Bil'yard

0
900 ret oqıldı

(Һekayä)

Män bil'yard oyunini bäk yaqturimän. Klubqa pat-pat berip jürüp, çoŋlardin uniŋ qir-sirlirini üginip, mälum topniŋ arisida dällikni täläp qilidiğan bu oyunniŋ mahiri ataldim. Rast, däsläpki künliri bil'yard tayiğini (kiy) qolumğa elişim bilänla barmaqlirim titiräp, uniŋ uçini şarğa däl täkküzälmäy yenimdikilärniŋ aldida külkigä qalğan çağlirimmu boldi. Undaq päytlärdä boyuŋda räqiviŋgä nisbätän qorquş, äyminiş tuyğuliri päyda bolatti. Äsli oyun vaqtida bu häqqidä oylimasliq keräkligini män keyiniräk çüşändim. Һä, hazir män üçbuluŋluq tählitidä tizilğan şarlarni buzup, ularniŋ hämmisini teri-peräŋgä selipla qoymay, oyun başlanğan zaman aq şar bilän qizil şarni billila oyuqqa çüşiridiğan däriҗigä yättim. «Tovva!» däymän šzämgä, tehi tünügünla oyunumni çättin küzitip turğanlar meniŋ üstümdin külidiğan. Äsliğu hayatniŋ šzi adämlärni bir-biriniŋ üstidin küldürgüzüp qoyidiğan ohşaydu. Birdä urğan şarim girväktin eşip kätkändä män hoduqqinimdin:

— Ğorudin atlap štüp kätti! — däp vaqiravetiptimän.

Şu çağda yenimda turğan qaŋşa burunluq salahiyätlik yazğuçi: «Ğorudin dämsän? Toğra eytisän — bu girväk ämäs, häqiqiy ğoru», däp gäpniŋ lillasini qilğan edi. Mundaq päytlärdä bäzilär meniŋ toğriliq «Bu qalampay undaq oyniğiçä tayiğini taşlap, çapsaniraq quyruğini hada qilsimamdu», däp oyliğan boluşimu mümkin.

Qisqisi, bil'yard klubiğa kündä barimän. Bu yärdä härhil adämlärni uçritişqa bolidu. Bil'yard oyniğandin bu yan, šzämni qädimkidäkla är yetip qalğandäk his qilidiğan boldum. Başqisini eytmiğanniŋ šzidä, tamakiniŋ näççä türiniŋ moҗutluğinimu moşu qaynamda jürüp bildim. Oyunğa munasivätlik atalğularğimu üginip kättim. Bovamniŋ: «Kšz — kšrüş üçün, qulaq aŋlaş üçün yaralğan», «Kšrä-kšrä alim bolisän», degän näqilliri pat-patla quliğimda yaŋraydiğan boldi. Yeqinda bir kitaptin uluq Abayniŋ «Adäm duniyağa hüniri bilän ämäs, müҗäz-hulqi bilän yaqidu» degän ibarisini oquğan edim. Äynä şu sšzlärniŋ mänasini ändila çüşinişkä başlidim. Bu yärgä päqät tayaqniŋ uçi bilänla şarni ornidin qozğap qoyup, läzzätlinidiğanlar jiğilidekän. Bolupmu biriniŋ käynidin birini, hätta birdinla üç şarni oyuqqa çüşiridiğanlarğa heç kimmu täŋ kälmäydekän…

Keyinki vaqitlarda  şuniŋğa häyran boldumki, ayrim bil'yard mahirliri gayida qoliğa tayaq tutuşni bilmäydiğanlarğa utulup qalidekän. Amma ular bäzilärgä ohşaş yeŋilişni nomus kšrmäydu. Sävirlik bilän oyunniŋ ahirqi nätiҗisini kütidu. Undaqlarniŋ mähsiti — biriniŋ üstidin ğalibiyät qaziniş ämäs, bälki oyundin läzzät eliş. Oyun päytidä adättä hamsemizlarniŋ çirayliri sšrün kšrünidu. Yäni ular päqät yeŋişnila oylaydu. Mabada yeŋilip qalsa, nomus täsiridin buluŋğa berip, yüz grammni içivelip, pomidordäk qizarğini-qizarğan. Öziniŋ qolidin kälmiginini etirap qilişniŋ orniğa, «Bügün yolum bolmidi», däp huşvaq atqan taŋ bilän hatirҗäm štkän künni äyipläydiğiniçu tehi!

Bügün qişliq tätil başlandi. Bu — meniŋ oquğuçiliq dävrimdiki ahirqi tätilim edi. Yäni az kündä mäktäpni tamamlap, çoŋ hayatqa uçum bolimän degän sšz. Huddi, klub bir yaqqa qeçip ketidiğandäk, šlüp-tirilidiğinimğa qarimay, jügräp yetip käldim. Täliyimgä yarişa, uniŋ içidä adäm ançä kšp ämäs ekän. Tamdiki täkçidä yättä şar qatar tizilip turuptu. Bu — partiyaniŋ ayaqlişivatqanliğiniŋ nişani edi. Şu mähäl äşu päyttä şarik, huddi män mäktäpni tamamlaşqa aldiriğandäk, aldirap, oyuqlarğa çüşüp, ättäy tizilivalğandäk bilindi maŋa.

Partiya ayaqlişişi bilän klub aldiğa bir qara «ҖİP» maşinisi tohtap, uniŋdin mäŋizliri anardäk qizarğan semiz adäm aldirimay çüştidä, içkirigä kirip käldi. Män boşiğan tayaqlarniŋ birini därhal qolumğa aldim. Ätrapidikilär yeşimğa ämäs, oyunumğa qarap hšrmätligäçkä, heç qaysisi meniŋ bilän novät talaşmidi.

Qizil üzlük adäm sirtqi kiyimini yäştidä, qoliğa tayaqni elip, meni yaqturmiğandäk: «Seniŋ bilän oynaymänma?» dedi. Keyin meniŋ җavavimni kütmäyla, «Başla!» däp buyruq ahaŋida qoşumçä qildi.

Män üçbuluŋluq şäklidä tizilğan şarlarni buzupla qalmay, birdinla ularniŋ üçini oyuqlarğa çüşärdim. Şu mähäl meniŋda bšläkçila bir işänçä päyda boldi. Һär bir härikitimni dayim nazarät qilidiğan muällim, baha qoyulidiğan kündiligim bolmiğaçqa, šzämni şundaq ärkin his qildimmekin däp oylaymän.

Qizil üzlük adämgä yaqmidi, ätimalim, maŋa aliyip bir qarididä, tayiği bilän šzi talliğan şarni tavakälgila uruvätti. Amma şar oyuqqa çüşmidi. U bayatin taladin muzlap kirgän aliqanlirini bir-birigä sürkäp, eğizi bilän püvdäp issitqiçä, män geometriyalik dällik uslubini işqa selip, oyuqqa yänä ikki şarni çüşirivättim.

Räqivim bu qetimqi maharitimni kšrüp tursimu kšrmäskä selip, mähsus borni tayiğiniŋ uçiğa sürkididä, җan aççiği bilän novättiki şarni ilgärkisidin qattiğiraq uruvätti. Tayaqniŋ uçi tšväniräk tegip kätkäçkä, heliqi şar kštirilip üstäl girvigidin atlap štüp kätti. Täkçidä räqivimniŋ bu äyivi üçün җäriman tšligidäk birmu şari yoq bolğaçqa, u meniŋ aldimda qolaysiz ähvalda qaldi.

— Aka, sizgä pursät beräy, qaytidin uruŋ, — dedim şu päyttä yezidiki bovamniŋ «Birävniŋ bilmästin ävätkän hataliğini käçürüş keräk», degän sšzini yadimğa elip.

Qizil üzlük akimiz unçuqmastin šzigä berilgän imkaniyättin paydilanmaqçi bolsimu, şarlarni şaraqlitip u yaqtin-bu yaqqa düglätkändin başqa heçqandaq nätiҗigä erişälmidi.

Adättä tennista çaqqanliq keräk bolsa, bil'yardta kšz mšlçäriŋ çoŋ rol' oynaydu. Keyinkisidä bolupmu sävir-taqätniŋ orni bšläk. Ägär bu hislättin toğra paydilansaŋ — qolliriŋmu titirimäydu, atqan «oqiŋ» aq eliktäk şarni šz ilkigä beqindurup, uniŋ yardimi bilän härqandaq şarni degän oyuqqa çüşiridu. Elikni misalğa kältürüvatqinimniŋ sävävi, yeziğa barğan çağlirimda akam bilän oğa çiqattuq ämäsmu! Birdä oq täkkän elikniŋ qansirap yatqinini šz kšzüm bilän kšrgändä, uniŋğa içim ağrip, tänlirim şürkinip kätkän. Şu päyttä «Buniŋdin keyin oğa çiqmaymän», däp šzämgä-šzäm vädä bärgän edim.

Räqivim muzliğanliqtinmu yaki yeŋilivatqiniğa çidimiğanliğidinmu, äytävir, tepçäkläp bir orunda turalmay qaldi. Şu arida aldirimay çänläp turup, tayiğimni şunçilik mahirliq bilän işqa saldimki, ikki şarniŋ ikkigä bšlüngän däriya eqimidäk ikki oyuqqa qandaq kirip kätkinini šzämmu säzmäy qaldim. Bu häl qilğuçi utuğum bolğaçqa, «Partiya!» degän sšzniŋ eğizimdin qandaq çiqip kätkinini bayqimaptimän.

— Yänä bir qetim oynayli, — degän täklipni bärdi räqivim.

— Oynisaq oynayli.

Meniŋ oyum — äҗdatlirimniŋ juti Kšktšbidä. Şu mähäl ata-anamniŋ: «Tätilni bekarğa štküzmä, kšpçilik bilän arilaş, hayatniŋ aççiq-çüçügini, eğir-yenigini kšr» degänliri yadimğa çüşti. Şuŋlaşqa ätä yeziğa berip, bovam bilän momamğa šy işlirida yardäm berip qaytiş qarariğa käldim.

Räqivim hapiliğini besiş mähsitidä, tamda iliqliq turğan «Bizdä tamaka çekişkä bolmaydu!» degän äskärtmigimu riayä qilmay, sigaretidin bir danä elip, tutaşturdi. Klub hizmätçiliri uniŋ qaidini buzuvatqanliğini kšrsimu, kšrmäskä selivaldi. Ägär män yaki yenimdiki başqa bil'yardçilar şundaq qilğan bolsa, çoqum tegişlik җazarimizni alar eduq. Tovva, bäzidä adämlärniŋ moşundaq müҗäz-hulqiğa häyran qalimändä!

— Başla! — buyruq älpazida ün qatti räqivim.

Birinçi uruşumla utuqluq bolup, qizil şarni nişanğa däl çüşärdim. Bir hil domulap ketip barğan şar maŋa adämlärniŋ ayrim qiliqliridin hiҗalät bolup, ugisiğa aldiravatqan upuqtiki quyaşni äslätti.

— Sän huҗumiŋni qizillardin başlaydekänsän, — degän boyi akimiz tamakisini humari qanğiçä bir şoravaldidä, qalduğini yärgä taşlap, ayiği bilän dässäp šçirivätti.

— Aqlarmu qizillarğa huҗum qilğan, — dedim uniŋ sšzigä җavavän SSSR tarihi pänidin oquğanlirimni yadimğa elip.

Räqivimgä bu gepim yaqmidi, ätimalim, u kšzümgä tiklinip bir qarididä, amät elip kälmigän tayiğini sol qoliniŋ başmaltiği bilän kšrsätküç barmiğiniŋ arisiğa oltarğuzup, kšŋligä yaqqan bir şarni urdi. Bu qetim oyuqqa däsläpki şarini çüşiriş «bähtigä» muyässär boldi. Akimizniŋ hoşalliğidin kšŋli yayrap kätti. Amma keyinki şar oyuqqa yeqinmu yolimay, üstäl üstidiki başqa «käsipdaşlirini» qalaymiqançiliqqa selivetip, җimiqti.

Bügün maŋa amät kälgän kün boldi. Huş käypiyatimğa muvapiq tayiğimmu şundaq yenik, qolayliq ediki, ikkimiz huddi bir-birimiz bilän kelişivalğandäk, «gepimiz bir yärdin çiqişqa» başlidi. Şarlarmu bizni toğra çüşinip, yärgä qaratmidi. Birini uruvedim, oyuqqa ikkisi çüşti. Bu ähval akimizni helila hoduqturup qoydi. U nemä qilarini bilmäy, tätür qaravelip, tayiğiniŋ uçiğa tohtimay bor sürkäşkä başlidi. Qariğidäk bolsam, şarlarniŋ biri oyuqniŋ eğiziğila kelip qaptu. Räqivimgä yänila amät kälmidi. Çünki uruş noviti meniŋ edi. Yaş bolsammu, qançä qilğan bilän täҗribäm moldä! Aldirimay, beşimni işlitip, šzäm üçün rasa qolayliq pursätni taptimdä, çänläp turup bir şarğa uruvedim, oyuqqa üçi birla çüşti.

Akimizniŋ çirayiğa qarisam, uyalğinidin üz-kšzi pokändäk qizirip ketiptu. Turup uniŋğa içim ağrip qaldi. «Zadi moşu adäm oynisunçu. Mümkinçiligi yar bärsä çüşirivärsun. Dadamdäk adämni utuvalğinim üçün maŋa heç kim mukapat bärmäs? Çoŋni hšrmätliginimiz durusqu ahir» däp oylidimdä, šzämçä naçar oyunçiniŋ rolini oynaşqa başlidim. Qamlaşturğan ohşaymän. Ävu adämniŋ kšŋli bir az kštirilip, җiddiy oynaşqa kirişti. Qançä tirişsimu u män bärgän pursättin toluq paydilinalmidi. Tärläp-täpçiräp jürüp çüşärgini bari-yoqi birla şar. Şuniŋğa huş bolup, maŋa kšziniŋ qirida qarap qoyidu. Bir çağda u tutaşturmiğan tamakisini çişlävelip, keliştürüp bir şarni urdi. Nätiҗä yaman bolmidi: uniŋ änçisigä yänä bir pay tägdi. Şuniŋdin keyin räqivimniŋ qädimkidäkla kšŋli kštirilip qaldi. Һä, meniŋ bolsa, yalğan oynaşqa çidamim tügidi. Çapsaniraq oyunğa çekit qoyup, tayaqni novättiki oyunniŋ egisigä tapşuruşqa aldiridim. Qariğidäk bolsam, üstäl otturisidiki ikki şar «bizdin paydilansaŋ, çoqum arminiŋğa yetisän» degändäk, şundaq qolayliq turuptu. Ançä küç salmastin ularni astala silҗitivedim, ikkisi bir-biri bilän yetilişip degidäk oyuqqa kirip kätti.

— Partiya!

— Һär märtäm üç märtäm, — dedi räqivim çidimastin.

Bizniŋ käynimizdin novättä turğanlar uniŋ sšzigä qarşi bir eğizmu gäp qilmidi.

İkki partiya tügigiçä räqivimniŋ җan aççiğida çäkkän tamakisiniŋ isidin ätrapimiz tuman basqandäk ğuvalaşqan edi. Klub hizmätçiliri, hätta ğoҗayini ävu qizilüzgä qorqqinidin «lam» däp eğizini açalmatti. Äksiçä, uniŋğa hoşamät qilip, yenimizdiki üstälgä çay-pay, sok-pokniŋ hämmisini soldatlardäk tizivätti. Tamakiniŋ isidin tunҗuqup, demim siqilğandäk bilindi maŋa. «Çapsaniraq tügitiş keräk» däp oylidimdä, bar maharitimni işqa selip, hä degändila ikki şarni çüşirivaldim. Uruş novitini kütüp zerikkän räqivim nemä qilarini bilmäy yanfonini elip, kimdu-birigä qopal avaz bilän buyruq berişkä başlidi.

— «Butyaniŋ» qolini qoyğuzuŋlar. İmzasini qoyğuzmiğiçä yolğa çiqmisun. Boldi! Meniŋmu ähvalim mahtiğidäk ämäs, — däp sšzini ayaqlaşturdi.

Bu päyttä män häl qilğuçi säkkizinçi şarni oyuqqa çüşirip, oyunğa çekit qoyğan edim. Üçinçi partiyadä akimiz bir payğimu egä bolalmay «taza» mäğlubiyätkä uçriğan edi. Qerişqandäk, uniŋ çaqmaqteşi (zajigalka) yanmay turuvalğaçqa, çişlävalğan tamakisinimu tutaşturalmay häläk boldi. «Häp» däymän içimdä, çaqmaqtaş lappidä qilip qalsa, ävu adämniŋ kiçikkinä bolsimu kšŋli kštirilättidä!».

Şu mähäl, huddi män oyliğandäk, çaqmaqtaştin vallidä qilip inçikä ot yalquni çiqti. Räqivim, huddi çoŋ bir işni tindurğandäk, hoşal bolup qaldi.

— Һäy bala, sän qaysi jüzdin bolisän? — däp maŋa muraҗiät qildi u tamaka isiniŋ täsiridin çirayini pürüştürgän halda. — Bizniŋ jüzdin bolsaŋğu munçilik oynalmattiŋ. Eğiziŋni açqan petiŋ haŋveqip turar ediŋ, haŋvaqti.

— Nemila demäyli, sizni üç jüzniŋ ismidin üç qetim uttumğu. Sportta dostluq bolmaydu, — däp qisqila җavap bärdim män.

Män tayiğimni asta üstäl üstigä qoydum.

Bil'yardqa degän häväsim tehimu ulğayğandäk boldi.

Buniŋdin keyin başqa klubqa berip oynaymän.

Qazaqçidin Erşat ÄSMÄTOVniŋ tärҗimisi.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ