razaq tapqan yağliq poşkalni uniŋdin burun män yesäm nemä boptu?».

Ablaq şundaq hulasigä kelip, ornidin däs turdi. Alman-talman härikät qilip, yol täräddutiğa kirişti.

… Şu küni tün yerimida Qariğayliq mälisigä yetip kälgän Razaq jiraqtinla Şiraz degän kişiniŋ qorasida kimlärniŋdu varaŋ-çuruŋ qilivatqanliğini aŋlap, şu yärdila tohtap qaldi. 

— Eğildiki atlarni qandaq elip kätkänligini tuymayla qaptuq, — dedi çoŋ yaştiki bir ayal heqiriğan avazda.

— Bu šydä kimniŋ nemä qilip jürginini bilidiğan, kšptin beri bu işqa täyyarlinip jürgän biriniŋ qilğan işi bu. Bügün Şirazkamniŋ šydä yoqliğini, uniŋ şähärgä kätkinini bilidiğan biriniŋ qilğini bu… — däp yänä bir är kişi qoşumçä qildi.  — Därru militsiyagä hävär qiliş keräk.

— Һay, ukamäy, ularğa hävär qilğandin nemä payda? — dedi bayiqi hotun. — Moşuniŋdin altä ay ilgiri monu aritam hoşnimizniŋ soqumğa däp bodiğan topiğini oğri äkätkändi. Topaqniŋ egisi ärizä qilip barsa, politsiya hadimliri u oğrini äynä tapimiz, mana tapimiz däp, ahiri nemä boldi demämsiz? «Bulaqniŋ süyi qumğa berip siŋip, tügäp», heliqi topaq tepilmaq turmaq, uniŋ iz-derigini qilidiğan adäm çiqmidi ämäsmu! Bu ätrapta boluvatqan undaq işlar azğu dämsilär?..

Buniŋ hämmisini çättä turup aŋlap, qaqqan qozuqtäk bir orunda turup qalğan Razaq därhal çüşändi: läniti Ablaqniŋ işi bu, — däp ğuduŋşidi u içidä. — Meniŋ bu yärgä kelidiğinimni u nädin bilgändu?». …Razaqniŋ hazir demäkçi bolğini äşu vaqiä edi.

***

Bügün tün bäkmu qaraŋğu
      edi. Asmanda bir talmu yultuz kšrünmäydu. Kšk yüzini qoğuşundäk eğir, kigizdäk qelin bulut qapliğan. Öydin talağa çiqqan Razaq qelin bulut qapliğan asmanğa, kšzgä sürtsä kšrgüsiz ätrapqa bir qarap qoyup, andin aldin-ala täyyarlap qoyğan atni bağlaqliq yeridin yeşip, tizginini qoliğa aldi. Talağa çiqqandin keyin Qariğayliq yezisi nädä sän däp, tağ täräpkä qarap at çapturup kätti. U taqqa yeqinlişip qalğanda atniŋ jürüşini astalitip, bir qelipqa çüşärdi. Astidiki atmu oğri mšşüktäk yärni siliq dässäp kelivatqanğa ohşatti. Razaq yolda kelivetip Turaqniŋ bodavatqan atlirini heç kimgä säzdürmäy eğildin qandaq elip çiqip ketiş toğriliq oylap, šzi bayaraqta tüzgän planini yänä bir qetim kšŋlidin štküzdi. U šz hayatida mundaq işlarni talay qetim qilip baqqandi. Öy egisigä çandurmay, hätta qoradiki iştnimu havşutmay, qara malniŋ härqandaq türini mal qorasidin haydap äkätkän çağliri bolğan.

…Öy egiliri dästihan beşida çšrädäp oltirişip ğizalinivatqan çağda Razaq mal qorasiniŋ qeşiğa kelip ülgärgän edi. «Däl moşundaq çağda kälginim durus boldi, — däp oylidi oğri. — Öydikilär däl hazir malğa oğri tegidu däp oylimaydu» Oğri däsläp qapqiniŋ içkirisidä yatqan, ändiliktä yat biriniŋ šy täräpkä kelivatqinini sezip, havşuşqa başliğan iştqa dora qoşulğan bir parçä gšşni yançuğidin çiqirip, taşlap bärdi. Qapqiniŋ u täripidin taşlinip, aldiğa kelip çüşkän gšşni bir purapla eğiziğa elip, çaynimayla jutqan işt şu petiçila havşumastin sunaylinip yetip uyqiğa kätti.  Razaq atlarni eğildin asta talağa haydap çiqip, aldirimay arqisiğa bir qarap qoyup, ün-tünsiz yolğa ravan boldi. U atlarni çoŋ yolğa başlimay, tağ etigini boylap maŋidiğan soqmaq yolniŋ üsti bilän haydidi. Çünki äl uyqiğa yatqan mäzgil ämäs, bu çağda moşu mäligä qarap kelivatqan bäzibir kişilärniŋ aldiŋğa çiqip qelişi mümkin. Uniŋdin taşqiri bu atlarniŋ izini yoşurup, iz käsküçilärniŋ tumaqlirini tätür kiygüzüp, beşini aylanduruvetiş üçün alda yoluqidiğan tegi päs, sayaz, käŋ yeyilip aqidiğan šstäŋniŋ içi bilän atlarni haydap helä yärgiçä berip, andin qirğaqqa çiqip, käŋ dala bilän meŋişqa toğra kelidu. Şundaq qilğini durus.

Oğri şu hil oy quçiğida atlarni haydap ketip baratti. Käç kirgändin beri asmanni qara bulut qaplap, Razaqniŋ kšzligän mähsitini ämälgä aşuruşiğa ubdanla pursät yaritip bärgändi. Atlarni aldiğa selip kelivatqan Razaq: «Yamğur şaqirap quyuvätmisila bolattiğu» däp ğuduŋşup, jürigi pok-pok bolup kelivatatti. Mana ändi oylimiğanla yärdin qattiq şamal çiqip, päydin-päy tšvänläp, däräqlärniŋ uçiğa tegäyla däp qalğan eğir bulutlarni asta-asta ornidin qozğap, aldiğa selip haydap maŋdi. Keçikmäy şamal päsiyip, asmandiki qoyuq bulutlar ketip, ulardin qalğan ala bulutlar kšk yüzidä erinçäklik bilän läyläp jürüşti.

Bu çağda Razaq atlarni elip çiqqan mälidin helila uzap kätkändi. Uniŋ: «Mal egiliri käynimdin iz besip qoğlap kelip qalmasmu», degän gumanliq oyi asta-asta tarqilip, kšŋli hatirҗäm boluşqa başlidi. Moşu meŋiş bilän yerim keçigä qalmay mänzilgä yetip berişni pämlidi. Biraq bir ämäs, bir näççä atni birdäkla apirip mal qorasiğa qamap qoyuş yänä hätärlik. Ätraptiki holum-hoşnilarniŋ biräsi kšrüp, bayqap qelişi ehtimal.  Şuniŋ üçün pähäs bolup, avaylap maŋğan durus. Äŋ yahşisi, tšmürni qiziğida soqup, bu atlarni çapsaniraq «egisigä» tapşurup, sol qol bilän štküzüp, oŋ qol bilän pulni elip, «soda saqal sipiğiçä» däp šz yoliğa ravan bolğanğa nemä yätsun?! Mabada ahçini näq tšlmäydiğan, yançuği tom heridar tepilmisa, u çağda bu atlarni adämlärniŋ kšzidin jiraq bir җayğa apirip, bir çättin soyup, gšşini bazardiki elip-satarlarğa düŋ štküzüş keräk. Uniŋ üçün atlarni çapsanla soyup, gšşini parçilap, işni çapsan tügitip beridiğan heliqi haraqkäşlärni äkelip işqa seliş lazim.

Asmanda ala bulutlarniŋ arisidin marap çiqqan ay kšründi. Bu kämdä şamalmu tohtap qalğan edi. Keçikmäy ätrap süttäk yorup kätti. Ay nuriğa çšmgän tağ bağridiki bu tüzläŋdä Razaq bilän uniŋ aldiğa selip haydap kelivatqan atliridin başqa tirik җan kšrünmätti. «Mundaq çağda heç kimniŋ uçraşmiğini yahşi», däp oylap kelivatidu Razaq.

Şundaq oylap turuşiğa, ay nuri astida moşu yaqqa qarap kelivatqan bir atliqniŋ qarisi kšründi. Uni kšrüp bir täräptin çšçüp, yänä bir täräptin näprätliniş hissiyatiğa çšmgän Razaq: «Bu kim boldi ändi?! — däp oylidi. — Bu keçidä šyidä yatmay, aç bšridäk dala kezip jürgän bu qaysi gäksidu ändi?».

Şapkisini çškirip kiygän, gävdilik kişi Razaqniŋ aldiğa kelip, etiniŋ tizginini tartip tohtatti.

Ässalamu äläyküm!

— Vaäläyküm äss… — Razaqmu etini tohtitip, natonuş kişi bilän kšrüşti.

— Һä, adaş, bir ubdan keçiläp yol meŋip qapsilär, «Olҗiğa çüşkän atlar» ämästu bular? — Natonuş kişiniŋ eğizidin çiqqan däsläpki sšz şu boldi.

 Razaq içidä tillisimu, lekin uniŋ eğizidin başqiçä sšz çiqti.

— Nemä däydiğansilär? Nädiki olҗa? Kšptin beri bodavatqan atlirim bu … Şähärgä apirip satqili haydap maŋdim.

Bu çağda atlar soqmaq yolniŋ çetidiki çšplärni kirt-kirt julup, otlavatatti. Һeliqi yoluvçi atlarğa yänä bir qetim kšz jügärtip çiqip:

— Ya alla! Asmandin izdiginim yärdin tepilip qaldimu nemä, — dedi addiy bir gäp qilğandäk šzini tämkin tutup.

Uniŋ sšzini aŋliğan Razaqniŋ jürigi җiğğidä qilip qaldi: «Läniti, bu kimdu? — dedi içidä. — Nemä däydiğandu ändi? Rastinla bu atlarni tonup qalğan birsimu yä».

Razaqniŋ çirayiniŋ šŋüp-tatirip kätkänligi ay nuridäk eniq kšründi. Uniŋ demi içigä çüşüp, gäp qilalmay qalğanliğimu kälgän kişiniŋ kšŋlidiki gumanniŋ rastliğini ispatliğandäk boldi: «Һä sän bodiğan atlarğa ohşimaydiğu bular, — dedi u içidä. — Mäyli, sändäk «rast» gäp qilidiğanlarniŋ taliyini kšrgänmiz…».

Razaq bolsa säldin keyin šzigä kelivelip:

— Nemä, at izdäp jürättiŋlarmu? — dedi. — At jütärgänmediŋlar? Özi bolsa yançuğidiki hänҗärniŋ sirtidin tutup, siqimdap qoydi. Һä-ä, hänҗär җayida ekän. Mabada bu gäksi bilän elişişqa toğra kelip qalsa…

— Yaqä, at jütärmigän. Yeqin ağinäm bilän qudilişivatimiz. Çoŋ toy qilmaqçimiz. Şuniŋğa ikki-üç yahşi bodalğan at keräk edi. Şu mähsättä, tağ bağridiki mälilärni bir arilap kšräy, mümkin tepilip qalar däp ketip barattim.

Bu sšzlärni aŋliğan Razaqniŋ kšŋlidä ümüt uçquni çaqnidi:

— Mana bu atlarni kšrüp beqiŋ, — däp u ändi birdinla «sizläp» sšzlidi. — Ägär bahasiğa kelişsäk…

— Atlar rasa sämärgän ekän. U täripigä gäp yoq. Moşu yärdila sodilişip, işni bir täräp qilamduq yä? — dedi  yoluvçi.

Bu atlarni biraqla setivelişqa ahçiŋiz yetärmu? — däp Razaq uniŋğa sinaş näzäridä qaridi.

— Şunçä yärdin kelivatqan adäm az pul bilän yolğa çiqamdu? — at alğuçi heridar ünsiz külüp qoydi. — U täripidin ğäm qilmaŋ.

Şundaq qilip, bir-birini tonumaydiğan ikki kişi at sodisiğa kirişti. Biri uni dedi, biri buni dedi. Nätiҗidä ular ortaq bir tohtamğa kelişti. Ahirida:

— Atlarni maŋa säl qimmät sattiŋiz,— dedi at alğuçi šziniŋ, puşman qilğanliğini bildürgändäk qilip.

— Yaq qimmät ämäs, šz җayida boldi, — dedi Razaq. — Bu җanivarlarni moşunçilik sämärtiş üçün män qançilik ämgäk qildim…

«Nädiki ämgäk? — däp oylidi at alğuçi. Bularni bir yärdin oğrilap çiqqiniŋ mana män däp kšrünüpla turidiğu… Һeçqisi yoq, mänmu seniŋdin qelişmaymän. Seniŋdin artuq bolsam bolimänki, härgiz kam ämäsmän! Bilär bolsaŋ, sändäklärni suğa apirip, suğarmay äkilidiğanlardinmän tehi!…». U kalläk-kalläk bağlanğan pullarni yançuğidin çiqirip Razaqniŋ qoliğa tutquzdi. Razaq ahçini aldirimay sanap, yançuqliriğa bšlüp-bšlüp saldidä, at alğuçiğa hoşmu demästin astidiki atni devitip, šz yoliğa ravan boldi.

***

Razaq sübhidäm vaqtida
            šyigä yetip käldi. Keçiçä uhlimiğanliqtin qattiq çarçap, kšzlirigä uyqa tiqilip kätkändi. U bügün helä yahşi işligändi. Yançuqqa çüşkän pulmu az ämäs. Uniŋ mundaq çağlarda dukandin bir botulka äkirip, yüz gramm içip qoyidiğan aditi bar edi. Bügünmu şundaq qilğusi käldi. Saqal-burutini elip, juyunup, dukan eçilğandaraq baray däp oylidi. Bayila at satqan kalläk puldin bir talni suğirip, yançuğiğa saldi. U qapqidin talağa ändila çiqişiğa yeqinla yärdin beri qarap kelivatqan Ablaqni kšrüp qaldi. Bädinigä titräk olişip jürigi tšvän tartip kätkändäk boldi. Peşanisidin muzdäk tär çiqti. «Bu gäksi Turaqniŋ atlirini meniŋ äkätkinimni bilip, ättäy käptudä, — degän oy käçti uniŋ kšŋlidä. — Şundaq… ändi җedäl çiqirarmu?..» İkkisi qol elişip, salamlişip bolğandin keyin:

— Qeni šysän kirili, —  däp Razaq Ablaqni içkirigä täklip qildi.

— Razaq kütkändäk ämäs, Ablaqҗanniŋ çirayi illiq tüs alğan, bir türlük kšŋüllük qiyapättä kšründi. Ular oltirip, ançä-munçä ähval soraşqandin keyin: 

Çirayiŋ bir qismiliğu? Kšzliriŋ qizirip… Keçiçä uhlimiğanmusän, nemä? — däp Ablaq Razaqniŋ kšzlirigä qadilip qaridi.

— Һä-ä, — Razaqniŋ avazi boş, aranla çiqti. — Sän bilän bizniŋ işimiz şuğu: keçiçä «oqät» qilidiğan..

— Bügün tündä qilğan işliriŋdin hävirim bar. Meniŋ tüzüp qoyğan planimni buzup, aldimni orap, Turaqniŋ bodavatqan atlirini elip ketipsän. Ularni başqa bir yärgä apirip yoşurduŋmu, yaki aldin-ala kelişip qoyğan heridariŋğa štküzüp, su qilip ülgärdiŋmu yä»

— Şundaq desäŋmu bolidu, — dedi Razaq.

— Män saŋa ränҗip kälmidim, — dedi Ablaq kšŋlidiki gäpni qilip. — Bir çağda mänmu moşundaq bir iş qilğan edim. Ändi arimizdiki hesap birdä bir boptu. Buniŋdin keyin arimizda mundaq kelişmäsliklär bolmisun. Bir-birimizgä hiyanät qilmayli. «Oğriğa mal kammu…» däp häliq bekar eytmiğanğu. Sän bilän bizniŋ risqimiz hämmila җayda çeçilip yatidu. Şularni bir çättin terip yesäkmu çoŋ gäp. Qeni ämsä, ançä-munçä muŋdişip oltiriş üçün ällik grammdin içili. Botulkaŋni äkälä!…

— Şu botulka šydä qalmaptu ämäsmu, — Razaq hšzürhanliq bildürdi.

— Män hazirla dukanğa çiqip, elip kiräy.

… Keçikmäy Razaq dukanğa kelip, yançuğidin pul çiqirivatqanda setiqçi ayal ikki botulka qimmät bahaliq haraqni pokäyniŋ üstigä äkelip qoydi. Ahçini setiqçiğa tutquzup, botulkilarni qolidiki sumkiğa selivatqan Razaqniŋ sehiliği tutup:

— Aşqan pulni maŋa qayturmayaq qoy. Özäŋdä qalivärsun, — däp sirtqa çiqip kätti.

Razaqniŋ qarisi jütkändin keyin nemidindu gumanlanğan setiqçi ayal Razaq taşlap kätkän pulni ikki çetidin qoş qollap tutup, yoruq täräpkä burulup, qollirini egiz kštirip, ahçiğa zehin selip, sinçilap qaridi. Andin pulni qolliri bilän pürläştürüp, şarahlitip, uni az degändäk tumşuğiğa yeqin äkelip purap kšrdi. Ayalniŋ gumani asasliq bolup çiqti. Bu häqiqiy ahça ämäs, qoldin yasalğan җa pul ekän. Setiqçi ayal tehi yeqindila moşundaq sahta ahça elip kirgän birini saqçilarğa tutup bärgän edi. Şu çağda ular uniŋğa rähmät eytip, keyinki vaqitlarda җumhuriyät boyiçä yalğan pul yasiğuçilarniŋ kšpiyip kätkänligini, undaq qoli ägir, haram niyätlik җinayätçilärniŋ bolupmu pensionerlarni — qeri-çšrilärni qaŋğir qahşitivatqanliğini täkitläp, şuniŋ üçün undaq kişilärni kšrgän, bayqiğan yärdä därru tegişlik orunğa hävär qilişi lazimliğini tapiliğan edi.

«Oniğanğa — yoniğan» degändäk, äşu gäptin keyin arida kšp štmäy moşu kişiniŋ qip-qizil yalğan pul kštirip kirginini qarimamdiğan!? Uniŋ šziçä märtlik qilip, aşqan pulniŋ kerigi yoq däp sehiliğini kšrsitip, ikki botulka haraqni kštirip, çoŋ sšzläp çiqip kätkinini qandaq qilarsän!? Ändi u äşu haraqni içivelip, çoşqidäk eğinap yatidu tayliq… 

Setiqçi ayal Razaqni kšptin beri bilätti. Razaqniŋ käspiy oğri ekänligi, şuniŋ üçün näççä qetim türmidä oltirip çiqqanliğidinmu yahşi hävärdar. Keyinki vaqitlarda Razaqniŋ җimmidä jürüşigä qarap «Bu kişi äşu äski aditini taşliğan ohşaydu. Rastä, qaçanğiçä häqni qahşitip җan baqmaqçi? Ändiki qalğan šmridä äl qatari adil ämgäk qilip künümni kšräy degändu tayliq…» däp oyliğan. Yaq, u hatalişiptu. «Ağriq qalsimu, adät qalmaydu» degändäk ,bu ägir qol adäm җa pul yasap çiqirişqa kirişiptudä? Häp, tohtap tur bäläm, män uniŋğa yalğan pul yasaşniŋ qandaq bolidiğanliğini yahşilap kšrsitip qoyay!…

Şu hulasigä kälgän setiqçi ayal därru yanfonini qoliğa elip, politsiyagä telefon qildi.

***

Razaq bilän Ablaq ikkinçi
     botulkinimu içip bolay däp qaldi. Һär ikkisiniŋ rasa käypisi çağ… Män gäp qilay, sän tiŋşa, däydiğan täripigä štkändi. Bir kämdä Razaqniŋ ayali işikni uluq eçip, oqtäk etilip içkirigä kirip käldi. Uniŋ çirayi qan-sšlsiz, šŋüp-tatirip kätkändi.

— Һoy, hotun saŋa nemä boldi? — çirayiŋ qip-qizil bolup, špkidäk işşip kätkän Razaq tükrüklirini çaçiritip, jumulap ketip barğan kšzini hotuniğa qadidi. — Җan alidiğan җäbrayil käyniŋdin qoğlap kelivatmiğandu?

Ayaliniŋ tili kalläklişip, gäp qilalmayla qalğandi. Däsläptä uniŋ nepiz lävliri mänasiz midirlap, nemä dävatqini çüşinip bolmaydiğan, baş-ayiği yoq bir türlük sšzlär eğizidin çiqti. Andin keyin u šzini säl-päl oŋşavelip:

— Apamniŋ šyidin hazirla qaytip kelivatattim. Saqçi, militsiya, politsiya… — dedi tili kalläklişip. — Ular bizniŋ šy täräpkä…

Bu gäplärni aŋlap Razaq bilän Ablaqniŋ qulaqliri diŋ boldi. Һär ikkisiniŋ mäsligi bir dämdila tarqap, sägip qaldi:

— Nemä, politsiya? Nemä däydiğandu Hudayim! Nädiki politsiyani däysän?

Aŋğiçä bir näççä politsiya hadimi haniğa düpürlişip kirip kelişti.

— Qozğalmaŋlar! ! — dedi ularniŋ biri.

— Mana, šyni ahturuş üçün yezilğan hšҗҗät, — däp u bir parçä qäğäzni Razaqniŋ tumşuğiğa yeqin äkilip kšrsätti. — Qeni jigitlär, hämmä yärni yahşilap qaraŋlar!

Jigitlär kšp avarä bolmidi: ularniŋ biri karivätniŋ astiğa yoşurunğan bir sumkini suğirip çiqirip, uni açqan edi, içidin intayin kšp pul çiqti. Politsiya hadimi u pullarni qoliğa elip, bir qarapla:

— Yalğan ahça! — dedi işäşlik häm qät°iy avazda sšzläp. — Sän ikkiŋlar ändi yalğan pul yasaşqa štüpsilärdä!?

Bu gäplärni aŋlap Ablaq kšzlirini käŋ eçip, bu nemä gäp degändäk, Razaqqa yäp qoyğidäk qilip qadilip qaridi. Razaq bolsa däsläptä heç närsini çüşänsäm buyrimisun, degändäk mürisini kštirip, qollirini ikki täräpkä yaydi. Biraq şu tapta hiyaliğa bir närsä käldi. «Һeliqi mändin at setivalğan kazzap yalğan pul berip ketiptudä? Häp! U gäksi nemançä sehiliq qilip maŋa şunçä qap pul bärdi desäm, gäp mundaq edikändä!..»

Muhämmät İmin ROZİBAEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ